Trương Mẫn đảo mắt một vòng, cất giọng: "Lễ thượng lương là một trong năm đại nghi thức phải cử hành khi dựng nhà mới. Năm nghi thức ấy là: một, lễ an phù nơi đất nhà; hai, lễ thoát thủy (chôn rãnh thoát nước dưới nền chính đường); ba, lễ an cửa chính; bốn, lễ thượng lương; năm, lễ dọn vào nhà mới. Muốn lễ thượng lương thêm long trọng, thêm rộn ràng, nhà nào khá giả thường gộp luôn lễ dọn nhà vào lễ thượng lương mà làm một thể."
"Đừng vòng vo nữa. Cháu nói đó là nghi thức, còn chú hỏi là tục lên xà có từ đâu ra."
"Tam thúc vội làm gì chứ!"
Trương Mẫn liếc sang chỗ khác, nháy mắt ra hiệu cho Tần Vũ đang ngồi một bên, rồi mới cười tươi quay sang tam thúc: "Chuyện này để đại tài tử của nhà mình trả lời vậy!"
Nàng hiểu rõ mấy nghi thức ấy là nhờ năm xưa nhà mình dựng nhà mới cũng đã trải qua. Nhưng bảo nàng nói cho ra lẽ thì thật là làm khó nàng.
"À, vậy cháu nói thử. Có chỗ nào sai thì tiểu cữu đừng cười cháu nhé." Tần Vũ thấy ánh mắt của chị họ, đành phải lên tiếng.
"Tiểu Vũ, cháu cứ nói đi, chỗ nào sai thì tiểu cữu sửa cho!" Trương Viễn Kiều khích lệ.
"Thật ra tục lên xà có từ lâu đời rồi. Câu ngạn ngữ có nói: ‘Mái có xà, nhà có gạo, mái không xà, súc vật chẳng thịnh.’ Người xưa cho rằng xà đặt cho ngay ngắn, đặt cho vững, đặt cho rộn ràng thì gia nghiệp mới hưng thịnh. Hơn nữa, thời xưa chọn gỗ làm xà rất nghiêm, phải là gỗ thẳng và tròn, không được cong vẹo, có vậy mới dùng làm xà lên nhà được..."
Tần Vũ nói năng trôi chảy, khảng khái. Thời đại học, cậu đã rất mê những tập tục dân gian này, từng tìm hiểu và điều tra không ít.
"Đúng, ý nghĩa của việc lên xà cháu nói không sai. Vậy cháu có biết lễ lên xà gồm những trình tự nào không?"
Trương Viễn Kiều vốn là thầy giáo dạy học, chẳng dễ gì bắt bí được Tần Vũ, nên đã theo thói quen mà hỏi cho tới cùng.
"Hì hì, tiểu cữu, cái này cháu thật sự có tìm hiểu qua. Mỗi vùng lên xà một kiểu khác nhau, còn ở vùng mình thì phải chọn một ngày lành. Đến tối hôm trước, thợ mộc và thợ nề khiêng xà đã trang trí khiêng đặt lên bàn giữa chính đường ngôi nhà vừa xây xong. Đầu gốc hướng về phía đông, tức bên trái, đầu ngọn hướng về phía tây, tức bên phải. Chủ nhà bày sẵn hạt dưa và hoa quả, cùng các thợ thức canh xà, để ngăn không cho một chút ô uế hay tà khí nào đến gần xà thiêng.
Khi canh xà, trước hết thợ mộc phải làm nghi thức bồi xà. Ông lấy một nắm gạo trên khay trà, rải ra bốn phía chính đường, rồi vái xà gỗ và đọc:
“Xà này xà ấy, chẳng phải tầm thường,
Đặt lên nóc nhà, vững vàng bình an.
Sao hồng chiếu rạng, vàng son rực rỡ,
Nhà nhà hòa thuận, nối tiếp bình an.
Người già sống thọ, bền như núi cao,
Trẻ nhỏ thêm vui, phúc lộc dạt dào.
Quan lộc thăng tiến, chim bằng bay cao,
Học hành đỗ đạt, mây xanh vời vợi.
Mọi việc như ý, đại cát đại lợi.”
Sau khi thợ mộc đọc xong lời chúc xà, theo lệ phải xuất sát. Ông xin chủ nhà một chén nước trong, ngậm vào miệng rồi phun lên thân xà, đọc tiếp:
“Ngắm cho thấu, đất trời mở mang,
Ngày lành giờ tốt, dòng dõi đế vương.
Dựng nên chính đường, ở yên thuận tiện,
Thần dữ lui ngôi, sát khí ẩn mình.
Canh xà nơi đây, mãi mãi thịnh vượng.
Một tiếng khua vang thấu tận trời xanh,
Muôn thánh ngàn hiền cùng canh đại lương.
Thiên sát mau về theo mây trời,
Địa sát thuận dòng xuống tận Lạc Dương.”
Giọng Tần Vũ lên xuống nhịp nhàng, hòa cùng tiếng than hồng kêu lách tách trong lò, truyền vào tai mọi người. Ai nấy trong đầu đều hiện lên cảnh tượng sống động của vị thợ mộc đang ngâm từng câu chúc.
"Giỏi lắm, không ngờ Tiểu Vũ hiểu rõ tập tục lên xà đến vậy. Cứ nói tiếp đi, cũng để bọn trẻ mở mang kiến thức. Mấy nếp cũ này bây giờ người trẻ hiểu được không còn mấy người."
Trương Viễn Kiều rất hài lòng với màn thể hiện của Tần Vũ. Có điều, đúng như ông nói, người trẻ ngày nay hiểu biết về truyền thống thật quá ít. Những thứ này e rằng chừng vài chục năm nữa, khi lớp người già lần lượt khuất núi, sẽ mai một hoàn toàn.
"Trước đây cháu chỉ biết lễ lên xà khá phức tạp, không ngờ còn nhiều điều cầu kỳ đến thế." Đó là người anh họ khác của Tần Vũ lên tiếng cảm thán.
Tần Vũ gật đầu. Lời tiểu cữu nói, cậu cũng công nhận. Người trẻ bây giờ theo đuổi những mục tiêu khác hẳn, nhịp sống nhanh khiến ít ai chịu bỏ công tìm hiểu những tập tục xưa cũ rườm rà này.
"Sau khi xuất sát xong, khách và chủ nhà cùng ngồi trong chính đường canh xà. Đến nửa đêm thì bày rượu thịt đãi những người canh xà ăn khuya và uống rượu. Chủ nhà còn phải hậu tạ thợ mộc và thợ nề, thường là hầm giò heo để cảm ơn công sức của họ. Chủ nhà phải ngồi cùng thợ mộc, thợ nề, chậm rãi nâng chén, thong thả thưởng thức. Đến khi buổi ăn khuya kết thúc thì trời cũng đã gần canh năm."
Lúc này, thợ mộc mang chiếc rìu sơn đỏ, hộp mực và thước vuông đặt lên bàn. Ba thước đòn dài được dựa nghiêng bên trái phía trước bàn. Thợ nề cũng đem dao xây và thước dọi đặt bên phải phía trước bàn. Mọi thứ đã bày xong, người ta treo lên xà một con gà trống đỏ rực. Người cầm hộp mực, thợ mộc cả, bước tới trước bàn mà nói:
- Lỗ Ban đến sớm, giờ này dựng xà thật là phải lúc.
Rồi thợ mộc lấy ngũ cốc, bút, mực, giấy và mấy thứ tương tự, đặt ngay giữa thân xà. Ông dùng vải đỏ bọc kín thân xà, buộc chặt quanh eo xà, rồi lấy chỉ đỏ khâu tấm vải lại. Xong xuôi, ông cất giọng ngâm bài hát buộc xà:
Tay cầm dải lụa nhà ông,
Một trượng ba thước dư vòng đây thôi.
Buộc trái ba vòng thêm phú quý,
Buộc phải ba vòng đỗ hàn lâm.
Chủ nhà tiền của đều hưng thịnh,
Vinh hoa phú quý đầy đình.
Ngâm xong, thợ mộc và thợ nề mỗi người nâng một chén rượu cúng, đưa lên đầu, rồi rưới lên thân xà ba lần. Cả hai cùng đọc:
Tay bưng chén rượu thứ nhất,
Chúc trời đất vững, mãi đời đời.
Tay bưng chén rượu thứ hai,
Phú quý vinh hoa mãi bền lên.
Tay bưng chén rượu thứ ba,
Chén ba chúc con cháu nối dòng,
Phong vương phong hầu mãi thong dong.
Sau khi tế xà bằng rượu, thợ mộc đem con gà trống đặt lên thân xà đang đứng. Trước hết, ông ôm gà mà xướng:
Tay cầm con gà của chủ nhà,
Đầu cao đuôi thấp dáng nghiêng xa.
Đầu đội mũ vàng khoác ráng gấm,
Mình khoác áo lông năm sắc thắm.
Ông nói tiếp: Con gà này chẳng phải gà thường, chính là gà tế xà của chủ nhà đây!
Dứt lời, ông đặt gà lên thân xà. Việc ấy gọi là "rồng sống đứng trên xà", ngụ ý gia nghiệp hưng thịnh. Tế xà xong, đúng giờ hoàng đạo tốt lành, người ta bắt đầu nâng xà. Thợ mộc và thợ nề mỗi người đứng một đầu, dùng dây quấn giấy đỏ, mang theo đồ nghề leo lên đỉnh cột chính. Hai người giữ dây, giữ cho hai đầu thăng bằng, từ từ kéo xà lên, vừa kéo vừa ngâm:
Hôm nay nhà chủ dựng xà,
Gặp ngày hoàng đạo, phúc lành giáng xuống.
Sao Tử Vi chiếu rạng ánh sáng,
Vàng ngọc đầy nhà, muôn việc sáng.
Ngâm xong, khách dự lễ, chủ nhà cùng người trong thôn, già trẻ gái trai đến nhặt bánh bao ném xà, đồng thanh hô vang: "Tốt lắm!" Tiếng hô vang dội tận mây xanh, hòa với tiếng pháo nổ rền, khiến cả nhà chan hòa không khí hân hoan, náo nhiệt vô cùng.
Lúc này, thợ nề lại ngâm tiếp:
"Xà này, xà này, chẳng phải gỗ thường, mọc từ non cao. Hôm nay đem làm xà, gặp giờ hoàng đạo, sao Tử Vi chiếu rọi, phúc lộc đầy nhà. Nhà người đọc sách được vào học viện, thi đỗ cao như cá vượt Long Môn. Quan lại thêm bổng lộc, bước bước thăng cao. Người cày cấy được mùa, thóc đầy kho lẫm. Gia nghiệp hưng vượng, của cải mãi đầy."
Ngâm xong, thợ mộc và thợ nề kéo xà lên đỉnh cột, đặt cho vững, rồi thả dây xuống, kéo bánh bao, lạc, kẹo, tiền đồng lên xà. Để lấy may, thợ mộc cố ý hỏi lớn:
- Đông người thế này, đừng có ném rìu lung tung đấy nhé!
Rồi ông hô to:
- Xà đã an vị, tiến tài tiến bảo! Một ngày sớm, trăm đời tốt. Mời sư phụ mau mau ném bánh lên xà đi nào!
Thợ mộc và thợ nề ngồi trên đòn xà, vừa ném bánh bao xuống, vừa ngâm bài chúc mừng dựng xà.
Tần Vũ nói xong, cả đám còn đang ngẫm nghĩ. Hồi lâu, có người thở dài cảm thán:
- Không ngờ muốn làm thợ mộc giỏi, chẳng những phải biết làm việc, mà còn phải hiểu mấy chuyện này nữa!
- Thật ra ngày xưa, học việc theo thợ mộc học nghề, lúc nào được ra nghề là còn tùy xem sư phụ có chịu dạy những thứ này hay không. Học được hết mấy thứ đó rồi, mới coi như ra nghề đúng nghĩa.
Cậu tiếp lời rất khéo. Tần Vũ cũng gật đầu tán thành. Thợ nề thời xưa rất nghiêm khắc, muốn được ra nghề đâu phải chuyện dễ.
- Khoan đã! Không đúng, Tiểu Vũ à. Những điều cháu nói tuy rất hay, nhưng nơi chúng ta có vài chỗ khác. Như lễ bồi xà ấy, chỗ chúng ta chẳng có, mà cũng không có lễ giải sát nữa! Trương Hoa nghĩ ngợi một lúc, rồi phát hiện ra vài chỗ khác biệt.
- Đồ ngốc, mày cũng không nghĩ lại xem bây giờ là thời nào rồi! Nhà đã xây bằng bê tông cốt thép, lấy đâu ra xà nữa! Tiểu Vũ nói là phong tục ngày xưa!
Trương Viễn Kiều nhìn đứa con trai mình, càng nhìn càng thấy chướng mắt. Năm xưa nó lén bỏ học, bỏ đi bươn chải bên ngoài, suýt chút nữa làm ông tức đến phát bệnh.
Tần Vũ liếc sang người anh họ Trương Hoa, ánh mắt như chia buồn. Cậu út cứ có dịp là không tha cho anh họ, mọi người đã quen mắt từ lâu.
Trương Hoa chớp chớp mắt với Tần Vũ, ra hiệu nhờ cậu giải vây, nếu không thì ông già nhà anh chắc chắn sẽ nhân cơ hội này mắng cho anh nửa buổi.
- Thật ra, dù bây giờ nhà cửa không còn cần đến xà nữa, nhưng những nghi thức này vẫn còn, chỉ là đổi cách làm mà thôi. Lấy lễ giải sát mà nói, bây giờ thợ mộc sẽ bắt một con gà trống, dẫn nó đi vòng quanh khắp nhà. Ở mỗi cửa, mỗi góc đều đặt vài nan tre. Gà đi qua đâu, người ta lại cầm nan tre đập vào tường chỗ đó. Đây gọi là trừ sát!
Tần Vũ thấy anh họ nhờ vả, đâu thể khoanh tay đứng nhìn. Cậu đành đứng ra giải thích thay:
- Ngoài dân gian, gà trống vốn có bản lĩnh phá sát, gọi dương khí. Con gà đi đến đâu, âm sát cùng những thứ ô uế tự khắc chẳng dám nán lại. Nghe tiếng nan tre quật xuống, chúng liền chui tọt vào trong nan. Đợi thợ mộc đi khắp cả căn nhà xong xuôi, người ta mới thu hết nan tre lại. Một người cầm sào buộc pháo đi trước mở đường, ai cầm nan thì chạy theo ra ngoài. Thế gọi là tống sát!
Anh họ gật gù:
- Ừm, đọc sách này không uổng công rồi. Những tục lệ tổ tiên truyền lại, nhất định không thể để mai một!