Chẳng hay từ lúc nào, trời đã ngả về chiều.
Trần Kỳ nhìn đồng hồ, thu xấp giấy đã viết được mấy trang lại, giấu xuống dưới giường.
Ánh nắng cuối ngày dịu dàng rơi trên mặt bàn. Cả khu tập thể vốn im ắng suốt một ngày rốt cuộc cũng rộn ràng hẳn lên. Tiếng chuông xe đạp, tiếng trẻ con chí chóe, tiếng dao thớt leng keng va chạm hòa vào nhau. Khói bếp lững lờ bay khắp nơi.
- Mẹ về rồi!
- Mẹ mua món gì ngon thế?
- Không Tết không lễ, mua món ngon gì chứ? Cải thảo, khoai tây với dưa muối thôi.
Vu Tú Lệ tan ca đúng giờ. Bà chẳng kịp nghỉ ngơi, vừa bước vào nhà đã cởi áo khoác, xắn tay làm cơm, miệng không quên sai bảo:
- Con bày dưa muối ra đĩa đi. Buổi sáng còn nửa miếng đậu phụ, lấy ra luôn!
- Đậu phụ làm món gì? Dưa muối om đậu phụ à?
- Om cái đầu con! Trụng qua nước nóng rồi trộn tương mà ăn!
Dưa muối có hai loại, dưa chuột ngâm tương và củ cải khô ngọt cay, đều mua ở hiệu Lục Tất Cư.
Trước kia, Lục Tất Cư có tên là Cửa hàng Dưa muối Cờ Đỏ. Năm 1972, Thủ tướng Nhật Bản Tanaka Kakuei sang thăm Trung Quốc. Đoàn đại biểu Nhật đề nghị được tới Lục Tất Cư tham quan, cửa hiệu mới được treo lại tấm biển lâu đời ấy.
Căn bếp nhỏ dựng bên ngoài căn nhà, chỉ là một mái lán ghép sơ sài bằng gạch và giấy dầu. Một chiếc bếp lò, một cái tủ bát đã chiếm kín cả gian. Bên cạnh bếp là chỗ để than tổ ong, cũng được phủ giấy dầu, từng bánh than xếp ngay ngắn đâu ra đấy. Nhà nào sạch sẽ mới chăm chút như vậy.
Những nhà lười biếng thì cứ tiện tay vứt than ngoài sân. Hễ trời mưa, nước đen từ đống than chảy ra từng vũng.
Trần Kỳ chủ động phụ mẹ một tay.
Hắn mới xuyên tới đây được mấy ngày, lấy đâu ra tình cảm với cha mẹ?
Dĩ nhiên là chưa có. Nhưng người ta đối xử tốt với mình, hắn cũng chẳng keo kiệt chuyện đáp lại. Vu Tú Lệ thoăn thoắt nấu cơm, thỉnh thoảng lại liếc hắn một cái. Trong bụng bà vẫn thấy lạ. Mấy hôm trước thằng con còn nằm ườn như cá muối, sao tự nhiên hôm nay lại bật dậy khỏe re thế?
Trời vừa nhá nhem tối, cơm canh đã được dọn lên bàn. Người cha hờ của Trần Kỳ là Trần Kiến Quân cũng vừa về tới.
Ông hơn bốn mươi tuổi, người cao gầy, dáng vẻ nhã nhặn. Quần áo tuy cũ nhưng sạch sẽ, ngay ngắn. Trên túi áo trước ngực còn cài một cây bút máy.
Trần Kiến Quân là cán bộ nghiệp vụ.
Nhà sách Tân Hoa là đơn vị phát hành sách lớn nhất cả nước. Một quyển sách hay tạp chí muốn đưa ra thị trường đều phải liên hệ với các cán bộ nghiệp vụ. Họ sẽ căn cứ vào nội dung mà đánh giá sơ bộ, rồi báo cho nhà sách một con số, chẳng hạn một nghìn bản. Nhà sách đặt trước một nghìn bản, sau đó mới tiếp tục theo dõi phản ứng của thị trường.
Nhưng về sau, công việc ấy dần biến thành bán hàng. Ngành xuất bản mở cửa, vị thế độc quyền của nhà sách cũng mất theo.
- Cha!
- Đi họp rồi à?
- Vâng!
- Ừ, ăn cơm xong rồi nói.
Trần Kiến Quân mỉm cười. Nụ cười của ông cũng tao nhã, đúng kiểu người cả đời chưa từng văng tục một câu.
Bữa tối rất đơn giản, khoai tây nấu miến với cải thảo, đậu phụ trắng và dưa muối.
Không phải nhà họ không mua nổi thịt, mà là có tiền cũng chẳng mua được. Mỗi cư dân thành phố mỗi tháng chỉ được phân phối ba đến năm lạng thịt lợn. Trong ba năm gian khó, bình quân mỗi người ở kinh thành mỗi năm chỉ được tám lạng rưỡi thịt. Những nơi khác còn thảm hơn, đến chút thịt vụn ấy cũng chẳng có mà ăn.
Cha mẹ hắn đều từng học hành, trong xương cốt vẫn giữ vài phần nề nếp. Vì thế lúc ăn cơm, nhà họ không bàn chuyện công việc.
Ăn xong, Trần Kiến Quân mới hỏi. Trần Kỳ bèn kể lại toàn bộ nội dung cuộc họp một lần nữa.
- Con nghĩ thế nào?
- Con…
Hắn vừa định trả lời thì bên ngoài chợt có người gọi lớn:
- Trần Kỳ có nhà không?
Vu Tú Lệ vội ra mở cửa:
- Ồ, bác Vương đấy à! Mau vào nhà, mau vào nhà. Sao tối rồi bác còn tới đây?
Người tới là một bà cụ tóc đã hoa râm, gương mặt hiền hậu. Bà chính là cán bộ khu phố. Bà ung dung ngồi xuống, cười nói:
- Sáng nay khu phố họp, buổi chiều chúng tôi được giao việc luôn. Khu phố giao cho tôi mười ba thanh niên, nhất định phải tìm việc cho bọn chúng. Tôi nghĩ buổi tối mọi người đều ở nhà nên ghé qua xem thử. Nhà các cô chú là hộ đầu tiên đấy.
- Vậy thì phiền bác quá. Tối rồi mà vẫn chưa được nghỉ…
Vu Tú Lệ rót cho bà một cốc nước. Đúng lúc bà cũng đang muốn hỏi chuyện này, liền lên tiếng:
- Bác Vương, tôi nghe con nói sắp tổ chức hợp tác xã dịch vụ sản xuất. Bác cũng biết rồi đấy, đó là đơn vị tập thể, xưa nay vốn chẳng được coi trọng. Tôi không có ý chê đơn vị tập thể đâu, chỉ là khu phố mình chẳng phải có Xưởng May số Ba đó sao? Nhà máy không thể sắp xếp cho bọn trẻ vào làm à?
- Ôi dào, cô nói nghe nhẹ tênh! Cô có biết trong quận có bao nhiêu thanh niên chưa có việc làm không?
Bà Vương đập đùi, giơ cả bàn tay lên:
- Tám vạn người! Chính quyền biết tìm đâu ra tám vạn chỗ làm? Từ trên xuống dưới ai nấy đều sầu cả ruột. Hơn nữa, rất nhiều người đã hai mươi lăm, hai mươi sáu tuổi mà mấy năm rồi vẫn chưa có việc. Chúng tôi phải ưu tiên giải quyết cho họ trước.
- Còn Xưởng May số Ba, chúng tôi phải nói hết lời mới nhét được hơn một trăm người vào đó. Nhà các cô chú đừng mong ngóng nữa.
- Vậy ý bác là muốn bọn trẻ làm gì?
Trần Kiến Quân hỏi.
- Tôi tính thế này…
Bà Vương nhấp một ngụm nước rồi nói:
- Tiền Môn là chỗ tốt. Người kinh thành thích tới dạo, người nơi khác cũng thích tới xem. Mỗi năm chẳng biết có bao nhiêu người từ tỉnh ngoài đến công tác, tiện đường thế nào cũng phải ghé qua một chuyến. Nhưng ở Tiền Môn có bao nhiêu cửa hiệu mà chẳng có lấy một chỗ bán nước. Người ta tới đó, muốn uống một ngụm nước cũng không có.
- Mua nước ngọt Bắc Băng Dương thì một hào rưỡi một chai, lại còn phải có tem phiếu. Ai cũng tiếc tiền. Tôi tận mắt thấy có người phải uống nước bằng vòi cao su tưới hoa.
- Vì vậy chúng tôi nghĩ, nếu bày một quầy bán trà nước ở Tiền Môn, nhất định sẽ có người mua.
Bán trà nước ư?
Cha mẹ nhìn nhau, vẻ mặt mỗi người một khác.
Chuyện này, chuyện này thật mất mặt!
Hai người họ đều là người có học, lại cùng làm việc trong Nhà sách Tân Hoa. Kết quả con trai lại chạy đi bán trà nước? Ở xã hội cũ, đó là việc của hạng người thấp kém!
Thấp đến mức nào ư?
Trong truyện Lạc đà Tường Tử có viết, một ông già kéo xe tay không nổi nữa, chỉ còn cách gánh đòn đi bán trà dọc phố để miễn cưỡng sống qua ngày, cảnh đời thê thảm vô cùng.
Nhìn mà xem, người bán trà còn chẳng bằng Tường Tử. Tường Tử dù sao cũng có nhà, tuy là nhà thuê; có xe, tuy đã mua ba lần rồi lần nào cũng mất; có vợ, tuy sau cùng chết vì khó sinh.
- Bác Vương, thật sự không còn công việc nào khác sao?
- Có chứ. Việc kỹ thuật. Con trai cô chú biết nghề mộc không?
- Không biết!
- Có biết may vá không?
- Không biết!
- Biết đứng bếp, cầm muôi xào nấu không?
- Cũng không!
- Thế chẳng phải xong rồi sao?
- …
Cha mẹ lại nhìn nhau. Trong mắt họ thậm chí còn lộ vẻ hổ thẹn.
Hóa ra con trai nhà mình là một kẻ vô dụng?
Đã vậy, cái thằng vô dụng kia còn ngồi cười toe toét, cứ như người bị đem ra nói chẳng phải hắn.
- Thôi, hai người cứ bàn bạc đi. Tôi còn phải sang nhà kế tiếp.
Bà Vương đứng dậy, nhanh chóng đi mất.
Cả nhà ba người im lặng một lúc. Vu Tú Lệ lên tiếng:
- Nói đi chứ! Rốt cuộc con tính thế nào?
- Con chấp hành sự sắp xếp của tổ chức. Bảo con làm gì, con làm nấy!
Trần Kỳ đáp rất dứt khoát.
- Bảo con đi bán trà nước con cũng đi à? Lại còn bán ở Tiền Môn, cách nhà sách bao xa đâu! Đồng nghiệp của mẹ chẳng cười cho chết sao?
- Không đâu. Vì con của đồng nghiệp mẹ cũng bán trà nước cùng con mà.
Phụt!
Vu Tú Lệ suýt nữa tức chết, giận dữ quát:
- Con bớt giở giọng láu cá đi! Ngày mai mẹ sẽ xin về hưu sớm, con vào thay chỗ mẹ!
- Mẹ không cần về hưu. Nếu mẹ làm thủ tục nghỉ việc thật, đêm nay con sẽ đi bày quầy ngay.
- Tiểu Kỳ, con đừng có nói năng trơn tru để lấp liếm. Nói thật cho cha mẹ biết, vì sao con lại muốn đi?
Trần Kiến Quân từ nãy vẫn im lặng, giờ mới cất tiếng hỏi.
- Không có lý do gì đặc biệt cả. Con chỉ thấy lao động là vinh quang. Làm ở đâu cũng có thể góp một viên gạch xây dựng Tổ quốc. Chẳng qua tư tưởng cũ của cha mẹ nặng quá, cứ coi thường người bán trà nước. Thời Truyền Tường xúc phân còn được bầu làm đại biểu Nhân đại, được phong Lao động gương mẫu toàn quốc. Con bán trà nước thì đã sao? Sau này con cũng có thể đứng trong Đại lễ đường Nhân dân, bắt tay với các vị lãnh đạo!
Hay cho Trần Kỳ! Lập trường cách mạng của hắn sáng rực như mặt trời.
Thời Truyền Tường là một công nhân xúc phân ở quận Sùng Văn. Quốc khánh năm 1966, ông từng bước lên lễ đài Thiên An Môn. Thầy giáo bắt tay ông, Ngũ Hào mời ông uống rượu, Tổng tư lệnh Chu còn gắp thức ăn cho ông, nói:
- Lão Thời, ông làm việc nặng nhọc, phải uống thêm rượu, ăn thêm thức ăn…
Khi ấy, kinh thành còn dấy lên phong trào tự nguyện đi xúc phân. Giảng viên, sinh viên đại học, nhà văn, phóng viên, diễn viên xếp hàng, ai cũng muốn cùng ông làm việc. Nghe nói có một nữ sinh trường Thanh Hoa vì không đến lượt mình, bèn giả làm con gái nuôi của Thời Truyền Tường. Sau cùng cô ta cũng đạt được mong muốn, được cùng cha nuôi đi xúc phân.
Ngày trước, trong sách giáo khoa tiểu học còn có câu chuyện về Thời Truyền Tường. Bây giờ chẳng biết còn nữa hay không.
Đó là thời đại mà người lao động được coi trọng nhất!
Còn bây giờ, thử xem ai tuyên truyền lại câu “lao động là vinh quang” đi…
Quần chúng: Khụ… phì!
- …
Nghe những lời không sao bác bỏ được ấy, Trần Kiến Quân lập tức nghẹn họng. Ông nhìn Vu Tú Lệ, ánh mắt như muốn nói: Hay là khi nào rảnh, nhà mình sinh thêm đứa nữa? Thằng này hỏng đầu mất rồi!
Tinh thần cống hiến, xưa nay đều dùng để khuyên người khác.
Đến lượt bản thân hoặc người nhà mình, nếu vẫn có thể không màng lợi ích riêng mà dốc sức phụng sự, người ấy mới thật sự là tấm gương. Mà người làm được như vậy, rốt cuộc chẳng có bao nhiêu.
Cuộc nói chuyện không thể tiếp tục, cả nhà đành đi ngủ.
Nhà họ không có tivi, điện lại thường xuyên bị cắt. Ngoài một chiếc radio cũ nát ra thì chẳng còn trò giải trí nào khác.
Sân tập thể dần chìm vào yên tĩnh. Ánh trăng hắt lên rèm cửa, tiếng côn trùng mùa xuân rỉ rả trong đêm. Trần Kỳ nằm trên chiếc giường ở gian ngoài, nghe cha mẹ thì thầm trong phòng. Chắc họ vẫn đang bàn bạc chuyện công việc của hắn.
Hắn thật sự không muốn Vu Tú Lệ nghỉ hưu sớm. Hắn biết mình chắc chắn chẳng làm ở vị trí ấy được bao lâu, nếu vậy chẳng khác nào lãng phí chỗ làm của bà.
Hơn nữa, hắn cũng chẳng hứng thú gì với công việc ở Nhà sách Tân Hoa. Người ta có nhà ba đời làm thuốc lá, nhà ba đời làm dầu mỏ, nhà ba đời làm điện, nhà ba đời làm ngân hàng. Đến lượt hắn, chẳng lẽ lại thành nhà ba đời làm nghề bán sách?
- …
Trần Kỳ trở mình, nhắm mắt lại.
Thật ra bán trà nước cũng được, làm nghề khác cũng chẳng sao. Hắn đã chuẩn bị sẵn tâm thế, bất cứ lúc nào cũng có thể xách ba lô bỏ chạy.