Năm ấy, dân chúng sống chẳng dễ dàng gì.
Từ những năm cuối triều Vạn Lịch đến nay chưa đầy hai mươi năm, lũ lụt, hạn hán, châu chấu liên tiếp giáng xuống. Dân nghèo khổ sở không sao kể xiết.
Ngay cả kinh sư, nơi được xem là vùng đất đứng đầu thiên hạ, cũng không tránh khỏi tai ương.
Năm Thiên Khải thứ nhất, tân hoàng lên ngôi, châu chấu phủ kín trời vùng Kinh Kỳ.
Năm Sùng Trinh thứ nhất, tân hoàng lên ngôi, ruộng đất vùng Kinh Kỳ khô cháy ngàn dặm.
Giữa đồng ruộng nứt nẻ, tiêu điều, một đoàn dân đói thất thểu bước đi. Ai nấy đều ủ rũ, chẳng khác gì đám xác sống lang thang.
Mạ non đã chết khô. Cỏ dại cũng chẳng còn mọc nổi. Vỏ cây bị bóc sạch. Đến đất vụn muốn ăn cũng phải nhọc công tìm nước mà nuốt xuống.
Triệu Sĩ Lãng dẫn cả nhà già trẻ lẫn vào đoàn người chạy nạn, ngơ ngác lê bước về phía trước.
Năm ngoái, mẹ già của hắn lâm bệnh rồi qua đời.
Năm nay, con trai cả chết vì đói bệnh.
Mấy hôm trước, ông trời bỗng thương tình. Cả nhà tìm được một bãi cỏ đuôi chó mọc ven sông.
Họ nhặt hạt cỏ nấu cháo, dè sẻn từng chút mà ăn, vậy mà cũng chỉ đủ cầm cự hai ngày.
Cả nhà thương đứa con thứ là Triệu Hãn nhất. Hắn được ăn cháo hạt cỏ nhiều hơn những người khác, chẳng ngờ lại gặp chuyện. Mấy ngày liền, Triệu Hãn không đi ngoài được. Hạt cỏ kết cứng trong bụng, muốn thải ra cũng không xong. Cứ thế này, chỉ còn đường nằm chờ chết.
Chiều xuống, cả nhà ngủ qua đêm giữa đồng hoang.
Triệu Sĩ Lãng dẫn con gái lớn là Triệu Trinh Lan đi nhặt cỏ khô, cành khô gần đó để nhóm lửa. Vợ hắn, Triệu Trần thị, cùng con gái thứ là Triệu Trinh Phương ở lại giúp Triệu Hãn đi ngoài.
Triệu Trần thị cầm một cành cây, cẩn thận chọc vào hậu môn con trai.
- Hãn nhi, ráng thêm chút nữa!
Triệu Hãn tụt quần, ngồi xổm dưới đất, hai tay bấu chặt đám cỏ khô. Hắn dốc hết sức, vừa khóc vừa nói:
- Mẹ ơi, con không đi được.
- Sắp rồi, sắp rồi.
Triệu Trần thị rơm rớm nước mắt. Hậu môn của con trai đã bị chọc đến rỉ máu.
Một lúc lâu sau, Triệu Hãn bỗng kêu thét lên rồi ngất lịm tại chỗ.
Triệu Trần thị mừng rỡ kêu:
- Ra rồi, ra rồi!
Trong nhà chẳng còn gì ăn. Cả nhà đành đào ít rễ cỏ còn chưa chết hẳn, nấu lên rồi uống cùng nước nóng để lấp bụng.
Đến rễ cỏ cũng phải may mắn lắm mới đào được. Người nào người nấy đều phù thũng vì thiếu ăn lâu ngày.
Nhà họ còn được xem là khá, ít nhất chỉ mới sưng phù. Có những người đói quá lâu, mỡ trong người đã tiêu sạch, cơ bắp cũng teo tóp, da bọc lấy xương, trông chẳng khác gì xác khô.
Đêm xuống, sao trời sáng rực.
Triệu Sĩ Lãng mặc bộ áo vải gai đã rách nát, ngẩng nhìn bầu trời rồi lẩm bẩm:
- Đại Minh huy hoàng nay non sông đổi sắc, yêu khí nổi lên khắp chốn, đất nước sắp chẳng còn ra đất nước. Kẻ đọc sách như chúng ta biết phải làm gì đây? Biết phải làm gì đây?
Triệu Sĩ Lãng quả thật là một nho sĩ. Tổ tiên mấy đời nhà họ Triệu đều làm nho sinh, bởi hộ tịch nhà họ thuộc loại hộ nho, một nhánh của dân hộ, cũng giống như thương hộ.
Hơn mười năm trước, gia cảnh nhà họ Triệu còn khá giả.
Nhưng Triệu Sĩ Lãng tiêu tốn quá nhiều tiền cho chuyện thi cử, gia nghiệp đã sớm sa sút. Mấy năm gần đây thiên tai liên tiếp, năm ngoái mẹ hắn bệnh nặng, hắn còn phải vay tiền lãi cao để chữa trị. Cuối cùng người không cứu được, nợ cũng chẳng trả nổi, đành bán ruộng lấy tiền gán nợ.
Ban đầu, hắn còn có thể tìm họ hàng, bạn bè vay mượn. Nhưng kéo dài mãi thì ai chịu nổi? Trong mắt thân bằng quyến thuộc, Triệu Sĩ Lãng chẳng khác gì thần ôn dịch. Người này nối người kia tránh hắn còn không kịp.
Thêm một ngày nữa trôi qua, đoàn người chạy nạn đến Thiên Tân. Họ đứng bên kia con kênh đào, xa xa nhìn tường thành.
Ven kênh có mấy nhà quan và hào phú dựng lều phát cháo cứu đói. Cả nhà Triệu Sĩ Lãng xếp hàng chờ đến lượt.
Chẳng ngờ mới phát được cho vài trăm người, một viên lại dịch đã lớn tiếng quát:
- Hết cháo rồi! Mai hẵng đến!
Gần lều cháo lập tức vang lên tiếng khóc rung trời. Có người đói tiến lên giằng co, bị lính lệ đánh cho thừa sống thiếu chết.
Vùng Bắc Trực Lệ ruộng đất cháy khô kéo dài ngàn dặm. Hơn mười vạn dân đói tụ tập quanh Bắc Kinh và Thông Châu.
Cho dù triều đình có lòng cứu tế, cũng chẳng đến lượt dân Thiên Tân. Mỗi ngày phát vài trăm bát cháo chỉ là làm bộ cho có. Chút tiền cứu nạn ít ỏi còn lại đã bị quan lại tham ô sạch.
Bỗng một đoàn người cưỡi ngựa, ăn mặc sang trọng, hùng hổ chạy tới. Kẻ dẫn đầu hô lớn:
- Lão gia nhà ta muốn nhận con gái nuôi. Cô nào từ mười hai đến mười sáu tuổi, dung mạo xinh đẹp, sẽ được trả nửa đấu gạo!
Những người có con gái lần lượt chen lên hỏi han. Sau đó, họ dẫn con gái nhảy xuống lòng con kênh đã cạn gần hết để rửa mặt.
Triệu Trinh Lan vừa tròn mười bốn tuổi nói với cha mẹ:
- Cha, mẹ, cứ bán con đi. Mọi người ăn dè sẻn một chút, nửa đấu gạo cũng đủ sống thêm mấy ngày.
Triệu Sĩ Lãng và Triệu Trần thị đều cúi đầu, im lặng.
Triệu Trinh Lan cố nặn ra một nụ cười:
- Đằng nào cũng chết. Bán con vào nhà giàu, dù chỉ làm nha hoàn, ít ra con vẫn còn đường sống.
Triệu Trần thị thở dài:
- Lan nhi, đây đâu phải gia nhân nhà giàu. Rõ ràng là bọn buôn bán đàn bà con gái.
Triệu Sĩ Lãng nghiến răng:
- Nhà họ Triệu đời đời trong sạch. Dù cả nhà chết đói…
- Cha, anh cả mất rồi. Em hai không thể chết nữa, nhà họ Triệu còn phải nhờ em ấy nối dõi. Cha, mẹ, hai người cứ xem như chừa cho con một con đường sống. Con cũng không muốn chết đói.
Triệu Sĩ Lãng quay đầu nhìn Triệu Hãn. Đứa con trai đang mê man, sốt cao không dứt. Nếu không được ăn, hắn chắc chắn không sống nổi.
Rất lâu chẳng ai nói gì.
Triệu Sĩ Lãng quay mặt nhìn về phía chân trời, nhắm mắt để hai hàng nước mắt đục ngầu lăn xuống. Cuối cùng, hắn phất tay.
- Đi đi.
Triệu Trần thị nắm tay con gái, nước mắt lưng tròng, giọng nghẹn ngào:
- Lan nhi, để mẹ chải tóc rửa mặt cho con.
Triệu Trinh Phương mới lên sáu lặng lẽ nhìn mọi chuyện. Con bé dường như hiểu, mà cũng dường như chẳng hiểu gì.
Con kênh đào phía bắc đã cạn đến mức thuyền bè không thể đi lại. Hai mẹ con cẩn thận trượt xuống lòng kênh. Nước sông rửa sạch khuôn mặt Triệu Trinh Lan, để lộ vẻ thanh tú khiến người ta thương xót. Chỉ có đôi má vì đói mà hơi hõm xuống.
Bỗng tên lái buôn gào lên:
- Không nhận nữa, không nhận nữa! Đủ số con gái nuôi rồi!
Triệu Trần thị thở phào một hơi, mừng vì cuối cùng không phải bán con. Nhưng vừa nghĩ đến cảnh cả nhà không còn gì ăn, nỗi buồn và lo lắng lại lập tức dâng lên.
Triệu Trinh Lan bước tới trước mặt tên lái buôn.
- Tôi biết chữ.
Tên cầm đầu nghe vậy liền quay lại. Hắn nhìn nàng từ trên xuống dưới một hồi rồi gật gù:
- Quả là một cô bé có nhan sắc.
Triệu Trinh Lan nói tiếp:
- Cha tôi là tú tài, tổ tiên từng có người làm quan.
- Thì ra là nhà có chữ nghĩa.
Tên lái buôn mừng ra mặt.
Triệu Trinh Lan nói:
- Tôi đáng giá ba đấu gạo.
- Hê hê, ba đấu gạo ư? Thời buổi này, dù là tiểu thư nhà quan cũng chỉ đáng giá một đấu. Cô đừng có mơ!
Tên lái buôn ném ra hai túi gạo. Mỗi túi chứa khoảng nửa đấu, ước chừng năm sáu cân.
Triệu Trinh Lan không mặc cả nữa. Nàng tháo dây buộc túi, để lộ thứ gạo cũ màu vàng nâu, rồi cố nặn nụ cười nói với mẹ:
- Mẹ, con đi đây. Cha mẹ phải bảo trọng.
Triệu Trần thị lau nước mắt:
- Lan nhi, con cũng phải bảo trọng.
Bọn lái buôn dẫn cô gái rời đi. Triệu Trần thị kéo hai túi gạo đến chỗ chồng.
Đến lúc ấy, Triệu Trinh Phương mới hiểu chuyện gì đã xảy ra. Con bé òa khóc:
- Chị ơi, chị ơi! Con muốn chị!
Triệu Trần thị mang vẻ đau đớn, ôm lấy con gái nhỏ dỗ dành:
- Phương nhi đừng khóc. Chị đi hưởng ngày lành rồi. Chị con đi hưởng ngày lành rồi.
- Con muốn chị, con muốn chị!
Triệu Trinh Phương vẫn khóc mãi không thôi.
Triệu Sĩ Lãng nhìn hai túi gạo dưới đất, rồi nhìn con gái nhỏ đang khóc. Nỗi đau trào lên, hắn ngồi xổm xuống, cúi đầu nức nở.
Bỗng Triệu Trần thị rút ra một con dao bếp rỉ sét. Bà giơ dao lên, hung hăng quát như gà mẹ xù lông bảo vệ con:
- Các người định làm gì? Cút! Mau cút đi!
Một đám dân đói đang lăm le hai túi gạo của họ, từ bốn phía vây lại.
Những người bán con đổi gạo khác, nếu không có người nhà hay dân cùng làng đứng ra bảo vệ, phần lớn cũng bị dân đói quanh đó bao vây. Đói đến cùng cực thì đến người còn dám ăn thịt, huống hồ chỉ là giết người cướp gạo.
Triệu Sĩ Lãng chẳng còn tâm trí đâu mà đau buồn. Hắn chộp lấy cây gậy dùng đi đường, quyết liều mạng giữ phần lương thực cứu đói cho cả nhà.
Tiếng vó ngựa từ xa vọng lại, mỗi lúc một gần. Những kẻ cưỡi ngựa đều mang theo binh khí.
Hơn hai vạn dân đói ngơ ngác đứng nguyên tại chỗ. Đoàn ngựa chẳng mấy chốc đã chạy tới. Một tên nhíu mày hỏi:
- Chẳng phải hôm nay có phát cháo sao?
Không ai trả lời.
Tên ấy xuống ngựa, túm lấy một dân đói:
- Người phát cháo đâu?
Dân đói sợ hãi đáp:
- Hết rồi.
- Mẹ kiếp! Chưa đến giữa trưa mà đã hết ư? Các ngươi tưởng có thể lừa ma chắc?
Tên kia nổi giận đùng đùng.
Một tên cưỡi ngựa khác nói:
- Đại ca, chúng ta không thể chạy không một chuyến. Xem trên người đám khốn khổ này còn thứ gì đáng giá thì vét hết đi.
Bọn này là mã phỉ. Nghe tin ngoài thành Thiên Tân có phát cháo, chúng lập tức cưỡi ngựa đến cướp lương.
Chúng không dám đánh vào thành Thiên Tân, nhưng ngoài thành thì lại dám ngang nhiên cướp bóc. Dù sao quân đóng ở Thiên Tân cũng chỉ là một đám binh nhát gan.
- Mùi gì vậy?
- Đằng kia có người đang nấu cháo!
Mấy tên mã phỉ nghe thấy liền xông tới, cướp lấy số gạo dân đói vừa bán con gái đổi được. Dân đói muốn chống cự, lập tức bị chúng vung dao chém chết từng người.
Lại có tên mã phỉ gào lên:
- Ai còn lương thực thì giao hết ra đây!
- Chạy mau!
Thấy máu đổ, dân đói quanh đó hoảng loạn bỏ chạy.
Những người đứng xa chẳng biết chuyện gì xảy ra, nhưng thấy người khác chạy thì cứ chạy theo, chẳng thể sai được. Chưa đầy chốc lát, nỗi kinh hoàng đã lan khắp đám đông. Hơn hai vạn dân đói mù mờ chen nhau bỏ trốn.
Bọn mã phỉ chỉ chăm chăm nhìn những ai mang túi trên người. Trong túi là thứ gì cũng mặc, cứ giật lấy trước rồi tính.
Triệu Sĩ Lãng cõng đứa con trai đang mê man vì sốt, tay kia xách một túi gạo. Hắn bảo vợ xách túi còn lại, che chở cho con gái rồi hoảng hốt chạy đi.
- Á!
Tiếng kêu thảm thiết của vợ vọng ra sau lưng. Triệu Sĩ Lãng vội quay đầu nhìn lại.
Triệu Trần thị đã trúng dao ngã xuống đất, túi gạo cũng bị mã phỉ cướp mất. Hai mắt Triệu Sĩ Lãng đỏ ngầu, hắn đặt con trai xuống rồi gầm lên:
- Lũ súc sinh, ta liều mạng với các ngươi!
Triệu Trần thị nhịn đau kêu:
- Ông nó, đừng lo cho tôi! Mau chạy đi, mau chạy đi!
Hai chân làm sao chạy nhanh bằng bốn chân. Triệu Sĩ Lãng biết cả nhà khó lòng thoát khỏi tay bọn chúng. Hắn vớ lấy cây gậy, quay lại lao tới:
- Lũ ác tặc, nộp mạng đây!
Tên mã phỉ cười khẩy, nhấc chân đạp Triệu Sĩ Lãng ngã lăn ra đất.
Triệu Sĩ Lãng gắng gượng bò dậy. Tên mã phỉ vung dao bổ xuống, sau đó còn chém thêm mấy nhát để trút giận. Triệu Sĩ Lãng nằm bất động giữa vũng máu.
- Cha ơi, cha ơi!
Triệu Trinh Phương nhào tới, ra sức lay người cha.
- Ồn ào quá!
Tên mã phỉ giơ dao định chém xuống.
Một tên khác ngăn lại:
- Lão Thất, đủ rồi. Một con bé con mà cũng giết sao? Cướp đồ quan trọng hơn.
Lúc này tên mã phỉ mới hạ dao, túm hai túi gạo buộc vào yên ngựa rồi tiếp tục giết người cướp của.
Chớp mắt, hơn hai vạn dân đói đã chạy tan tác, chỉ còn lại vài trăm thi thể.
Một số người chết dưới lưỡi dao của bọn mã phỉ. Phần đông chết vì bị người khác giẫm đạp. Cũng có những dân đói đã yếu đến mức thoi thóp, không còn sức chạy trốn, chỉ đành nằm nguyên tại chỗ chờ chết đói.
Phía bắc thành Thiên Tân có một cây cầu gỗ dựng tạm.
Quan binh canh cầu đã tận mắt nhìn thấy tất cả, nhưng chẳng ai chịu tới cứu giúp.
Không những thế, chúng còn tuốt đao kiếm giết chết bất cứ dân đói nào tìm cách qua cầu. Đối với Thiên Tân, dân đói hay mã phỉ đều là mối họa lớn!
Triệu Trinh Phương khóc đến khản cả giọng, nhưng cha mẹ vẫn không đáp lời. Con bé biết cha mẹ đã ngủ. Một tháng trước, anh cả cũng ngủ như vậy rồi không tỉnh lại nữa.
Cô bé đói đến bủn rủn, ngơ ngác đứng giữa đồng hoang.
Không biết đã qua bao lâu, Triệu Trinh Phương bước về phía những thi thể gần đó. Một đống lửa vẫn chưa tắt. Trong chiếc nồi đất sứt mẻ còn ít cháo, dưới đất cũng vương vãi vài hạt gạo.
Con bé cẩn thận nhặt từng hạt gạo dính máu, bỏ vào nồi. Nó bắt chước dáng vẻ của mẹ, gom nước từ mấy chiếc nồi đất rồi quỳ bên đống lửa, chờ nấu cháo.
Chẳng biết cháo đã chín hay chưa, Triệu Trinh Phương không thể đợi thêm. Con bé vừa sụt sùi rơi lệ vừa nuốt nước miếng, dùng hai tay bưng chiếc nồi ra khỏi lửa.
- A!
Hai bàn tay nhỏ bị bỏng nổi bọng nước. Nhưng con bé cố chịu đau, không ném chiếc nồi đi, chỉ cẩn thận đặt nó xuống đất.
Rồi nó ngồi ngây ra đó, quay đầu nhìn cha mẹ. Con bé cứ đứng đờ người như vậy, mãi đến khi cháo nguội lạnh vẫn chưa hoàn hồn.
Bất chợt, Triệu Trinh Phương ôm chiếc nồi đất đến bên cha mẹ. Con bé lay thi thể cha, vừa lay vừa nói:
- Cha ơi, đừng ngủ nữa. Mau dậy uống cháo. Uống cháo rồi sẽ không đói.
Cha nó không đáp.
Con bé lại chạy sang lay thi thể mẹ:
- Mẹ ơi, uống cháo đi. Uống cháo rồi sẽ không đói. Mẹ ơi, mau dậy uống cháo đi… Hu hu… Oa oa oa!
Nỗi sợ hãi khủng khiếp ập xuống. Cô bé bắt đầu gào khóc thảm thiết.
Dần dần, con bé khóc đến mệt lả, chẳng còn chút sức nào.
- Nước… nước ơi… khát quá…
Triệu Trinh Phương quay đầu nhìn. Người đang khó nhọc nói chính là Triệu Hãn.
Con bé vội lau nước mắt, mừng rỡ chạy tới:
- Anh Hai, anh Hai! Mau dậy uống cháo!