Sức chiến đấu của một đạo quân, nói một cách bình thường, do mấy nhân tố sau quyết định:
(1) Kỹ năng chiến đấu căn bản, hay gọi là võ nghệ.
Võ nghệ ở đây không phải thứ múa may nhảy nhót, chiêu thức tinh diệu; trong quân không khảo hạch mấy thứ đó.
Lấy trường thương làm ví dụ. Ngươi múa hoa thương, vẫy đến hoa cả mắt, chẳng được bọn đại lão trong quân để mắt tới. Thứ bọn họ coi trọng là ngươi có đâm nhanh hơn, chuẩn hơn, mạnh hơn đối thủ hay không, có giành trước giết chết hắn hay không.
Đừng xem thường kỹ năng này. Nó không phải thứ luyện xong trong thời gian ngắn, mà cần kết hợp nhiều mặt: nhãn lực, tâm lý, bộ pháp, kỹ xảo phát lực, kinh nghiệm.
Cung tiễn thì loại binh khí này cho phép nhiều "trò hoa" hơn. Chẳng hạn khi khảo hạch, khai cung liên tục là được cộng điểm.
Khi cưỡi ngựa bắn, ngã người bắn, quay lưng bắn, đổi tay trái phải mà bắn đều được cộng điểm, vì quả thật có giá trị thực chiến.
Các binh khí khác xin không nói thêm.
Binh sĩ có võ nghệ hay không, trên chiến trường cực kỳ quan trọng, tuyệt đối không phải biết đội hình, nghe lệnh, kỷ luật nghiêm minh là đủ.
Mấy hàng đầu của phương trận bộ binh thường khoác giáp, trên người chỉ có mấy chỗ hở. Xếp trận chém giết, trường thương đâm nhau, một bên đâm vững, chuẩn, độc, nhanh, bên kia không lợi hại đến thế; sau đợt đâm lẫn nhau đầu tiên, kết quả thế nào ai cũng thấy rõ.
(2) Trang bị.
Cái này khỏi cần nói nhiều, ai cũng biết.
Đời Đường tỷ lệ khoác giáp rất cao. Niên hiệu Thiên Bảo, mặc giáp da, giáp sắt lên tới tám phần, trong đó giáp sắt khoảng năm phần.
Sau Trung Đường có giảm bớt, nhưng nhờ thể chế lấy quân sự làm đầu, tỷ lệ sở hữu giáp da, giáp sắt vẫn còn khoảng sáu phần.
Binh sĩ người nào cũng một cây cung, một cây trường thương, một thanh hoành đao, một mặt tiểu thuẫn.
Kỳ thật về trang bị, các triều đại thứ gì cũng có, về bản chất không chênh nhau nhiều.
(3) Mức độ tổ chức.
Cái này cũng giống trang bị. Thời phong kiến, thể chế quân sự đại đồng tiểu dị.
Tình huống bình thường thì mức độ tổ chức không có chênh lệch rõ rệt.
Tình huống bất bình thường, chẳng hạn quản lý hỗn loạn, văn võ ăn chơi trác táng, thì không so sánh được, chỉ có thể phân tích từng vụ riêng: rốt cuộc hắn làm trò càn bậy gì mà hạ mức tổ chức xuống lợi hại đến thế; không thể nói gọn trong một câu.
Nhưng nói về tầng chế độ thì không có khác biệt bản chất.
Mức độ tổ chức tăng vọt phải đợi tới thời cận đại.
Sản xuất công nghiệp hóa cận đại nâng cao không chỉ hiệu suất sản xuất, mà đồng thời cũng "thuần hóa" cả xã hội. Toàn xã hội quen với chuỗi mắt xích chặt chẽ của sản xuất công nghiệp, chịu qua sự tôi luyện của phân công hợp tác, phối hợp lẫn nhau. Không riêng binh sĩ mà nông dân, học sinh tiểu học, nhân viên bán hàng, công nhân nhà máy, mỗi nghề mỗi tầng lớp đều tăng mức độ tổ chức.
Chuyện này xin không bàn thêm.
(4) Sĩ khí.
Binh pháp mở đầu đã nói: đánh trận là nhờ dũng khí.
Đây là điểm thứ tư, cũng là điểm quan trọng nhất, là nhân tố chủ yếu quyết định sức chiến đấu.
Trải qua vô số người xuyên không của Khởi Điểm biểu diễn cho chúng ta xem, cùng tổng kết của vô số đại lão trên các diễn đàn, chúng ta đã nhận thức được: đủ lương đủ lộc, huấn luyện khoa học, thưởng phạt phân minh, hậu cần phủ tuất đầy đủ, có thể giữ sĩ khí quân đội ở mức khá cao.
Điều đó không sai. Làm được những điều này thì đó là một đạo quân hợp cách.
Xin lưu ý hai chữ "hợp cách" tôi dùng. Nói nôm na, đạo quân như thế có thể đem đi đánh trận rồi, còn đánh thắng hay không thì khó nói.
Vì quyển sách này đặt trong đời Đường nên tôi lấy đời Đường làm ví dụ vậy.
Sau loạn An Sử, Trung Quốc chúng ta xuất hiện một hiện tượng xã hội đặc thù: tập thể võ nhân quật khởi.
Tập thể này cũng có một hiện tượng đặc biệt: giữa tầng dưới với nhau có sự cảm thông, thường xuyên liên kết, cổ xúy gây chuyện, đối kháng thượng quan.
Từ năm 750 tới năm 907 khi Chu Ôn lập nhà Hậu Lương, tổng cộng xảy ra hơn hai trăm cuộc binh biến.
Cuộc binh biến đầu tiên là năm Thiên Bảo thứ chín (750): "Tiết độ sứ Sóc Phương Trương Tề Khâu cấp lương thất nghi, quân sĩ nổi giận, đánh phán quan của hắn."
Đó mở màn cho loạt binh biến.
Không thể nghi ngờ, đây là một binh biến ôn hòa, chỉ đánh phán quan phát lương mà thôi. Nhưng việc binh sĩ quan tâm lợi ích bản thân thật rất đáng suy nghĩ.
Có người từng phân loại, quân loạn cũng chia mấy loại.
Loại thứ nhất là kháng cự mệnh lệnh. Ví dụ năm Đại Lịch thứ ba (768), sai quân An Tây rời khỏi Bân Ninh, bỏ cả thửa ruộng đã khai khẩn xong ở Bân châu, bỏ cả nhà cửa đã dựng xong, dời đóng quân sang Kính Nguyên; quân sĩ giận dữ mà làm loạn.
Lại như năm 902, Tiền Lưu lệnh cho bọn Võ Dũng đô đi phục lao dịch đào hào, binh sĩ kháng cự lao dịch mà làm loạn.
Năm Bảo Ứng thứ nhất (762), tiết độ sứ Hà Đông Quản Sùng Tự "vi chính khoan trì", không siết chặt tiền lương, từ từ đều phát xuống tay bọn lính đầu trâu dưới đủ thứ danh mục.
Triều đình phát giác, phái Đặng Cảnh Sơn nhậm tiết độ sứ Hà Đông, tra sổ. Nhưng tiền đã phát xuống hết rồi, tra thế nào?
"Có viên ty tướng phạm tội đáng chết, chư tướng xin tha, không cho; em trai hắn xin chết thay anh, cũng không cho; xin lấy một con ngựa chuộc mạng, lại cho phép."
Chư tướng giận nói:
- Chúng ta chẳng lẽ chưa bằng một con ngựa?
Thế là làm loạn, giết tiết độ sứ Đặng Cảnh Sơn.
Ba ví dụ này cho thấy binh sĩ Vãn Đường rất coi trọng lợi ích của mình, lại đồng khí liên chi.
Về sau còn những loại khác, như chống bạo chính. Có tiết độ sứ "vi chính khắc thảm", động là làm nhục thậm chí giết hại binh sĩ, thì cơ bản đều tiêu hết. Có người chạy trốn thoát được còn bị binh sĩ tức giận truy sát tới chết.
Ngoài ra còn có loại cầu quyền, cầu tài. Hai loại này thời Vãn Đường so với hai loại trước đại khái nửa đều nửa; tới thời Ngũ Đại thì tỷ lệ tăng vọt. Điều đó cho thấy binh sĩ đã từ tình trạng Trung Vãn Đường chỉ quan tâm lợi ích bản thân, chống lại lao dịch bất hợp lý, chuyển dần sang trọng cầu tài. Đây cũng là biểu hiện phong khí binh sĩ thời Ngũ Đại xuống cấp nhanh chóng.
Viết dài như vậy, kỳ thật muốn nói: Trung Đường, Vãn Đường, Ngũ Đại là ba giai đoạn, đừng coi là một; trạng thái tinh thần binh sĩ cũng khác nhau.
Cả một đời Đường, binh sĩ kỳ thật rất giàu tinh thần phản kháng. Ngay thời Thiên Bảo đã dám đánh phán quan. Lao dịch bất hợp lý gì đều cự tuyệt hết. Tướng lĩnh thích giết chóc, bức hiếp binh sĩ tầng dưới, hạ tràng phần nhiều không tốt đẹp.
Trạng thái tinh thần, sĩ khí của bọn họ đều rất tốt: đáng huấn luyện thì huấn luyện, đáng đánh trận thì đánh trận; không chịu lao dịch là không chịu lao dịch, ai cũng đừng ép ta. Tiền lương cấp đủ, ta bán mạng cho ngươi.
Đó là trạng thái tương đối lành mạnh. Nói tốt lắm thì cũng không hẳn, nhưng tôi nghĩ vẫn hơn việc nặn binh sĩ thành cục bột, hoàn toàn không dám phản kháng.
Bọn họ là người, không phải cỗ máy. Binh sĩ dẻo như bột, trước sự làm nhục tùy ý, bóc lột thậm chí giết chóc của quan trên, trước việc văn quan trừu khấu hậu cần, mà không dám phản kháng, cảnh ngộ gian nan. Lính như thế, ngươi mong họ kháng cự ngoại địch sao? Không thực tế.
Nói thêm một câu, trước đây có người nhắc tới chế độ. Kỳ thật các người cứ lật chế độ đời Minh ra xem, chế độ có cho phép văn quan khắc bạc võ nhân như thế không? Chính chế độ không cho phép làm vậy.
Nhưng văn quan cứ dám! Một viên huyện lệnh thất phẩm, thì phải võ tướng phẩm cấp cỡ nào đứng trước mặt hắn mới khỏi tự ti? Du kích? Tham tướng? Phó tướng? Tổng binh?
Mọi người đều đùa giỡn loại chế độ này, đối đãi khắc bạc với bọn đi lính. Đây kỳ thật là biểu hiện địa vị võ nhân thấp kém, cũng là biểu hiện phong khí xã hội và giá trị quan.
Đời Tống có câu "đứng trước cổng Đông Hoa mà xướng danh mới gọi là hảo nam nhi", đời Minh có chuyện dắt quân khách như dắt chó, đuổi đi đuổi lại, không cấp lương ăn. Mấy chuyện này kỳ thật đều là bóng dáng của phong khí xã hội. Nghĩa là mọi người khinh bọn đi lính, địa vị họ thấp kém, nên có chế độ cũng chẳng ai chấp hành. Trong tình huống như vậy, binh sĩ làm sao giữ sĩ khí tương đối cao ngạo? Còn sức chiến đấu gì nữa?
Coi quân đội là viện cứu tế thì không được.
Coi quân đội là cái bang thì cũng không được.
…
Lại nói chuyện gọi là "tinh binh khai quốc", chủ yếu muốn nói đến đạo binh giả mạo tinh binh khai quốc của Triệu Khuông Dận đầu đời Bắc Tống.
Sau khi Chu Ôn tiêu diệt hai họ Chu Sơn Đông (năm 897), hắn đại lực chỉnh biên quân đội, đào yếu giữ mạnh, nén binh lực xuống dưới hai mươi vạn người. Thời đó có mười sáu tới mười tám vạn bộ binh, một vạn tám nghìn kỵ binh.
Năm Khai Bình thứ nhất đời Hậu Lương (907), Chu Ôn tiếp tục chỉnh biên, đặt sáu quân: tả hữu Long Hổ, tả hữu Vũ Lâm, tả hữu Thần Vũ, tả hữu Long Tương, tả hữu Thiên Hưng, tả hữu Quảng Thắng. Lúc này đã nén xuống dưới mười lăm vạn người.
Tháng mười năm 923, Lý Tồn Úc đánh úp diệt Lương. Nhưng thực lực Hà Đông yếu, binh ít; chủ lực cấm quân Hậu Lương đã đem đi đánh bổn thổ Hà Đông, ở bờ bắc Hoàng Hà, chưa kịp chạy về, sau đều đầu hàng, thực lực chưa hao tổn. Lý Tồn Úc lấy một số ít binh Hà Đông biên vào cấm quân, chia thành hai phần lớn: cấm quân (vẫn sáu quân ấy) và thị vệ thân quân (Ngân Thương Hiệu Tiết, Thiết Lâm, Tòng Mã Trực, Kim Thương). Binh lực không biến hóa đáng kể, quan viên tướng lĩnh Hậu Lương đại bộ phận được lưu nhiệm, thuộc loại chuyển tiếp hòa bình.
Về sau các triều Hậu Tấn, Hậu Hán, Hậu Chu, cơ bản đại đồng tiểu dị, chủ thể cấm quân Biện Lương hầu như không biến hóa lớn.
Đương nhiên, mỗi đời hoàng đế cũng đều thử chỉnh đốn cấm quân, như hấp thu tinh binh phiên trấn vào cấm quân, khai trừ thậm chí giết tướng lĩnh không đủ tư cách. Nhưng cơ bản chỉ được khởi sắc nhất thời, động không nổi căn cơ.
Năm 960, Triệu Khuông Dận binh biến, đoạt cái "điểu vị" của mẹ con cô nhi. Các người tính xem, đạo cấm quân Biện Lương này tồn tại bao lâu rồi?
Sáu mươi năm rồi! Đây là tinh binh khai quốc à?
Kỳ thật chúng ta có một đối tượng tham chiếu tuyệt hảo: Thần Sách quân.
Thần Sách quân ban đầu là biên quân Hà Lũng, quy mô chỉ ngàn người. Sau loạn An Sử, Thần Sách binh mã sứ Vệ Bá Ngọc dẫn quân đi viện kinh sư, về sau hắn quen biết thái giám Ngư Triều Ân.
Năm Càn Nguyên thứ hai (761), Thần Sách quân đóng Thiểm châu, đối kháng Sử Tư Minh, nhiều lần thắng, thể hiện sức chiến đấu khá cao; giám quân chính là Ngư Triều Ân. Thần Sách quân lúc này, nói nghiêm túc là binh phiên trấn của Thiểm châu, chưa phải cấm quân trung ương.
Năm Quảng Đức thứ nhất (763), Thổ Phiên xâm phạm kinh sư, Đại Tông chạy tới Thiểm châu, Ngư Triều Ân dẫn Thần Sách quân nghênh giá. Lúc này quy mô Thần Sách quân là vạn người.
Các trấn cũng có binh mã vào viện, lần lượt tới Thiểm châu. Triều đình còn uy vọng, binh do các tiết độ sứ phái đến đều là lão binh trải qua chiến tranh bình phản. Đại Tông giao toàn bộ cho Ngư Triều Ân, lệnh hắn dẫn tới Trường An, các quân "đều xưng hiệu Thần Sách", khoảng năm vạn người. Đây là lần mở rộng thứ nhất trong lịch sử Thần Sách quân.
Năm Vĩnh Thái thứ hai (766), Thần Sách quân đã thành cấm quân, và bắt đầu mở rộng lần hai, kể cả thôn tính:
(1) bộ đội của bình lư binh mã sứ Hình Quân Nha; (2) bộ đội của hàng tướng An Sử Thượng Khả Cô; (3) bộ đội của Hách Đình Ngọc, bộ tướng của Lý Quang Bật, công thần bình phản đệ nhất; (4) bộ Dương Huệ Nguyên dưới quyền tiết độ sứ Bình Lư; (5) bộ Hầu Trọng Trang, cựu tướng của Lý Quang Bật; (6) tinh binh các trấn kinh tây bắc xuất thân An Tây, Sóc Phương.
Lúc này Thần Sách quân đã hơn mười vạn người, chính thức thành hình. Binh sĩ phần nhiều là dã chiến tinh nhuệ giàu kinh nghiệm chiến tranh, khá đánh được.
Sau khi thành hình, Thần Sách quân đại khái chia đóng: cấm quân giữ kinh và bộ đội đóng ngoài. Thường tham gia chiến tranh chống Thổ Phiên, Nam Chiếu, cũng đánh Hồi Cột, Đảng Hạng; số trận đi đông bình định phiên trấn phản loạn càng nhiều.
Chẳng hạn, thời Đức Tông, Thổ Phiên xâm phạm Kiếm Nam, Thần Sách quân xuất chiến.
Điền Duyệt Ngụy Bác làm phản, Thần Sách quân xuất chiến…
Thời điểm đó sức chiến đấu Thần Sách quân rất không tệ, ít nhất không phèn, coi như đánh được. Mà lúc này Thần Sách quân đã kiến lập được mười bảy mười tám năm, lão binh đợt đầu trải qua loạn An Sử dần rời sân khấu, bắt đầu mộ binh Trường An bổ sung nhân viên.
Còn cấm quân Biện Lương thì sao? Từ năm 897 tính lên, mười tám năm sau vào khoảng năm 915, thế hệ già đầu tiên của cấm quân Biện Lương cũng đã điêu linh, bắt đầu mộ đại lượng người Biện sống trong niên đại tương đối phú túc nhập ngũ. Chu Đức Uy cho rằng bọn họ "chỉ có bề ngoài", không bằng bối lão binh Biện hung hãn thiện chiến. Người đời trước kia từng đánh quân Tấn bọn họ khóc cha gọi mẹ, suýt diệt vong.
Thời Đức Tông còn xảy ra một việc, tức loạn Kính Sư. Thánh nhân chạy tới Phụng Thiên, Thần Sách quân đang bình phản ở Hà Bắc hỏa tốc quay về viện, bình định loạn quân, thu phục kinh sư.
Đức Tông thấy được sức chiến đấu cường hãn của Thần Sách quân đi phản loạn ở ngoài, đồng thời biết sự vô năng của cấm quân ở kinh (do văn quan Bạch Chí Trinh thống soái), bèn đại lực chỉnh đốn cấm quân. Lúc này là niên gian Trinh Nguyên, cách ngày Thần Sách quân kiến lập đã hơn hai mươi năm.
Vẫn chiêu cũ: thôn tính bộ Lý Triều Thải khá đánh được của trấn Sóc Phương, bộ Lạc Nguyên Quang của quân Trấn Quốc, bộ Phù Lân của trấn Hà Đông, cùng hơn bốn nghìn tướng hiệu tử đệ người Hồ An Tây, từ từ mở biên lên mười lăm vạn người.
Thần Sách quân hấp thu máu tươi nên có phần chấn tác, chỉnh đốn mạnh, sức chiến đấu có hồi phục.
Mà thời gian này quy đổi sang cấm quân Biện Lương, vừa đúng lúc Lý Tồn Úc diệt Lương, đem một phần binh Hà Đông bổ sung vào cấm quân, kéo lại không ít thế suy tồi của cấm quân Biện Lương. Các người xem, thời điểm gần như khớp hoàn mỹ.
Sự chấn tác của Thần Sách quân cho Hiến Tông lực lượng dám động võ với phiên trấn, tạo nên cái gọi là Nguyên Hòa trung hưng. Cấm quân Biện Lương thời điểm này (Hậu Đường) cũng có thể nhiều lần tỏa quang trong chiến tranh đối ngoại, hai lần đại phá Khiết Đan.
Nhưng đây cũng chỉ là chấn tác nhất thời.
Thần Sách quân tiếp tục mộ người thị Trường An vào quân, cấm quân Biện Lương tiếp tục mộ tử đệ Biện Lương sống đời phú túc nhập ngũ. Thêm vào đó thành quân đã lâu, quan hệ trong quân quấn quýt như rễ cây, đủ thứ chuyện khuyển thí đảo táo lớp lớp: như thu tiền mộ người vào quân vân vân, đều là thao tác thường quy.
Tới thời Mục Tông, Thần Sách quân kiến lập gần bốn mươi năm rồi. Trừ Thần Sách đóng ngoài còn chút sức chiến đấu, đám ở Trường An thật sự không được rồi.
Cấm quân Biện Lương bốn mươi năm sau, vào niên gian Hậu Tấn, cũng đã không được, bị Khiết Đan diệt quốc. Sau dân đoàn quật khởi, quân phiệt phản chính, rốt cục đánh bại đánh đuổi Khiết Đan, dựa vào vẫn là võ đức nhân dân Trung Nguyên. Nhưng sức chiến đấu cấm quân suy giảm là điều ai cũng thấy.
Về sau nữa, Ý Tông, Hy Tông mất lực khống chế hữu hiệu đối phiên trấn, động tác hấp thu tinh binh phiên trấn vào Thần Sách quân rất chậm chạp. Sức chiến đấu càng ngày càng kém, đạo cấm quân từng uy chấn bát phương này hoàn toàn hoàn đản.
Cấm quân Biện Lương cũng nghênh đón đợt chỉnh đốn của Quách Vinh, nhưng cũng chỉ hơi vãn lại thế suy. Dù sao người vẫn là mấy người đó, ngươi giết một phần nhỏ, lẽ nào giết hết được? Quan hệ trong quân quấn quýt, thông hôn lẫn nhau mấy đời rồi, căn bản động không nổi, mộ khí trầm trầm.
Có thể nói, vì thời Ngũ Đại chiến tranh hơi nhiều, sức chiến đấu cấm quân Biện Lương suy giảm hơi chậm, thỉnh thoảng có hồi thăng, nhưng tổng thể vẫn nằm trong đường giảm dần. Cứ thế truyền tới tay Triệu Khuông Dận.
Đây có thể là tinh binh khai quốc? Tồn tại sáu mươi dư năm, bên trong thông hôn mấy đời, quan hệ quấn quýt, lão du tử chất đống mà gọi tinh binh khai quốc?
Đừng đùa!
Tào Bân mang cấm quân Bắc Tống, gặp đại đội kỵ binh Khiết Đan quấy nhiễu, một ngày cũng chống không nổi.
Hậu Đường đánh Khiết Đan, lần nào cũng ở thế binh lực yếu hơn. Một lần bảy vạn người đi cứu U châu, Khiết Đan xưng hiệu "năm mươi vạn kỵ" là thổi phồng, nhưng hơn mười vạn kỵ binh là có thật.
Phù Tồn Thẩm đối phó kỵ binh Khiết Đan quấy nhiễu làm sao? Trước hết, bộ binh của ông ít hơn người ta; thứ hai đang trong tình trạng đi đường. Ông cho đốn gỗ làm lộc giác, mỗi người một cái; gặp kỵ binh Khiết Đan thì chất lên làm chướng bích, vừa đánh vừa đi, Khiết Đan thương vong thảm trọng, rốt cục tan chạy.
Loại bộ binh kiên nhẫn bất khuất, dám chiến tử chiến đấu như thế, nói thật Tào Bân không làm được.
Từ Trung Đường tới đầu Ngũ Đại, bộ binh trải qua nhiều lần chiến hỏa, vì địa vị xã hội tương đối cao, sĩ khí cao ngất, phổ biến đánh được.
Trận Hương Tịch tự thời loạn An Sử quá nổi tiếng.
Hai bên kỵ binh giao thủ trước, "vương sư" đánh không lại "tặc kỵ", bị đánh đuổi quay về. Mắt thấy tiền trận sắp loạn, Lý Tự Nghiệp cởi y giáp, trần thân trên, khích lệ sĩ khí, dẫn hai nghìn bộ binh tay cầm mạch đao, trường kha phủ, xếp tường mà tiến, lấy ít đánh nhiều, giết kỵ binh quân phản người ngã ngựa đổ.
Thời Vãn Đường Cát Tòng Chu cũng chơi chiêu này. Đều là dã chiến đường đường chính chính, không phải phục kích gì: dẫn hai nghìn người, chặt ba nghìn trọng kỵ của Lý Khắc Dụng rơi hoa tản thủy.
Cho nên đừng nói kỵ binh một đấu một chắc chắn xông tan bộ binh; chuyện đó thật sự không nhất định.
Trung Vãn Đường, bộ binh trong tình huống số lượng ít hơn kỵ binh, người của Lưu Tẩn Chiêu Nghĩa đã dạy cho kỵ binh triều đình một bài học. Song thủ trọng kiếm, trường bính phủ, câu liêm thương: kỵ binh xông vào trong trận, trận không loạn, trái lại kéo kỵ binh xuống ngựa chặt chết từng người.
Còn nữa, trận Hương Tịch tự, quan quân, phản quân xếp trận chém giết, đánh đủ bốn thìn, tức tám giờ.
Mấy anh em à, dù các trận có thể thay phiên nghỉ ngơi, nhưng đánh cả một ngày thật sự rất ghê gớm; không phải bộ binh kiên nghị căn bản làm không được.
Tới giờ dậu, bốn nghìn tinh kỵ Hồi Cột mới thừa lúc thể lực, tinh lực quân phản tiêu hao tới cực điểm, trong tình huống bộ binh quan quân đã lay động trận cước và sĩ khí địch, phát động đòn cuối, rốt cục đánh nát quân phản.
Mấy người Hồi Cột này, ban đầu sao không vòng ra sau quấy nhiễu hay gì? Vô dụng thôi. Chiêu đó chỉ đối phó được lính mồ.
Trận Chiêu Giác tự.
Mười vạn quân Sử Triều Nghĩa xếp trận tiến, Ngư Triều Ân lệnh năm trăm quân xạ sinh xuống ngựa, lấy cường nỏ bắn, "tặc chết nhiều, mà trận kiên cố không thể phạm".
Mọi người tự tưởng tượng tình tiết xếp hàng xử bắn: một bên "tọa thỉ chú xạ" bắn tới tấp, mấy hàng đầu bộ binh tử thương diện rộng, nhưng hàng sau rất nhanh bù lên, đại trận vẫn đang tiến.
Nếu không xuất hiện tuyệt thế mãnh nam Mã Lân, kết cục trận này thật khó nói.
Bộ đội của Triệu Khuông Dận có thể so với cấm quân Biện Lương sáu mươi năm trước? Có thể so với quân phản loạn An Sử?
Tạm viết đến đây thôi. Sau có rảnh lại nói chuyện phát triển kỵ binh cổ đại nước ta; các triều đại, trang bị và chiến thuật kỵ binh kỳ thật không giống nhau.