Tiếng chuông lanh canh leng keng vang lên. Hai chiếc thuyền từ bến Đông thành Linh Châu đi lên phía bắc, chiếc trước chiếc sau nối đuôi nhau cập vào bến huyện Vĩnh Phong.
Hai thuyền chìm nước rất sâu. Nhờ bọn phu khuân vác ở bến đỡ tay, mất không ít công phu mới điều chỉnh được hướng, đậu sát vào một bên cầu tàu.
Trong khoang chở chẳng phải hàng hóa quý giá gì, mà là gạch đỏ.
Tường thành huyện Vĩnh Phong thuộc Phong Châu đã lâu năm không tu sửa. Năm nay mưa kéo dài triền miên, sập xuống mất một mảng lớn. Báo lên mạc phủ, được duyệt chi tiền tu bổ. Gần đây Thương Tào của Hạ vương phủ mới toàn quyền chấp chính, nhúng tay vào việc này, quyết định xây một tòa thành trong đắp đất nện, ngoài bọc gạch, y như tân thành Hoài Viễn, chỉ là quy mô nhỏ hơn mà thôi.
Thực ra thời bấy giờ, kiểu tường thành đất nện truyền thống dần dần không còn thịnh hành nữa. Theo nhu cầu chiến tranh, tường thành các thành trì trọng yếu ngày càng dùng gạch đá. Chẳng hạn bức tường mới tu của Thành Đô, đến năm 2018 mới được khai quật khảo cổ: "Tường thành này sớm nhất xây vào cuối đời Đường, đoạn còn sót lại dài khoảng một trăm bảy mươi thước, rộng từ tám thước chín đến mười hai thước, toàn thân trong đắp đất nện, ngoài xây bọc gạch" - rất có thể là do Vương Kiến vào Thục tu tạo năm xưa.
Dám đổ vốn lớn vào tường thành, đủ thấy mức độ khốc liệt của chiến tranh tăng lên, và cách đánh trận cũng đã đổi khác.
Mười lăm châu phía bắc quan ải, thành trì kiên cố nhất phải kể Hạ Châu. Chẳng những trên mặt đất cứng như sắt đá, mà ngay cả dưới đất một khoảng cũng đều làm phòng hộ, đào địa đạo đến đó thì "xúc đục không vào nổi" - xem ra Hách Liên Bột Bột năm xưa đổ máu còn hơn.
Kế đến là tân thành Hoài Viễn. Quy mô không nhỏ, ngang một châu thành loại trung khá, trong đất nện ngoài bọc gạch, mất mấy năm trời mới xong. Bách tính các huyện Linh, Phong hẳn còn nhớ rõ, từng tốp bị điều động luân phiên đến đào đất, sàng đất, đúc gạch, nung gạch, xây tường, khổ không thể kể.
Việc xây tường mới ở Vĩnh Phong cũng điều động lao dịch, nhưng chỉ hạn trong nội huyện.
Gạch một phần do địa phương dựng lò tự nung, một phần từ nơi khác chở đến bằng đường thủy, hai chiếc thuyền trước mắt là vậy.
Dưới mái lương đình ngoài bến, lục sự Tôn Xương khẽ bẩm với huyện lệnh Tôn Đồ:
- Gạch nhà họ Tiêu.
Tôn Đồ là người tộc Tôn thị ở Phong Châu, thân thích gần với Chương Nghĩa quân tiết độ sứ Tôn Bá bên Kinh Nguyên, làm Vĩnh Phong lệnh đã được ba năm.
- Nhà họ Tiêu nào? Phải chăng Tiêu Mậu, hữu hành quân tư mã của mạc phủ? - Tôn Đồ hỏi.
Thế lực của Tiêu thị ở trấn Sóc Phương cũng không lớn không nhỏ.
Tiêu Cấu làm tiết độ sứ Lũng Hữu được bảy tám năm, từ kinh sư chiêu mộ về một toán hiền tài, nhất là bên thủy bộ, từ lang trung trở xuống nhổ mất một phần ba người, đều là quan lại cực kỳ rành việc thủy lợi, đem ao đầm mương máng của Lũng Hữu chỉnh đốn ra trò, khiến Hạ vương vô cùng hài lòng.
Nay tuy đã điều sang làm tư nghị tham quân của vương phủ, xem ra như mất chức tiết suý, song đó là chức thân cận, ngày đêm ở bên Hạ vương tham mưu góp ý, ảnh hưởng không thể coi thường. Đây là người thứ nhất của Tiêu thị.
Tiêu Cừ, chuyển làm Giáng Châu thứ sử. Thuở trước từng làm Vĩnh Lạc lệnh thuộc Hà Trung phủ, sau đến Lũng Hữu, chức mạc lẫn chức châu đều làm qua, giờ lên thứ sử Giáng Châu, cũng là thân cận được đề bạt. Vả lại ai ai cũng biết, con gái hắn là người bên gối Hạ vương. Đây là người thứ hai của Tiêu thị.
Còn Tiêu Mậu với hai huynh đệ Tiêu Cấu, Tiêu Cừ thực ra chẳng thân thiết, lại không cùng một chi. Hắn khởi đầu từ phán quan doanh kiến ty của mạc phủ, chuyển ra chức địa phương hai năm, rồi về mạc phủ làm một trong hai hành quân tư mã, giờ lại là sĩ tào tham quân sự của vương phủ, một trong bảy tào nắm thực quyền, nói cho công bằng, cũng chẳng kém anh em Tiêu Cấu là bao.
- Đúng là Tiêu Mậu. - Tôn Xương khẽ đáp. - Em rể Tiêu Mậu mở một gạch trường ở huyện Hồi Lạc, sản lượng rất lớn, giá lại rẻ, ngày thu vào cả đấu vàng.
Sĩ nhân triều đình ta không lấy buôn bán làm xấu hổ. Họ không giống sĩ nhân các đời Minh, Thanh sau này, vừa tham lợi nhuận khổng lồ lại vừa bề ngoài tỏ ra khinh khỉnh, che che giấu giấu, sai nô bộc hạ nhân ra mặt làm bình phong.
Sĩ nhân thời này gặp cơ ngộ buôn bán tốt thì thậm chí trực tiếp xắn tay vào cuộc, còn thường làm thơ tỏ lòng đắc ý. Thơ liên quan đến buôn bán vẫn là một mạch trường tồn không suy trên thi đàn, có bài tả đến tinh tế sinh động, phong khí ấy có thể thấy được phần nào.
- Vương phủ có nhúng tay không? - Tôn Đồ lại hỏi, giọng ép rất nhỏ.
- Việc đó chưa dò được. Có lẽ là có. - Tôn Xương khổ tư nửa ngày rồi nói: - Hạ vương vẫn luôn có tư gia sản nghiệp đang kinh doanh, gạch trường này chắc cũng có phần.
Tôn Đồ gật đầu. Thánh nhân còn có nội khố, thời Hán còn có thiếu phủ là một cỗ máy khổng lồ, Hạ vương có tư sản kinh doanh cũng là chuyện thường.
Những gì nhìn ra được bề ngoài, đại khái là tiệm rèn họ Ngụy, thương đoàn của Triệu Thành, vương phủ không tham dự kinh doanh thường ngày nhưng chiếm cổ phần, chia lãi. Ngoài ra bộ thuộc ba cung Hồng Nguyên, Ác Dương, Du Lâm cũng là bộ lạc tư nhân của Thiệu thị, đó cũng là một khoản "sản nghiệp".
Tiêu thị mở gạch trường, vương phủ chiếm chút cổ phần, hoàn toàn khả hữu.
- Gạch lò ấy nung sao mà giá rẻ vậy? - Tôn Đồ hỏi.
- Nghe nói khởi công rất lớn, gần hai mươi môn.
- Hai mươi môn? - Tôn Đồ ngờ vực.
- Lò đất thôn dã gọi là "một môn". Lò của gạch trường Tiêu thị có hai mươi môn, gọi là "luân lò" - lò luân chuyển.
- Luân lò có gì thần dị?
- Cái đó thì không rõ. - Tôn Xương đáp. - Tiêu thị đang dựng luân lò thứ hai ở huyện Hoài Viễn, rộng mộ công đồ, mỗi tháng trả ba trăm tiền.
Kỳ thực về phương diện "kỹ thuật cứng", luân lò chẳng có gì mới mẻ. Cái "thần dị" của nó chủ yếu nằm ở thiết kế.
Lò đất một môn truyền thống của thôn quê: nặn xong gạch sống thì xếp vào lò, bịt cửa lò rồi bắt đầu nung. Gạch chín chờ nó nguội, rồi lấy ra từng viên.
Luân lò là lò gạch sản xuất liên tục. Khói sinh ra trong quá trình nung có thể sấy nóng trước gạch sống phía trước. Một luân lò hai mươi môn khi vận hành: bốn môn đang nung, bảy môn đang sấy nóng, năm môn đang nguội, bốn môn còn lại đã lấy gạch ra. Ngọn lửa di chuyển tuần tự giữa các cửa lò, có thể sản xuất liên tục, hiệu suất cao hơn lò đất nhỏ không biết mấy lần.
Nói gọn, luân lò tận dụng hết nhiệt thừa, tiết kiệm than đá và thời gian, ra gạch liên tục, giá thành tự nhiên hạ xuống đáng kể. Dùng điều kiện kỹ thuật cũ mà cải tiến về thiết kế, là một cách hữu hiệu để nâng cao sức sản xuất.
Nhưng về phương diện dùng thủy lực cơ giới rèn giáp sắt, thì thất bại ê chề thảm hại.
Thủy lực rèn chùy gì gì đó, lực hoàn toàn không đủ, cũng không sản xuất nổi khối sắt lớn như vậy. Thiệu Thụ Đức từng nêu kiến nghị này, nhưng thợ của Đô Tác viện nói với hắn rằng triều đình đã từng thử dùng thủy chùy đánh sắt, kết quả thất bại, tốn kém vô cùng, chất lượng lại rất kém.
Thiệu Thụ Đức nghĩ lại: đời sau hắn từng đọc một cuốn sách của đại học Oxford, hình như giáp tấm châu Âu thuở đầu toàn rèn tay, căn bản không hề có chuyện thủy lực rèn chùy đập đi đập lại thành tấm giáp lớn.
Đến cuối thế kỷ mười sáu, người châu Âu đột phá về kỹ thuật luyện sắt luyện thép, sản xuất được khối gang thép lớn, điểm này cực kỳ quan trọng, vì nó tạo điều kiện cho thủy lực cơ giới rèn đập. Nhưng dù vậy, phần lớn công việc của một bộ giáp tấm vẫn hoàn thành ở giai đoạn sau, thời gian và giá thành vẫn khổng lồ.
Thứ thật sự hạ giá thành giáp tấm là lò luyện tiên tiến hơn. Thiết kế lò luyện của châu Âu cuối thế kỷ mười sáu đầu mười bảy đã cực kỳ tiên tiến, sản lượng tăng mạnh, giá thành giảm nhanh, đồng thời còn hóa nghiệm trong quá trình luyện gang thép, hiểu biết khá sâu về vật liệu, bắt đầu từng bước đúc kết lý luận chỉ đạo sản xuất. Cứ đối chiếu hàng chục năm sau giữa "hồng y đại pháo" nguyên bản châu Âu và bản sao của nhà Minh là thấy, người châu Âu lúc bấy giờ đã giành ưu thế kỹ thuật.
Trong lịch sử, Triều Tiên và Nhật Bản dùng thủy lực cơ giới rèn thứ gọi là giáp tấm, chất lượng cực kém, thiếu cả năng lực phòng hộ căn bản, nguyên nhân là họ cũng như nhà Minh, không sản xuất nổi tấm gang thép lớn chất lượng tốt. Diện tích càng lớn thì càng mỏng giòn, cái này chỉ có thể giải quyết bằng vật liệu.
Linh Hạ ngày nay, tấm sắt hơi lớn một chút cũng chưa làm ra nổi, đánh chùy cái gì! Học châu Âu trước hơn bảy trăm năm dùng thủy lực rèn chùy đánh giáp tấm, chắc gì hai bên đánh cùng một loại vật liệu? Tấm sắt lớn chất lượng ấy làm ra được sao?
Dù sao thì trên lịch sử, người Triều Tiên và Nhật Bản dùng thủy lực rèn chùy bắt chước giáp tấm châu Âu, chất lượng cực kém. Thiệu Thụ Đức chắc chắn trình độ luyện kim của đại Đường hiện nay không bằng Triều Tiên, Nhật Bản của chín trăm năm sau, bấy giờ họ đã học được khối thứ từ nhà Minh và người châu Âu.
- Xếp hết gạch lại, sau này còn phải dùng. - Tôn Đồ thở dài. - Mấy lò đất nhỏ bây giờ ta nhìn thế nào cũng chướng mắt. Phái người sang Linh Châu học tập đi. Chẳng biết chừng về sau bách tính cũng thích xây nhà gạch.
- Tuân mệnh. - Tôn Xương thi lễ.
Nhà gạch ư? Ngay bến tàu đã có nhà gạch. Tốt là tốt, nhưng bách tính nhất thời chắc chẳng xây nhà gạch đại trà đâu.
Hai vạn quân Thiết Lâm và Vũ Uy rời Linh Châu, nhà cửa rao bán nhiều không đếm xuể, giá rẻ kinh người, mấy quan tiền là lấy được, nhiều người tranh nhau mua.
Bất quá nhà gạch dù sao vẫn sẽ có người xây. Dù sao cũng không thể ai cũng ở trong thành hay sát tường thành, xa ruộng quá.
Bến tàu nhộn nhịp làm việc, mấy nhà "bán cơm" gần đó cũng bắt đầu nhóm lò.
Tôn Đồ đã về huyện trước, còn Tôn Xương làm chức lục sự, ghi chép sao lục, tổng lục văn bạch, dĩ nhiên phải ở lại.
- Tiệm gia sao chuẩn bị nhiều tô, lạc thế? - Nhàn rỗi không việc gì, Tôn Xương bèn bắt chuyện với một nhà bán cơm.
- Quan nhân…
Nghe trong lòng dẫu dễ chịu, nhưng Tôn Xương là tạp nhậm, không phải quan viên, nên lập tức ngắt lời.
- Lang quân không biết đấy thôi. Ngày nay sữa bò rẻ lắm, lại chắc bụng. Mấy lão phu lực công trên bến không muốn tốn nhiều tiền, thường mua ăn. Bánh hồ, cơm kê cũng ăn, nhưng ít rồi. - Tiệm gia vừa nhóm lửa vừa nói.
Lò của hắn bốc khói đặc, dùng than đá, chẳng biết mua ở đâu, mùi rất nồng.
Vùng Hạ Lan sơn trừ gỗ đóng thuyền ra thì cấm chặt cây lớn. Nhiều người vào núi đốn củi cũng chỉ nhặt được cành khô, khiến giá củi trên thị trường tăng vọt. Lâu ngày, nhiều người bắt đầu dùng than đá làm nhiên liệu.
Quan phủ càng dùng than đá diện rộng. Phúc lợi của quan viên vốn có khoản củi, từ nhiều năm trước đã đổi hết sang than đá.
Xỉ than cháy xong cũng có người gom lại rải lên đường, mùa mưa rất hữu dụng.
- Sữa bò ngươi lấy từ đâu?
- Đương nhiên là mua ở thôn quê, sáng nay mới đi mua. - Tiệm gia nói. - Vùng Tiểu Liễu Câu phía tây bắc thành, nhà nào cũng trồng nho, nấu rượu. Không biết sao mà bò bỗng dưng chịu vắt sữa, nhiều lắm. Ta dò hỏi, nghe nói đại vương được tiên nhân truyền thuật, rồi bảo quan nhân nông học chỉ dạy lại cho bách tính, một con bò vắt được hai mươi mấy cân sữa, ngày trước chưa tới bảy tám cân.
Đất của một hộ nông dân thường gồm nông điền, luống rau và trạch viên. Nông điền trồng lúa gạo, luống rau trồng dưa rau, còn trạch viên thì tùy tình hình.
Vì khí hậu và truyền thống, trạch viên nông hộ Linh Hạ thường trồng cây ăn quả như táo, nho, nhất là nho.
Còn Trung Nguyên thì chủ yếu là dâu. Chẳng hạn các châu Biện Tống dưới tay Chu Toàn Trung, một hộ dân trồng năm mươi cây dâu, khác hẳn với Quan Bắc.
Linh Hạ nhiều nho, tự nhiên nấu rượu, đó là phong tục truyền thống vùng miền, từ thời Bắc triều đã thế.
- Tiên nhân truyền thuật? - Tôn Xương nghe mà giật mình.
- Còn gì nữa! - Tiệm gia nói vẻ rất nghiêm túc. - Đại vương được tiên nhân coi trọng, chắc chắn sắp làm thánh nhân rồi.
- Thánh… thánh nhân? - Tôn Xương không phải dân ngu, hắn từng đọc sách. Dân gian Linh Hạ thường có kẻ xưng "Thiệu thánh", nhưng hắn chưa bao giờ gọi vậy.
Thánh nhân ở Trường An kia chứ!
Nhưng giờ xem ra, lẽ nào Hạ vương cũng là thánh nhân? Linh Châu Thiệu thánh, Trường An Lý thánh, mỗi bên đế một phương?
Thiên hạ loạn không ngớt, mà Linh Hạ bình yên thế này, ngày sống càng lúc càng khá lên, ngay cả lũ võ phu miệng lưỡi lắm chuyện nhất cũng tán dương Hạ vương không ngớt, bảo dọn nhà là dọn nhà, mạnh hơn vị thánh nhân ở Trường An nhiều, chỗ ấy đến Thần Sách quân cũng chả điều khiển nổi.
Tôn Xương chìm vào trầm tư.
- Lang quân có dùng chút bạch tô không? - Tiệm gia bỗng hỏi.
Bạch tô, tô du, nhũ lạc, lạc toan tương, sữa béo, váng sữa, màng sữa, bơ, rượu sữa là những cách chế biến sữa bò chủ lưu của Linh Hạ hiện nay, cũng là thứ bách tính quen dùng, sữa tươi nguyên chất thực ra rất ít người uống.
- Cắt cho ta một miếng. - Tôn Xương phân phó. - Cũng chẳng biết nhiều sữa bò thế này phải làm sao.
- Bên Tiểu Liễu Câu có người đang truyền thụ cách chế nhũ phấn. - Tiệm gia vừa khéo léo cắt sữa đông vừa nói. - Sữa nhiều đột xuất thế này, dùng không hết thì uổng. Nếu làm thành nhũ phấn, vận vào quân, chắc được dùng lớn.
Tôn Xương cười:
- Ngươi cũng hiểu đánh trận đấy à?
- Võ phu cũng phải ăn chứ. Thiệu thánh thương xót chúng ta, sinh sản nhiều sữa thế kia, thu đi một phần trừ thuế, làm quân nhu cũng là lẽ thường. - Tiệm gia đưa bạch tô cho Tôn Xương, nói tiếp: - Tiếc là hiện chỉ có bò Tiểu Liễu Câu cho nhiều sữa, người của nông học cũng chỉ chạy về bên đó. Nếu cả huyện đều vậy, xèo…
Tôn Xương lặng lẽ ăn bạch tô.
Hôm trước huyện nhận được lệnh của Thương Tào: thu thuế mùa thu xong thì mua thêm nhiều bò già, giết làm một thứ gọi là nhục tùng, thịt chà bông. Đồng thời làm thật nhiều thịt muối, thịt hun khói, chờ xếp thuyền vận đến Đồng Quan.
Nhũ phấn, nhục tùng, thịt muối, từng chuyến thuyền chở về Đồng Quan, đa phần là để nuôi quân.
Vận kê mạch đường xa quả thật phiền phức, nhưng vận nhũ phấn, nhục tùng hình như dễ hơn nhiều, lại chắc bụng hơn. Đại vương đây là đang tích góp quân lương, lại sắp đánh trận rồi. Không biết lần này ai sắp bị đánh cho tơi tả!