Ai cũng biết, khi con người thay đổi chỗ ở, thói quen sinh hoạt của họ cũng đổi theo.
Đầu tiên đổi là cách ăn mặc, kế đến là ngôn ngữ, cuối cùng là thói quen ăn uống, điều này đã được chứng minh hoàn hảo ở Linh Châu.
Những người Phiên di cư đến, thứ đầu tiên họ cởi bỏ là áo da thú, rồi đổi cả kiểu tóc. Qua những ngày tháng tiếp xúc với người xung quanh, họ dần dần học thứ quan thoại đậm chất phương ngôn Tây Bắc. Lâu ngày, ngay cả thói quen ăn uống cũng đổi, lấy bánh hồ, bánh hấp, bánh canh, cơm kê làm lương thực chính.
Nhưng chúng ta đều hiểu, đồng hoá đi đôi với hàm hoá; một số thói quen cứng đầu không dễ đổi, có lẽ cả đời họ cũng chẳng thể trở thành người Đường trọn vẹn, phải đến thế hệ sau mới mất dần những nét văn hoá riêng.
Hôm nay lại có một nhóm người mới đến, chủ yếu là người Đảng Hạng vùng Hà Nhuến thuộc hai châu Phong, Thắng.
Tám huyện của Linh Châu "mất máu" về nhân khẩu thật thảm hại. Cuộc đại di dân của quân thuộc hai đạo Thiết Lâm, Vũ Uy, đối với Linh Châu là tổn thất cỡ mười vạn nhân khẩu.
Năm ngoái, hơn hai vạn hộ thuộc ba đạo Xích Thủy, Vũ Hưng, Cố Trấn dời đi Tấn, Giáng, cũng là tổn thất cỡ mười vạn.
Năm đạo quân này đi mất, Linh Hạ trực tiếp mất hơn hai mươi vạn dân chúng có sức mua cao nhất, tàn phá kinh tế địa phương gần như hủy diệt.
Tuy Mạc phủ đã cấp tốc bù đắp, phát năm nghìn hộ quân thuộc quân loạn Hà Trung phủ đến Thắng Châu, rồi lại đày hai ba vạn dân bách tính thu được từ cuộc đại thanh lọc ba châu Tấn, Giáng, Bồ đến Phong, Thắng; địa phương lại nhằm vào khoảng một vạn hộ người Đảng Hạng Hà Nhuến, biên vào hộ tịch làm dân quân dân bình đẳng, nên hai châu Phong, Thắng về mặt nhân khẩu thiệt hại không lớn, xem như huề nhau. Còn về kinh tế thì thật ra vẫn thiệt hại to, bởi đi là người giàu, đến là kẻ nghèo.
Linh Châu thì lỗ to…
Họ tuyển một phần người Đảng Hạng Hà Nhuến từ Phong, Thắng đến định cư, vì điều kiện Linh Châu tốt, người Đảng Hạng Hà Nhuến lại vốn cày ruộng, tính nết thuận hoà từ xưa, nên thu hút được hơn ba nghìn hộ. Ngoài ra, họ còn chiêu dụ thêm một số bộ chúng từ sa mạc như Thát Thát, Hồi Cốc, Túc Đặc, Thổ Dục Hồn, Đảng Hạng, tổng cộng hơn một nghìn hộ.
Sau tràng ấy thao tác, nhân khẩu Linh Châu vẫn giảm mạnh, đến nay không đủ ba mươi vạn, chỉ còn chừng 5,5 vạn hộ, hơn 29 vạn người. Và giống Phong, Thắng: kẻ có gia tài đều đi, đến toàn bọn khốn khổ.
Ba châu Linh, Thắng, Phong cảm giác bị rút cạn.
Còn lúc này, mười lăm châu sáu mươi huyện vùng Quan Bắc, xét trên sổ sách, đếm được 24 vạn 2300 dư hộ, 122 vạn 8800 dư khẩu dân nhập hộ. Người Phiên chưa nhập hộ cũng thất thoát nhiều, giờ chỉ còn khoảng hơn ba mươi vạn, không đủ bốn mươi vạn.
Tức là "Hạ quốc" hiện nay có chừng 1,6 triệu dân Phiên Hán. Thiệu Thụ Đức làm vua quốc gia này hơi tồi tàn, nhưng cũng đành. Đổng Xương chỉ có mấy châu Triết Đông còn dám xưng đế kia mà.
Tỳ tướng dịch Thiên Kim, Lý Tứ, đến chợ phường, định xem thịt bò ở đây có rẻ hơn nông thôn không.
Chợ phường Hoài Viễn so với thời thịnh nhất ngày trước yếu đi quá nhiều.
Trước hết thiếu là người, kế là hàng hoá, cuối cùng sẽ phản ảnh lên thuế thương nghiệp như tiền trừ mạch.
Để kích thích buôn bán, gần đây cạnh chợ phường lại mở một chợ bò, mua bán coi cũng nhộn nhịp.
Nói gì thì nói, mấy năm nay số bò thịt chảy vào thị trường Linh Châu rất lớn, nhất là năm nay, số đông người nhà quân sĩ dọn đi, nhiều người vội bán súc vật trong nhà đổi lấy tiền.
Thêm nữa, dưới chế độ ba ruộng thịnh hành, số bò thịt nuôi bùng nổ, thị trường đầy ắp bò đủ tuổi, đủ cỡ.
Giá rớt thẳng đứng là điều không thể nghi ngờ; nay đã rớt dưới hai nghìn tiền, kéo theo giá cừu cũng xuống, khiến bọn người Phiên dắt cả bầy súc vật đến bán trố mắt ngạc nhiên.
- Bò này… - Lý Tứ chớp mắt trước cổng chợ phường, nhìn mấy con bò gầy da bọc xương, ngạc nhiên hỏi: - Đến từ đâu?
- Từ sa mạc. - Người Phiên tóc bím áo da đáp, vẻ lo lắng.
Đây là lần đầu hắn đến chợ bò Linh Châu buôn bán, mang theo mấy trăm con bò, hăm hở định đổi lấy đồ dùng hàng ngày đem về thảo nguyên, kiếm thêm một khoản.
Nhưng mới vào chợ bò đã bị nện một gậy.
Thị lệnh nhìn đám bò gầy xương xẩu của hắn, xếp thẳng vào hàng rào dựng tạm ngoài chợ phường, chỗ bị người ta đặt biệt danh "chợ thịt nạc".
- Chưa đi qua đất vỗ béo à?
- Đất vỗ béo là gì?
- Đồng cỏ của Ngôi Tài thị. Bò từ thảo nguyên thường đến đó trước mấy tháng, nuôi cả một mùa hè, đến thu béo múp là bán được.
Người Phiên sa mạc không ngờ có cơ quan ấy, sững người luôn.
Lý Tứ đồng tình nhìn hắn một cái, rồi đi vào cổng chợ phường.
Thời nay, vận chuyển súc vật đường xa là vậy. Bò đi cả tháng, dù dọc đường cung cấp cỏ khô, đến nơi cũng gầy da bọc xương, mỡ bụng tiêu hao sạch, phải nuôi ba tháng mới hồi sức.
Bò vậy, lạc đà, cừu, ngựa cũng thế. Ngựa chiến vừa chuyển chuồng tuyệt đối không dùng được, phải nuôi bằng tinh liệu mấy tháng mới phục hồi, mới cưỡi lên trận chém giết được.
Mỗi lần súc vật di chuyển đường dài đều phải bàn trước với người ta về việc cung ứng cỏ khô, lương thực dọc đường; đến nơi còn phải có đồng cỏ "vỗ béo". Ngôi Tài thị nắm trong tay không chỉ một "đồng cỏ vỗ béo" như vậy, kiếm lời không ít. Họ thậm chí chẳng cần tự mình buôn súc vật, ngồi yên cũng thu tiền.
Một đồng cỏ thường chỉ cung cấp cho một nhà, bởi cỏ chăn nuôi có hạn.
Đồng cỏ của Ngôi Tài thị vì thế rất cháy chỗ; mỗi năm lời bao nhiêu chỉ có họ tự biết. Nhưng nhìn cách sinh hoạt của các nhà thì chắc chắn là gia đình hào phú: dựng hào trạch ở Linh Châu, sống xa hoa, nô bộc thành đàn.
Lại chẳng ai dám đánh chủ ý với họ, vì trong nhà thường có hơn một nữ nhi chính thất được đưa đến hầu hạ bên cạnh Hạ vương, chỗ dựa rất mạnh. Mấy năm nay họ còn bỏ tiền lớn bồi dưỡng đệ tử trong tộc luyện võ, đọc sách, từng lớp hậu sinh được đưa vào quân hiệu lực, hoặc tìm cách vào Kinh học đọc sách.
Còn thương nhân buôn cừu vào Quan Trung thường cũng qua đồng cỏ Hoành Sơn của Không Tàng thị, Dã Lợi thị, cũng ngồi yên thu tiền, hưởng lợi phân nhuận.
Mấy bậc quý nhân Khương Hồ này, so với thời Hạ vương mới trấn Hạ Châu đã khác hẳn. Thuần xét gia để, kể cả ở đất Hán cũng ít ai qua mặt được họ.
Cho nên họ thật lòng ủng hộ Hạ vương. Trên thảo nguyên, trong Hoành Sơn, kẻ nào không mở mắt dám tạo phản, bọn họ tự giết trước, chặt đầu làm chén uống rượu, rất man rợ, nhưng rất có sức răn đe.
Lý Tứ vào chợ bò, thấy toàn bò béo múp. Không cần nói, toàn bò địa phương.
Lý Tứ sống nhiều năm ở Linh Hạ, giờ đã hiểu một sự thật: chỗ nào trồng được lương thực mà chăn súc vật, thảo nguyên không bì lại.
Điều này chủ yếu nói về số lượng.
Ưu thế của súc vật thảo nguyên là rẻ, cỏ mọc tự nhiên chứ không như Linh Châu phải tự trồng. Hơn nữa người thảo nguyên thường nghèo, chịu bán giá thấp, vẫn có thị trường.
Liếc qua mấy con bò, cơ bản đều dưới hai nghìn tiền; nói thì rẻ thật, nhưng Lý Tứ nghĩ bụng vẫn tham, muốn xem có rẻ hơn không.
Nếu không được, lại quay ra chợ bò gầy mặc cả với bọn người Phiên, biết đâu được giá khiến mình bất ngờ.
- Lý Tứ, ta thấy ngươi loanh quanh nãy giờ cũng chẳng mua, là sao? - Một giọng to vang lên sau lưng, mọi người trong chợ đều nhìn lại.
- Thì ra Lưu đội phó. - Lý Tứ quay đầu nhìn, mừng rỡ. Đồng đội quân ngũ ngày trước, tuổi lớn nghỉ, đến chợ bò làm thị súy.
Một chợ phường thường có một thị lệnh, hai thị tá, hai sử, một thị súy, tuỳ quy mô hơi thêm bớt.
Thị lệnh lớn nhất, mọi người đều là cấp dưới. Thị súy phụ trách giữ trật tự chợ phường, tay thường có hai mươi mốt hương dũng làm phu dịch, đao thương đầy đủ.
Thị súy lương tháng nghìn tiền, không bằng lúc trong quân, nhưng thu nhập cũng đủ làm người ta hài lòng.
- Đừng gọi đội phó nữa. - Thị súy vẫy tay cười: - Sao, muốn mua bò?
- Dĩ nhiên muốn mua. - Lý Tứ đáp: - Dịch Thiên Kim dạo này nhiều hồ thương nghỉ trọ, mấy người này chi tiền rộng tay, thích ăn thịt bò, nên định mua hai con.
- Đi theo ta. - Thị súy vẫy tay cho Lý Tứ theo.
Lý Tứ trong lòng khẽ động, theo sau.
- Đây là Phạm Nhị Lang, nhà hắn vừa hay có hai con bò muốn bán. Một con 1800 tiền, rẻ lắm rồi. - Thị lệnh dẫn thẳng Lý Tứ đến trước một người, nói.
Lý Tứ kỹ càng dò xét con bò của Phạm Nhị Lang, đã già, e đã hết tuổi thọ nên phải dắt ra bán.
Thông thường hắn không thích mua loại bò già có thể đã sống mười năm này. Nhưng hắn không rõ quan hệ giữa Phạm Nhị Lang và thị lệnh; thị lệnh Lưu đội phó lại là đồng đội quân ngũ cũ, thật khó mà nỡ quên mặt, nên hắn định mua luôn hai con này.
Phạm Nhị Lang xem sắc diện, trong lòng mừng thầm.
Hai con bò 3600 tiền, thuế năm nay chắc ra được kha khá.
Lần trước nghe một vị đọc thư nói, thời quốc triều thịnh thế, một hộ dân một năm đóng ba hộc kê, chưa tới ba xấp tơ, 250 đồng tiền, tính ra khoảng hơn ba nghìn tiền.
Từ khi gian nan trở đi, thuế tăng vùn vụt. Khắp nơi đánh trận, khắp nơi bóc lột, một năm đóng hộ thuế, địa thuế, tiền thanh miêu, khoa liễm ngoài phú… cộng lại tính thành tiền khoảng tám nghìn dư.
Nay Thiệu đại soái đánh trận ngoài trấn, đánh thuế Sóc Phương trấn ít đi, vì thu nhiều cũng chưa chắc chuyển tới được. Nhưng dù khinh thuế thế nào, bảy nghìn tiền vẫn phải có.
Nhà nông làm luân tác ba vụ, nếu nuôi đủ hai mươi con bò, một năm bán được hai con già, trị giá 3500 đến 4000 tiền. Thêm tám chín hộc lúa mạch, gần như đủ thuế một năm.
Bốn mươi mẫu ruộng lương một năm thu 40 dư hộc lúa mạch, 20 hộc tạp lương đậu; cả nhà năm miệng, nếu ngày hai bữa thì một năm ăn hết hai ba chục hộc kê mạch, nếu ngày ba bữa thì ba mươi bảy tám hộc.
Trừ thuế, kê mạch vừa đủ ăn; còn lại 20 hộc tạp lương đậu có thể đem bán. Nhà còn chỗ khác tiêu tiền, như quần áo, nông cụ, gia sỹ, 20 hộc tạp lương tuyệt đối đủ dùng, thậm chí dư không ít.
Lại còn 18 con bò, phần lớn là bò sữa, năm nào cũng vắt sữa, lại nhiều, cũng là tiền. Làm thành tô, lạc, ăn lót dạ, tiết kiệm lương thực, nếu sản lượng sữa bò tăng thêm, đời sống khỏi nói đỏ lửa.
Không hay biết gì, từ hơn mười năm trước bách tính hàng năm phải nhờ cám rau, quả dưa sống qua ngày gian nan nhất, đến nay một năm dư nhiều sữa, lương đến thế, vì vậy mang ra chợ đổi tiền đồ sộ, rồi tu sửa thậm chí dựng lại nhà cửa.
Hơn mười năm thay đổi, thật quá lớn!
Đất Linh Hạ ngày nay…
Các tù trưởng bộ lạc rất hài lòng: dâng con gái hầu hạ Thiệu đại soái, dâng đệ tử tòng quân, để giữ quyền thế phú quý.
Bách tính nhập hộ rất hài lòng: đóng thuế xong còn dư lương không ít, bắt đầu cải thiện nhu cầu nhà cửa, thậm chí xem điều kiện gia đình, nếu tằn tiện có thể nuôi một đứa con luyện võ, tranh thủ cho gia tộc khả năng tiến bước hơn.
Bách công trong thành rất hài lòng: một số đại hộ thuê người làm, nếu ngươi đủ siêng năng, tiếng tốt trong nha hành, "tiền công mướn làm năm trăm", bao ăn ở, tức năm trăm tiền một tháng, sáu nghìn tiền một năm, mua được 15 đến 20 hộc kê mạch.
Quân sĩ khỏi phải nói, thiên hạ dù phiên trấn nào, bách tính khổ cỡ nào, quân sĩ không thể khổ.
"Hạ quốc" này, thật đã có mấy phần khí tượng.
Nhưng kinh nghiệm của Hạ quốc có thể làm ở Linh Hạ, làm ở Hà Lũng, thậm chí làm ở Hà Dương, Hà Nam phủ, Nhữ Châu… chỗ khác thì khó. Riêng một hộ sáu mươi mẫu đất đã khó làm, Giang Nam thậm chí chỉ vài mẫu, mười mấy mẫu, lại là ruộng nước cầy sâu, kinh nghiệm không thể sao chép nguyên, sau này phải tìm cách khác.
Nhưng dù thế nào, áp dụng phương thức canh tác nông nghiệp tiên tiến, vùng đất phương Bắc tăng sản lượng lương, thịt, sữa, da, lông là làm được; nếu lại chỉnh hợp kinh tế thảo nguyên, thậm chí có thể đạt đến phú túc, đời sống mỗi người đều được cải thiện, tiền đề là kết thúc chiến tranh, nhanh chóng thực thi chính sách thống nhất.