Bùn lầy ngập lối, những vết chân dã thú hằn rõ trên mặt đường.
Một lão nông đứng trước cánh cửa tranh mới dựng, dẫu trong lòng thấp thỏm không yên, vẫn kiên gan đứng đó.
Cách đó không xa, một đạo quân đang tiến bước.
Dưới gốc cây lớn bên đường cái quan, một tên lính mặc quân phục đỏ rực đang cười tủm tỉm nhìn lão.
Lão nông dời mắt, không dám nhìn thẳng vào gã lính nữa.
Gã này nét mặt ôn hòa, chẳng có vẻ gì là hung dữ. Thế nhưng khi ngồi ở đó, khí độ lại uy nghiêm lẫm liệt, hễ cất lời sai bảo thì không một ai dám trái ý.
Tám tên lính cầm kích vây quanh trông chẳng khác nào tượng gỗ tạc, nhưng hễ ai dám đến gần thêm chút nữa, lập tức đôi kích sẽ chéo lại ngay, còn những binh sĩ khác cũng đưa tay nắm chặt chuôi đao, dường như chỉ cần có điều gì bất thường là sẽ chém xuống ngay lập tức.
Mục đồng lùa chục con cừu, nơm nớp lo sợ bước tới.
Lão nông trút được gánh nặng trong lòng, chống gậy bước ra đón mục đồng vào nhà.
Cánh cửa tranh khép lại nhẹ nhàng, từ bên trong văng vẳng tiếng dê kêu râm ran.
Nghỉ ngơi đủ rồi, Thiệu Thụ Đức lên ngựa. Trời đã về chiều, tối nay đành trọ lại trong thôn vậy.
Nơi này nằm giữa ranh giới Vị Nguyên và Tương Vũ, phía bờ bắc sông Vị. Trận mưa thu vừa dứt mang theo bầu không khí ẩm ướt, tươi mát phảng phất khắp núi rừng.
Bắt nguồn từ núi Điểu Thử, sông Vị là dòng nước mẹ nuôi dưỡng hàng vạn sinh linh xứ Vị Châu, cũng là nguyên nhân chính giúp hai châu Tần, Vị trù phú hơn cả vùng Hà, Lan.
Trong thôn có một đại tộc họ Lý, vốn là người Bá Nam, từng là vây cánh của Chư Cát Trọng Bảo. Sau khi thế lực ở Thông Châu sụp đổ, cả tộc bị ép phải dời đi, đến định cư tại huyện Tương Vũ thuộc Vị Châu.
Người họ Lý đông đúc, ngó chừng có đến gần bốn trăm nhân khẩu. Họ hăng hái khai hoang ven sông, trồng dâu nuôi tằm, nhờ vậy mà được nha phủ ban thưởng cả cừu Giết.
Tối nay, Thiệu Thụ Đức trọ lại trong phủ viện của họ Lý.
Đã là đại tộc, nhà họ Lý quả nhiên rất có đầu óc. Dưới dãy núi gần đó có con suối nhỏ chảy qua, họ bèn đào một cái ao lớn nhỏ vừa phải để dòng suối núi chảy vào, rồi khơi rãnh dẫn nước ra các thửa ruộng bên cạnh. Dù đoạn rãnh đào còn ngắn và diện tích tưới tiêu chưa được bao nhiêu, họ vẫn cấy được hơn chục mẫu lúa nước, mỗi mẫu thu về hơn hai thạch thóc.
Thiệu Thụ Đức cất công ra tận nơi xem xét. Thung lũng đằng xa sương mù mờ ảo, dòng suối róc rách chảy xuống, dồn cả vào cái ao. Bên bờ ao có cây cối râm mát, gió lay cành lá xào xạc, chim chóc mỏi cánh bay về tổ ríu rít kêu vang.
Phía Tây thấp thoáng dòng sông Vị lững lờ trôi.
Ven bờ cỏ dại mọc um tùm, những con gà mái cặm cụi bới tìm mồi, chim cốc chao mình lao vồ xuống mặt nước, bắt gọn một con cá nhỏ.
Chiếc cầu ván đơn sơ dẫn sang bờ bên kia. Có người nông dân vác cuốc từ đồng trở về, người phụ nữ ngồi trước hiên nhà tranh thủ ánh hoàng hôn cuối ngày để vá víu y phục. Đang lúc đậu nương đơm hoa kết trái, nhà nông bận rộn tối mặt tối mày, làm cỏ xong lại phải ra thăm luống rau, áo quần rách rưới cả cần phải khâu vá lại.
Phía sau viện vang lên tiếng giã gạo dập dồn.
Đại soái ghé chân, người họ Lý đương nhiên phải ngược xuôi lo toan, khép nép chiều chuộng.
Gạo tẻ mới gặt năm nay nấu thành cháo đặc, trứng vịt vừa lượm ngoài bờ sông, dưa báu hái ở sườn đồi hướng nam, cùng với một ít rau củ theo mùa, trông vô cùng hợp khẩu vị.
Mười mấy tay thiện xạ của Ngân Thương Đô vào núi săn được dúm thú rừng giao cho nhà bếp, tối nay đem hầm chung một nồi.
Thiệu Thụ Đức vừa thưởng trà với các vị tộc lão họ Lý vừa thong thả trò chuyện.
- Vị Châu nhà ngươi tính ra cũng là nơi khá giả trong các châu chốn Lũng Hữu, so với Thông Châu chắc cũng chẳng kém là bao.
Thiệu Thụ Đức nhìn đóa hoa dành dành đang nở rộ trong sân, đoạn cất lời:
- Họ Lý dời đến đây chưa tròn một năm mà đã bén rễ cắm sâu, chăm chỉ nhường này, quả thực khiến người ta phải thán phục.
- Nha phủ cũng giúp đỡ rất nhiều.
Tộc lão cung kính đáp.
Bị ép tha hương dời xứ chẳng khác nào đám tội phạm, trong lòng há lại không hận? Có lẽ là có. Nhưng họ Lý nào có tư cách oán hận vị Linh Vũ Quận Vương đang nắm trong tay mười vạn đại quân kia chứ? Các gia tộc lớn đều có triết lý sinh tồn riêng, bất cứ lúc nào, sống sót vẫn là trên hết.
Thiệu Thụ Đức lại nghĩ đến chuyện di dân thực ấp.
Vùng đất mới thu phục ở Lũng Hữu cục diện rối ren, lòng người chưa yên. Nơi như thế này tốt nhất vẫn là đưa những đại tộc đông đinh từ nội địa tới. Bọn họ có đầy đủ nhân lực, có sức gắn kết mạnh mẽ, đủ sức đối phó với những biến cố bất ngờ, thích hợp khai khẩn biên ải hơn dân thường rất nhiều.
Thuở xưa Hán Vũ Đạo từng đàn áp bọn hào cường hống hách ở hương lý, còn Thiệu Thụ Đức thì muốn đày họ đến các châu ở Lũng Hữu, đặc biệt là hai châu Thượng, Quách mới thu hồi.
Vùng Đông Bắc Thanh Hải này cực kỳ thích hợp cho việc trồng trọt, đương nhiên chăn nuôi cũng rất phát triển.
Những đại tộc địch thủ bị đánh tan trong các trận chiến sau này, hoàn toàn có thể cuỡng ép dời ra biên ải, cho sống chung với người Khương để tăng trưởng hộ khẩu địa phương. Một đại tộc có đến hàng trăm hàng ngàn nhân khẩu, tốt hơn nhiều so với kiểu dân đinh hay tội phạm lẻ tẻ.
Họ Lý ở Thông Châu làm ăn rất khá tại Vị Châu, xem ra có thể học theo cách này để nhân rộng ra cả vùng Thượng Châu.
Một nguồn nhân lực lớn khác ở biên ải chính là hàng binh.
Tất nhiên hàng binh cũng chia làm ba bảy loại. Kẻ đầu hàng không tốn một mũi tên thì được đối đãi hậu hận, người bại trận trong dã chiến rồi mới hàng cũng chẳng phải dời đi, nhưng những kẻ thủ thành đến cùng mới chịu hạ khí đầu hàng thì phải chịu trừng phạt nặng nề, việc cả nhà bị đày sang Thanh Hải hay Hà Tây là điều chắc chắn.
Thực ra Thiệu Thụ Đức đã rất nhân từ rồi. Xưa nay binh đao chinh chiến, bên thủ thành thường gây ra tổn thất cực lớn cho phe tấn công, thế nên thành phá xong thường bị đồ thành. Không giết các ngươi mà chỉ đày ra biên ải, đã là một cái kết quá đỗi tốt đẹp rồi.
- Năm nay thu giữ được hơn bốn vạn trâu bò cừu ngựa của đám Khương Hồ, giá súc vật ở Sóc Phương và Lũng Hữu chắc chắn sẽ sụt giảm mạnh. Tộc lão chi bằng sai người thu mua thêm, dùng lương thực đổi lấy là được, cứ thong thả chăn dắt, sớm muộn gì cũng thấy mối lợi lớn.
Thiệu Thụ Đức nâng chén trà lên, thong thả nói.
- Đại soái đã phân phô, tiểu nhân nào dám không tuân.
Thiệu Thụ Đức phì cười lắc đầu. Thôi vậy, không nhắc nữa, kẻo người ta lại tưởng hắn đang ra lệnh ép họ đi chăn dê không bằng.
Nơi đất rộng người thưa mà không học cách chăn nuôi thì không xong đâu. Thời Thiên Bảo, hơn một triệu nhân khẩu chen chúc ở Ngụy Châu, mỗi cây số vuông có tới một trăm năm mươi ba người, còn đất Hà Lũng thì số lượng thường chỉ vỏn vẹn con số đơn, thậm chí có bốn châu còn chưa tới một người trên một cây số vuông. Dẫu điều kiện tự nhiên không bằng Hà Bắc, nhưng cũng chẳng đến mức chênh lệch dữ dội thế này.
Bù lại, sự trù phú của dân chúng Hà Lũng lại vô cùng nổi tiếng. Ấy là vì tài nguyên ruộng đất tính trên đầu người quá dư dả, dẫu cỏ mọc đầy đồng cày cấy không xuể, chỉ cần biết chăn nuôi súc vật là có thể biến đám cỏ dại ấy thành tài sản rành rành ra đấy.
Trú lại phủ viện họ Lý một đêm, hôm sau đoàn người tiếp tục lên đường hướng về phía Đông, dọc theo bờ sông Vị mà đi.
Vị Châu đô tác viện dạo gần đây vô cùng bận rộn. Phần lớn là thợ thủ công dời từ Cam Châu tới, thợ rèn thì ít mà thợ mộc cất nhà dựng cửa lại rất đông, thế là Thiệu Thụ Đức ra lệnh cho họ trước hết giúp Lũng Hữu mạc phủ chế tạo nông cụ để phát triển sản xuất địa phương.
Trước triều đại bản triều, công cụ múc nước và tưới tiêu trong dân gian phần lớn chỉ dùng gàu múc, cọc kéo, cần vọt... những thứ truyền thống, hiệu suất vô cùng thấp. Bản triều rất coi trọng thủy lợi, có hẳn chức Thủy bộ lang trung chuyên quản chuyện này, đồng thời cũng phát minh ra những công cụ múc nước có hiệu suất cao hơn, chính là xe nước kiểu gàu và xe nước long cốt.
Hai bên bờ Hoàng Hà ở Linh Châu, những nơi không dẫn được nước tự nhiên, đều dùng hai loại xe nước này.
Bấy giờ hai bên bờ sông Vị đã dựng lên vài chiếc xe nước dạng ống. Loại xe này được phát minh từ thời nhà Tùy, hưng thịnh vào bản triều. Phân viện Tương Vũ thuộc Vị Châu đô tác viện sau khi nhận lệnh đã gấp rút chế tạo ra mấy chiếc. Vật này có thể tận dụng sức chảy của dòng nước để múc nước tưới ruộng, đúng như câu "dây ống tưới vườn hoa" là vậy.
Xe nước có lớn có nhỏ, vừa dùng được ở những khe suối trong thung lũng, vừa lắp đặt được trên các sông lớn.
Việc xưởng quân khí quay sang chế tạo nông cụ cho dân gian là điều khá hiếm hoi trong thời đại này. Dù sao thì đám thợ thủ công cũng là đi cướp về, Đại soái họ Thiệu vô cùng hào phóng, cứ coi như chưa từng cướp bóc gì đi, để họ làm dịch vụ phục vụ dân sinh trước đã.
Không làm thế thật không được. Công nghệ trong thời cổ đại hễ được phát minh ra thì nan đề lớn nhất chính là khâu phổ biến. Có những thứ phát minh ra hàng trăm năm rồi mà phần lớn dân chúng cả nước chưa từng thấy qua, thậm chí còn chẳng biết đến sự tồn tại của nó.
Gàu múc nước từ thời nhà Thương đã có, cần vọt thì cuối thời Xuân Thu cũng xuất hiện, thế nhưng đến bản triều vẫn rất ít thấy. Cho tới tận thời nhà Minh, Tự Quang Khải vẫn phải viết sách để phổ biến mấy thứ này cho dân chúng, vậy mà người dân ở nhiều nơi vẫn phải tự ra bờ sông xách nước chứ chẳng có công cụ múc nước nào mà dùng.
Nơi phổ biến công cụ múc nước của bản triều nhiều nhất thực ra là các đồn điền quân sự, dân gian dùng rất ít, còn thợ thủ công biết làm ra chúng lại càng hiếm như lông phượng vảy rồng. Sau khi các đồn điền quân sự bị bỏ hoang, xe nước lại càng thưa thớt hơn. Nhất là ở miền Bắc, chiến tranh liên miên khiến địa phương điêu tàn, hệ thống tưới tiêu ngày một hoang phế, nông cụ lại càng thiếu thốn trầm trọng.
Thêm nữa, đồ đạc sản xuất ra rồi thì việc bảo trì, tu sửa cũng không thể lơ là. Xét ở mức độ nào đó, việc bảo trì về sau có khi còn quan trọng hơn cả khâu sản xuất chế tạo.
Chuyện này liên quan đến việc bồi dưỡng và xây dựng hệ thống nhân tài.
Mấy chục năm sau khi nước cộng hòa thành lập, đi kèm với các trạm bơm nước mọc lên khắp nơi còn có cả một đội ngũ cơ khí nông nghiệp hùng hậu. Nếu không có những cơ sở sửa chữa này, máy móc nông nghiệp hiệu suất cao chẳng khác nào đống đồng nát sắt vụn, đừng hòng phổ biến nổi.
Người xuyên không phát minh ra một thứ rồi lập tức khiến thiên hạ được nhờ, chuyện đó đời nào có thật! Ngươi phải có bộ phận sản xuất chế tạo, phải có bộ phận nghiên cứu cải tiến tiếp theo, phải có bộ phận phổ biến, phải có bộ phận sửa chữa, tóm lại là phải tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh. Mà việc xây dựng cái hệ thống ấy mới là thứ khó khăn nhất, tốn kém thời gian và chi phí lớn nhất.
Thế nhưng nếu không có hệ thống ấy, thứ ngươi phát minh ra chẳng khác nào đống sắt vụn, tuyệt đối không có một mảy may hy vọng nào để phổ biến được cả.
Việc chế tạo xe nước tạm thời có thể giao cho đô tác viện đảm nhận, nhưng công tác bảo trì về sau nhất định phải có người làm.
Không phải ngôi làng nào cũng có thợ mộc, mà thợ mộc thường rất bận rộn, chưa chắc đã chịu nhận mấy việc này.
Có lẽ nên thành lập một cơ quan chuyên trách, dùng sức mạnh của chính quyền để thúc đẩy việc này. Việc sửa chữa xe nước chỉ là chuyện nhỏ, đằng sau còn có việc thuần hóa trâu cày, phổ biến nông cụ bằng sắt, phổ biến giống tốt v.v., đều có thể gom lại làm chung một lượt.
Đừng bảo là người dân không ngốc, thấy đồ tốt là tự khắc dùng. Thực tế đã chứng minh, vì nhiều yếu tố khác nhau, đồ tốt chưa chắc đã được phổ biến, người dân thực sự không dùng mà vẫn tiếp tục duy trì phương thức sản xuất năng suất thấp.
Chuyến tây chinh lần này kiếm được không ít tài vật, sau khi khải hoàn hồi triều, một vòng cải tổ cơ quan mới phải được đưa lên bàn nghị sự.
Kinh học hai cấp châu huyện phải mạnh mẽ mở rộng việc chiêu sinh tiến sĩ, trợ giáo, giáo dụ, đẩy nhanh tốc độ đồng hóa người Hồ thành người Hán.
Y học cũng phải tăng biên chế, tuyển mộ thêm học sinh, không đòi hỏi phải phát huy tác dụng lớn lao đến đâu, trước tiên cứ thống kê và chỉnh đốn lại những căn bệnh thổ nhưỡng ở địa phương đã, đồng thời thử nghiệm đưa ra biện pháp giải quyết.
Ngoài kinh học và công học ra, nông học hai cấp châu huyện cũng có thể thành lập được rồi. Yêu cầu cũng không cao, trước tiên cứ chọn giống cây trồng và cỏ chăn nuôi năng suất cao, bàn bạc xem mô hình canh tác nào là tốt nhất, chế độ luân canh ba vụ ở các châu huyện khác cũng có thể phát triển thêm vài biến thể tùy theo điều kiện địa phương, cách thiết kế chủng loại cây trồng hàng năm ra sao đều có thể nghiên cứu cả.
Những việc này đều cần phải ném tiền thật vào, hơn nữa trong thời gian ngắn hoàn toàn không nhìn thấy hiệu quả, ngó chừng còn chẳng bằng việc nuôi quân.
Nhưng có những việc buộc phải làm.
Mùa xuân gieo xuống một hạt giống, mùa thu mới có thể gặt hái.
Cuộc chiến với các chư hầu Quan Đông không thể kết thúc trong một sớm một chiều. Cục diện các trấn cát cứ cuối thời Đường rã đám đến mức khó mà tưởng tượng nổi, đếm khắp lịch sử cũng chẳng tìm được cái thứ hai.
Bởi vậy, phải chuẩn bị sẵn sàng tâm lý chiến đấu lâu dài.
Làm thế nào để càng đánh càng mạnh về sau, điều đó phụ thuộc vào những gì ngươi đã làm ở giai đoạn trước.
(Hết quyển này, quyển sau: "Ngựa phi như gió lướt ngọn roi, vượt khỏi cầu Vị".)