Khoa cử thi xong vào cuối xuân. Ai đỗ thì ngồi chờ bổ quan. Ai trượt thì thường có mấy đường để đi. Về quê, ở lại Trường An, hoặc ngao du bốn phương.
Về quê thì đường sá xa xôi, đi về một lượt đã mệt rã rời.
Ở lại Trường An ư. Đất Trường An ở chẳng dễ dàng gì. Kẻ trụ nổi nơi ấy, hoặc có ô dù, hoặc đông bạn bè, lại còn phải có tiền.
Con đường thứ ba là ngao du khắp nơi. Vừa mở mang kiến thức, vừa tích thêm lý lịch. Mai này trong lý lịch viết một câu, năm nào tháng nào, ta từng du lịch Bắc Cương, từng thấy vẻ hùng tráng của Bắc Cương, cũng thấy cái nghèo khổ của nơi ấy, cùng nỗi gian nan nơi biên ải. Thế là lý lịch sáng rực lên ngay.
- Lão đại, dậy đi.
- Dậy rồi đây, cha ơi.
- Thu dọn đồ đạc, coi kỹ lại, đừng để quên thứ gì.
- Con muốn đi ngoài.
- Lẹ lên, cả đám người đang chờ mỗi mình mày đấy.
- Ăn sáng thôi.
- Kéo xe lớn ra đây.
- Khách quan đi thong thả.
Buổi sớm trong quán trọ ồn ào náo nhiệt, đầy hơi thở của cuộc sống thường ngày.
Tiền Thích mở mắt, thấy thân mình vẫn còn rung rinh, hệt như vẫn đang đi trên đường.
Trời hơi lạnh, hắn vội kéo chăn quấn chặt hơn.
Nằm phòng bên là bạn đồng hành Trang Tần, con nhà hào cường.
Phía bên kia là Mao Nam Sinh, con nhà chủ đất, tức xuất thân từ nhà gọi là canh độc, vừa cày ruộng vừa đọc sách.
Khác với hai người ấy, cha của Tiền Thích là chủ bạ trong huyện, kể như dòng dõi quan lại.
Có điều trong mắt đám sĩ tử thi trượt này, chức chủ bạ huyện có phần hèn mọn. Ít ra cha ngươi cũng phải là con huyện lệnh mới đáng kể.
Dậy thôi.
Bước ra khỏi phòng, Tiền Thích thấy tinh thần phấn chấn hẳn, bèn cất tiếng gọi:
- Dậy đi thôi.
- Vội gì chứ.
Phòng bên, Trang Tần uể oải đáp lại.
Tiền Thích xuống lầu. Lúc này phần lớn khách trọ đã đi hết, số còn lại quá nửa là định ở tiếp.
- Khách quan ra sân sau rửa mặt.
Tiểu nhị bận tối mắt tối mũi, chỉ tay ra sân sau.
Tiền Thích đi ra sân sau. Nơi ấy có giếng nước, lại thêm mấy chum nước lớn.
Rửa mặt xong, hắn vươn vai vận động cho giãn gân cốt.
- Tiền Thích.
Trang Tần và Mao Nam Sinh đi ra, dáng vẻ mệt mỏi rã rời.
- Mau rửa mặt đi. Tiền Thích chau mày. Rồi còn đi bái kiến Dương phó sứ.
- Bái kiến cái gì. Trang Tần bưng một cái bát, múc nước súc miệng, khò khà khò khà.
Mao Nam Sinh ngồi xổm xuống, vừa đánh răng vừa nói giọng ngọng nghịu:
- Hôm nay Bắc Cương sẽ cho người tới đón tiếp, ăn uống khỏi lo. Ở chơi mười bữa nửa tháng, lúc đi lại nhận thêm ít lộ phí, rồi đi chung với đám người Bắc Cương lên Trường An ứng thí mà về, có phải thong thả không.
- Dù sao cũng là lễ nghĩa. Tiền Thích lộ vẻ không vui.
- Phì. Trang Tần nhổ toẹt ngụm nước, ngoảnh đầu lại nói. Dương Huyền với Trường An đã trở mặt rồi, dọc đường ngươi không nghe sao. Người Trường An đều bảo Dương Huyền là kẻ phản nghịch. Chúng ta tới đây, lại đi bái kiến một kẻ phản nghịch ư.
- Khoan đã. Mao Nam Sinh nói. Gã Dương Huyền ấy thơ văn giỏi lắm. Đã tới đây rồi, thế nào cũng nên tới gặp một phen.
Tiền Thích biết rõ, cái gọi là gặp một phen này chẳng phải ngưỡng mộ gì, mà là muốn moi cho được nhiều lợi nhất.
Gặp được quan càng lớn, tiếp đãi về sau càng hậu, lộ phí lúc về càng dày.
Trang Tần cười cười:
- Đêm qua uống nhiều quá, quên mất.
Mọi người rửa mặt xong, liền ăn sáng.
- Đi, đi gặp vị Dương phó sứ kia xem sao.
Trang Tần tự coi mình là đầu lĩnh, dẫn hơn ba mươi sĩ tử kéo tới phủ Tiết độ sứ.
- Phủ Tiết độ sứ ở đâu nhỉ.
Trang Tần tìm một người qua đường hỏi thăm.
Người qua đường chỉ sang bên phải:
- Đi lối này hơn ba mươi bước, rẽ trái ra ngoài, thấy đường lớn thì rẽ phải, cứ đi thẳng là thấy.
- Đa tạ.
- Khách sáo rồi.
Trang Tần chắp tay, quay về rồi nói:
- Toàn mùi cừu hôi, quả nhiên là nơi hoang vu. Mẹ nó, lần sau nhất định không tới nữa.
Mao Nam Sinh cười nói:
- Lý lịch chỉ cần một lần là đủ. Lần sau dù có tuyệt thế giai nhân ở đây, ta cũng không tới.
- Ha ha ha ha.
Cả đám cười rộ lên, chẳng coi ai ra gì.
Trang Tần hắng giọng:
- Kín đáo một chút.
Mọi người cười cười cho qua.
Trang Tần chắp tay chào mấy người dân hiếu kỳ xung quanh, rồi nói:
- Quan hệ giữa Bắc Cương và Trường An hiện giờ rất khó xử, chúng ta không nên nhúng vào vũng nước đục này. Nhớ kỹ, nếu Dương Huyền chiêu dụ chúng ta, cứ khách sáo là được. Ai đồng ý, ai ở lại, từ nay không còn liên quan gì tới chúng ta nữa.
Mao Nam Sinh gật đầu:
- Bắc Cương sớm muộn cũng bị rửa sạch, đứa ngốc mới ở lại. Chúng ta tới đây, là kiếm cái lý lịch, cũng coi như mở mang kiến thức.
- Đã rõ.
Cả đoàn tới ngoài phủ Tiết độ sứ.
Trang Tần bước lên, chắp tay nói:
- Phiền thông báo giúp, sĩ tử Trường An là Trang Tần cùng mọi người, xin cầu kiến Dương phó sứ.
Người gác cổng đã được dặn trước:
- Xin chờ một lát.
Trang Tần mỉm cười:
- Làm phiền rồi.
Hắn quay lại nhìn đồng bạn, dặn:
- Lát nữa, mong mọi người giữ vẻ dè dặt.
Hắn đi nhiều thấy rộng, nên lời nói ra khiến người ta tin phục.
Tiền Thích thấy chuyến du lịch thế này có phần nhạt nhẽo. Hắn muốn tách khỏi đoàn, một mình đi ngắm nghía Bắc Cương cho tử tế hơn.
Nhưng nơi đây lạ nước lạ cái, muốn đi phải có người đất này dẫn đường.
Cứ xem đã.
Xem vị Dương phó sứ kia có ý gì.
Tiền Thích nhớ tới lời cha nhận xét về Dương Huyền. Bậc năng thần lúc thái bình, tướng quân ương ngạnh lúc chinh chiến.
Bản lĩnh hơn người, nhưng quá ngang ngược.
Nếu không phải Dương Huyền từng nói cả đời này không phụ Đại Đường, thiên hạ đã coi hắn như giặc phản, ai cũng đòi đánh rồi.
Mao Nam Sinh vỗ vai hắn:
- Nghĩ gì thế. Thấy nơi đây so với nha môn của cha ngươi thế nào.
- Lớn. Tiền Thích chỉ đáp một chữ mà đã khiến Mao Nam Sinh thỏa mãn hẳn.
- Ha ha. Mao Nam Sinh nói. Lần trước chúng ta đi Nam Cương, chỗ ấy còn lớn hơn. Người đất ấy tiếp đãi cũng tử tế, bao hẳn một quán trọ, ngày nào cũng có rượu thịt, lại có quan lại hoặc kẻ đọc sách ở đó đi cùng, đưa đi chơi khắp nơi. Chà, những ngày như thế, đẹp biết bao.
Chẳng qua là sống say chết mộng mà thôi.
Tiền Thích thản nhiên.
- Tiền Thích, cả đời này ngươi muốn làm gì. Mao Nam Sinh bỗng hỏi.
Tiền Thích đáp:
- Đi bước nào hay bước ấy. Cùng lắm thì đi làm một chân tiểu lại.
Cha hắn từng dặn. Khoa cử là rèn luyện, phải đi nhiều, nhìn nhiều. Phải cẩn thận lời ăn tiếng nói, đừng đem tâm sự của mình nói khắp nơi.
Hắn ngạc nhiên, hỏi vì sao.
Cha thở dài. Nếu con xui xẻo, nói ra chỉ khiến người ta cười chê. Nếu con đắc ý, nói ra chỉ khiến người ta ghen ghét.
Trên đời này, chỉ có cha mẹ và người thân mới thật lòng vui vì con thành đạt, buồn vì con sa cơ.
Thôi được.
Hắn thấy lời cha dẫu già dặn quá mức, nhưng vẫn làm theo.
Quả nhiên, hắn nói chí hướng của mình ra vẻ chán chường, Mao Nam Sinh liền vỗ vai hắn đầy cảm khái, nói những lời như bậc đại trượng phu sao có thể rầu rĩ như thế.
Nhưng chớp mắt sau, Mao Nam Sinh đã thần thái rạng rỡ đi nói chuyện với kẻ khác. Tinh thần phấn chấn, cứ như vừa uống mấy viên hồi xuân đan đang thịnh hành ở Trường An.
Thì ra, nỗi xui xẻo của ngươi chỉ khiến kẻ khác vui mừng.
Tiền Thích đem lời cha ra nghiệm từng câu, thấy đúng cả.
Người gác cổng đi ra:
- Mời các vị theo ta.
- Lẽ ra phải tự xưng tiểu nhân mới phải chứ. Mao Nam Sinh còn đang đắm chìm trong cảm giác mình cao hơn hẳn mục tiêu đời người của Tiền Thích, bèn vênh vang hỏi.
Người gác cổng không kiêu không nịnh, đáp:
- Đối nội, chỗ nào nên xưng tiểu nhân thì xưng tiểu nhân. Đối ngoại, ta đại diện cho Bắc Cương, tự nhiên không thể cúi đầu.
Vẻ vênh vang của Mao Nam Sinh xẹp xuống ngay, hắn không cam lòng hỏi:
- Ai nói câu ấy thế.
- Dương phó sứ.
Người gác cổng liếc Mao Nam Sinh một cái, ý chừng ngươi còn dám lải nhải nữa không.
Mao Nam Sinh hắng giọng, nhìn kiến trúc hai bên:
- To thật.
Thì ra, lắm kẻ trông hung hăng là thế, gặp phải tay cứng đều hiện nguyên hình.
Vị Dương phó sứ kia, rốt cuộc là hạng người ra sao.
Bậc năng thần lúc thái bình, tướng quân ương ngạnh lúc chinh chiến.
Phần nhiều là âm hiểm.
Mao Nam Sinh thì thầm:
- Cẩn thận đấy, kẻ ấy phần nhiều là âm hiểm.
Một câu của người gác cổng đã khiến đám sĩ tử này cùng nảy ra cảm giác ấy.
Mãi tới ngoài đại đường, người gác cổng bảo bọn hắn đứng chờ, tự mình vào bẩm báo.
Tiền Thích đứng phía trước, ngẩng đầu là có thể thấy tình hình trong sảnh, cũng nghe được tiếng nói chuyện.
Nhưng hắn hơi cụp mắt xuống, không nhìn.
Trong sảnh có người đang thưa chuyện:
- Trời lạnh rồi, lệnh cho quan viên các nơi đi thăm hỏi, xem xét ăn mặc ở của những người già cô độc trong vùng. Yêu cầu của ta không cao, đừng để chết đói, làm được không.
- Phó sứ cứ yên tâm.
- Ừ. Còn nữa, bảo với đám quan ấy, tiền lương ta phát xuống, đứa nào có gan thì cứ thử tham ô xem, coi cổ chúng cứng, hay đao của ta cứng.
- Phó sứ không sợ dọa bọn họ khiếp vía sao.
- Ta cũng muốn nói năng nhẹ nhàng lắm, nhưng tiền bạc động lòng người mà.
Tiếng bước chân đi ra ngoài.
Có người từ phía bên phải đi vào:
- Phó sứ, thám báo báo về, kỵ binh tuần tra bên thành Kiến Thủy đêm qua tập kích một điểm đồn điền của ta.
- Thế nào.
- Bên ta chết hơn hai mươi người. Có điều bên kia cũng chẳng chiếm được lợi, tướng sĩ đồn điền đã phòng bị từ trước, một trận mưa tên giữ lại hơn ba mươi xác, số còn lại bỏ chạy tán loạn.
- Bảo Giang Tồn Trung, báo thù cho ta.
- Vâng.
Tiếng bước chân tới phía trước, rồi dừng lại.
Dương Huyền nhìn đám sĩ tử này, mỉm cười nói:
- Dự được khoa cử đều là bậc đại tài. Chư vị tới Bắc Cương, muốn đi đây đi đó, ngắm nghía sự đời, điều ấy ta hoan nghênh.
Lời mở đầu này không tệ, rất ôn hòa.
- Bắc Cương ra sao, bên ngoài ắt có nhiều đoán già đoán non. Nhưng kẻ đọc sách không thể ngồi đáy giếng nhìn trời, nhất là cái kiểu cho rằng thư sinh không ra khỏi cửa mà vẫn biết chuyện thiên hạ, sai lầm lớn.
Câu này có ý dạy dỗ, Tiền Thích ngẩng đầu nhìn một cái.
Trẻ trung, anh võ, giữa mày tự có uy nghiêm. Người thế này chẳng giống kẻ âm hiểm.
- Sách đọc nhiều mà không có trải nghiệm để đối chứng, thì đọc cũng thành sách chết. Đọc vạn quyển sách, còn phải đi vạn dặm đường. Dương Huyền biết đám người này tâm cao khí ngạo. Đã tới rồi thì đi khắp nơi xem cho kỹ. Đàm Tiến.
Một viên quan từ trong sảnh bước ra:
- Phó sứ.
Dương Huyền chỉ đám sĩ tử:
- Ngươi dẫn đám sĩ tử này đi lại các nơi, ngắm nghía. Không cần che giấu gì cả.
Lời này, tự tin quá mức rồi.
Trang Tần ngẩng đầu, cười mà như không.
Hắn là tay lão luyện, đi nhiều thấy rộng. Bất kể tới đâu du lịch, quan lại đất ấy đều che che giấu giấu, lắm chỗ không cho tới, lắm chuyện không cho hỏi.
- Dám hỏi phó sứ, chỗ nào chúng tôi cũng được tới sao. Trang Tần hỏi.
Dương Huyền gật đầu:
- Ngoài việc cơ mật, các ngươi đều được tới.
- Đa tạ phó sứ.
Trang Tần có phần phấn khởi. Tiền Thích biết hắn phấn khởi vì điều gì, chẳng qua là được đi bới móc. Về tới Trường An, khuyết điểm của Bắc Cương sẽ thành chuyện để hắn khoe khoang, cũng là vốn liếng của hắn.
Kẻ phản đối Dương Huyền càng đông, món vốn ấy càng đáng giá.
Đám sĩ tử đi rồi, Hàn Kỷ bước ra:
- Chính là đám người này sao.
Dương Huyền gật đầu:
- Có tay lão luyện, có kẻ chưa biết trời cao đất dày, cũng có kẻ hoang mang. Đã tới thì cho bọn họ thấy tình hình thật của Bắc Cương ta.
- Sao không để Bao Đông đi. Hàn Kỷ hỏi.
- Bao Đông đang ở quê.
Ngoài thành Đào huyện, trong một thôn làng nào đó.
Bao Đông phơi nắng đen nhẻm ngồi dưới gốc cây đầu làng, xung quanh là một vòng thôn dân.
Hắn bưng một bát sứ thô, uống một ngụm nước rồi nói:
- Mấy năm nay ta vẫn buôn bán khắp Bắc Cương. Hắn vỗ vỗ gùi sau lưng. Mới rồi hắn đã bán ít hàng trong thôn, tổng cộng trị giá ba đồng, tiền kiếm được còn chẳng đủ chi tiêu hôm nay.
Hắn đặt bát xuống, quê mùa lấy tay áo quệt miệng:
- Mấy năm trước, thương nhân đi các nơi thường bị làm khó, khó buôn bán lắm.
Một ông lão ngồi xổm chếch phía đối diện cười nói:
- Thế là phải đút lót chứ gì.
Bao Đông giơ ngón cái:
- Cụ sáng suốt thật. Đúng là thế, nhất định phải cho người ta chút lợi lộc.
Ông lão đắc ý nói:
- Đi đường bị lột da mà. Lão đây ngày trước từng thấy rồi.
Bao Đông gật đầu:
- Nhưng cụ thử đi xem lại bây giờ mà coi, hết rồi.
- Hết rồi sao. Ông lão ngạc nhiên.
Nhiều thôn dân cả đời còn chưa từng lên huyện thành, kiến thức cũng chỉ bằng khoảng trời trên đầu mình.
Bao Đông nói:
- Hết rồi. Giờ ai dám giơ tay đòi lợi lộc, cụ cứ đưa cho hắn. Quay đầu cụ lên trong thành tố cáo, chậm nhất hai ngày, kẻ ấy coi như xong.
Mất chức là nhẹ, còn phải tra ngược ba năm. Một khi tra ra số tiền vòi vĩnh vượt quá mười đồng, sẽ phải chịu hình. Biết chịu hình là gì không.
- Là ngồi tù. Một người trẻ tuổi hào hứng nói.
- Đúng, là ngồi tù.
Ông lão kinh ngạc:
- Ấy là các lão gia cơ mà.
Bao Đông cười cười:
- Lão gia thì sao. Có người đã nói, chính bách tính đang nuôi đám quan lại, nói ra thì bách tính mới là cha của quan lại.
Nhưng thiên hạ lại đảo lộn, quan lại thành cha của bách tính.
Cứ như vậy, sớm muộn cũng xảy chuyện.
Cho nên người ấy nói, ăn của bách tính còn chưa thỏa, chỉ mong gõ xương hút tủy, hạng quan lại ấy giữ lại làm gì. Một khi phát hiện, trừng trị thật nặng.
Ông lão di di chân, nhích lại gần Bao Đông thêm mấy bước:
- Tố cáo ư. Năm ấy cũng có người tố cáo một tên tiểu lại, sau chẳng hiểu sao tên tiểu lại biết được, dẫn người tới tịch thu cả nhà hắn. Một nhà không biết đi đâu, có người bảo đã trốn rồi, đi ăn xin rồi.
Bao Đông lắc đầu:
- Người ấy đã cho người đi lại khắp nơi, hễ phát hiện ai tiết lộ tin tức, bao che cho quan tham, đều xử cùng tội.
Ngẫm mà xem, chỉ vì nể nang mà bao che đồng liêu, ngoảnh lại đồng liêu tội gì, mình tội ấy, ai mà chịu.
Ông lão vỗ đùi:
- Cách này hay, tuyệt lắm.
Hắn lại nhích thêm mấy bước:
- Như vậy, chúng ta dám ra ngoài rồi.
Bao Đông thở dài trong lòng, nhìn từng gương mặt đầy khát khao:
- Cứ đi.
- Còn thuế má nữa. Ông lão thấy mình có phần tham lam.
Bao Đông nói:
- Cũng vậy cả. Hễ phát hiện ai dám thu thuế bừa bãi, ai dám bày trò thu thêm tiền lương, cứ việc đi tố cáo.
Đừng sợ, trước khi tố cáo hãy nói với bà con lối xóm. Hễ bị trả thù, bảo bọn họ tới Đào huyện.
Tới lúc ấy, từ trên xuống dưới, lôi hết cả đám xuống ngựa. Đáng lưu đày thì lưu đày, đáng chém đầu thì chém đầu.
Làm vài lần, ít ra cũng yên được năm mươi năm.
Ông lão mừng rỡ không kìm nổi, lại nhích thêm một chút, mới phát hiện đã ngồi đối diện Bao Đông. Hắn cười ngượng, rồi hỏi:
- Ngươi nói người ấy là ai.
Bao Đông đáp:
- Dương phó sứ ở Đào huyện.
Ông lão nhìn hắn:
- Lão đây, tin rồi.
Hắn đứng dậy:
- Thằng cả đâu.
- Cha ơi. Một tráng hán bước tới.
- Lần trước mày bảo muốn lên thành làm việc, sợ bị bắt nạt. Giờ không sợ nữa, mai mày đi ngay.
- Vâng. Tráng hán mừng ra mặt.
- Thằng hai đâu.
- Cha ơi. Một người đàn ông bước tới.
Ông lão nói:
- Sang nhà thầy Mã trong thôn xin một tờ giấy, đưa một đồng, nhờ thầy viết mấy chữ.
Thằng hai hỏi:
- Chữ gì ạ.
- Bài vị của Dương phó sứ.
Ông lão quay lại nhìn thôn dân:
- Quan tốt như vậy, phải giữ gìn.
Tiếng chúng ta yếu ớt, nhưng được cái đông người.
Nhà nhà ngày ngày cầu khấn cho Dương phó sứ. Một người, trăm người, nghìn người.
Rốt cuộc cũng khiến thần linh nghe thấy.
Trường An chê bai ngài ấy.
Chúng ta, không chê.