- Phượng lâm gao vị tức, ngư hải lộ thường nan.
Bài thơ của Đỗ công bộ đã gom trọn nỗi xót xa của đất cũ Hà Long vào đấy.
Dưới chân ải Phượng Lâm, một đám văn nhân sĩ tử đang tụ tập uống rượu. Ải Phượng Lâm là một trong bảy cửa ải trọng yếu của triều đình, nằm ở phía tây bắc huyện Phù Hãn thuộc cõi Hà Châu, vốn là đất cũ của huyện Phượng Lâm. Nhưng nay huyện Phượng Lâm đã dời về phía đông nam Hà Châu, đổi tên thành huyện An Hương.
Cửa ải phía bắc giáp Đại Hà, có bến Phượng Lâm, phía tây dựa núi Đường Thuật, phía đông chặn cửa Lịch, từ xưa đã là huyết mạch trên con đường trạm từ Trường An đi An Tây, đồng thời cũng là lối đi trọng yếu từ Hà Châu ngược lên Lương Châu.
Từ ngày vùng Hà Vị được an định, thương khách ngày một đông đúc, bách tính cũng yên bề gia thất.
Thuở ban đầu, dưới chân ải Phượng Lâm chỉ có vài chục hộ dân người Thổ Phồn, lấy việc trồng lúa mạch xanh làm kế sinh nhai. Vào năm Văn Đức thứ nhất, dưới sự chủ trì của Tiêu Cấu, triều đình đã đưa tám mươi sáu hộ dân huyện Chiêu Ứng thuộc phủ Kinh Triệu đến đây định cư, khai hoang thả gia súc. Đồng thời, nơi đây cũng được thiết lập thêm trạm dịch, cắt cử hơn mười viên trạm tướng cùng trạm tốt túc trực, lại đặt thêm một chức quan lệnh bến để quản lý bến Phượng Lâm.
Trong thung lũng Đường Thuật phía tây nam cửa ải, cũng có ba mươi chín hộ dân từ huyện Lam Điền đến định cư, trồng lúa mì và nuôi dê núi. Trong thung lũng còn có một ngôi chùa tên là chùa Đường Thuật, cũng bỏ tiền mua lương thực, chiêu mộ hơn hai mươi hộ người Khương mới quy phục đến cày cấy ruộng chùa.
Gốc rễ của Hà Châu cứ được vun bắp từng chút một như thế. Hệ thống trạm dịch, bến phà điêu tàn dần được khôi phục, đường sá thong thả sửa sang, tường thành tu bổ lại, mương tưới tiêu khơi thông, mọi thứ đều tiến bước vững vàng.
Những đợt di dân từ Quan Trung đến, có lẽ mỗi đợt chỉ có mười mấy, vài chục hộ dân, thoạt nhìn vô cùng nhỏ nhoi, thậm chí có phần buồn cười, nhưng nếu kiên trì làm lâu dài, ắt sẽ thấy được hiệu quả, sẽ thấy diện mạo đổi thay hoàn toàn.
Hà Châu không thiếu nước, cũng chẳng thiếu đất, cái thiếu là con người, là hệ thống quan lại để điều phối những con người ấy làm việc. Giờ đây, vạn vật đều đã đi vào quỹ đạo, tựa như cơ thể sau cơn bạo bệnh, đang từ từ hồi sinh.
- Đại lang từ Lương Châu đến, có hay tin vùng Hà Hoàng đã được Linh Vũ quận vương thu phục rồi chứ? - Một sĩ tử lên tiếng hỏi.
- Khi đến Lan Châu ta đã nghe tin. Thật hào sảng thay! Cạn chén này nào.
Vi Trang nâng chén rượu, uống một hơi cạn sạch thứ rượu ngâm hoa cúc, đoạn thở dài:
- Tiếc là Văn Giang không có ở đây...
- Hoàng Văn Giang đang làm chức thôi quan trong mạc phủ Sắc Phương, nghe nói sắp được phái đi làm thứ sử một châu. - Có người tiếp lời.
- Hèn chi đến cả kỳ thi tiến sĩ hắn cũng chẳng buồn thi nữa. Không mang danh vị công danh mà vẫn có thể cai quản một châu một cự, vậy thì thi tiến sĩ làm gì nữa.
- Có thi cũng có đậu được đâu. Vết tích gốc gác như Vi đại đây vốn xuất thân từ dòng họ Đỗ ở Kinh Triô, thế đã đậu chưa nào?
- Thi cử thời nay, sao mà khó thế không biết!
Vi Trang nghe xong chỉ cúi đầu im lặng.
Tác phẩm bồng bột thủa trẻ với câu thơ "Thiên nhai đạp tẫn công khanh cốt" đã đắc tội chết với toàn bộ văn võ bá quan trong triều. Tộc nhân cũng khó lòng xoay xở hộ, nếu không có quý nhân nâng đỡ, đời này đừng mong chạm tới tấm bảng vàng tiến sĩ.
Hoàng Thao, vị thôi quan ở mạc phủ Sắc Phương từng có duyên hội ngộ ở Trường An và cũng nhiều lần lều chõng hỏng thi, đã ngỏ lời mời hắn đến mạc phủ làm việc. Vi Trang vốn đang làm việc dưới chướng Tiết độ sứ Trấn Hải là Chu Bảo, sau khi Chu Bảo thất thủ bỏ mạng, hắn bỗng chốc mất chỗ dựa nên lang thang du ngoạn sơn thủy.
Chỉ là miền Giang Nam loạn lạc, đao binh chẳng dứt. Vi Trang cảm thấy bất an, chợt nhớ đến lời mời của Hoàng Thao nên quyết định đến Hạ Châu xem thế nào. Nếu thực sự không ổn, hắn sẽ quay lại Trường An, thử vận may với khoa cử một lần nữa.
Đến Hạ Châu, gặp lại những người bạn cùng hội cùng thuyền từng trượt khoa cử năm xưa, lòng Vi Trang dâng lên muôn vàn cảm khái. Hoàng Thao chẳng mấy chốc sẽ được phái đi Tịnh Châu làm thứ sử, trong khi bản thân hắn đến giờ vẫn là một kẻ tay trắng.
Hoàng Thao khuyên Vi Trang cứ ở lại vùng Linh Hạ thăm thú trước, đợi khi Linh Vũ quận vương khải hoàn trở về, hãy đi cầu một chức quan trong mạc phủ.
Còn Vi Trang lại dự định ghé thăm Lương Châu mới thu phục trước đã, đồng thời nói rằng hắn đã hẹn đi cùng một nhóm sĩ tử từ Trường An tới. Hoàng Thao tỏ ý không bận tâm, bảo hắn cũng có thể ghé qua Hà Châu xem sao, Tiêu tướng quốc đang đi khắp nơi chiêu hiền đãi sĩ, các chức vụ khuyết ở mười châu Lũng Hữu hãy còn nhiều lắm.
Tất nhiên Vi Trang chẳng mặn mà gì với việc nhậm chức trong mạc phủ Lũng Hữu. Tiêu Cấu trong mắt đám sĩ tử lận đận thi cử bọn hắn vốn chẳng có hình tượng gì tốt đẹp cho cam, bài thơ châm biếm của La Ẩn năm xưa quá ư nổi tiếng rồi.
Từ Hạ Châu ngược hướng tây đi mãi, qua Linh Châu rồi tới Lương Châu, phong cảnh dọc đường hoàn toàn khác biệt với Giang Nam khiến Vi Trang vô cùng xúc động, thi hứng bùng nổ, liên tiếp cho ra đời những vần thơ hay.
Rời Lương Châu, hắn lại theo một đội vận chuyển khí giới quân sự đi thẳng đến Lan Châu, rồi từ đó tới Hà Châu, tình cờ gặp một đám sĩ tử Quan Trung theo đường thủy Vị Hà đến đây du ngoạn, thế là cùng nhau tụ tập uống rượu.
- Linh Vũ quận vương đã thu phục Hà Hoàng, coi như vùng Lũng Hữu này đã an định, nay chỉ còn mấy châu như Thao, Điệp, Đãng là chưa thu hồi, mà lấy hay không cũng chẳng thành vấn đề. Chư vị đều là kẻ sĩ áo xanh, dự định sắp tới thế nào đây?
Vi Trang đi du ngoạn mấy trăm dặm cũng đã thấy ngán, lòng nảy sinh ý định dừng chân làm việc, đồng thời cũng rất tò mò về tương lai của đám sĩ tử đang đi du ngoạn này nên mới cất lời hỏi.
- Nhà ta có chút thâm giao với Trương sứ quân ở Lan Châu, ít ngày nữa sẽ tới huyện Vu Mù nhận chức lục sự. Tiếc là chưa đỗ tiến sĩ, bằng không chiếc ghế huyện lệnh này ta cũng ngồi được rồi.
- Huyện Vu Mù chẳng phải là huyện mới được thiết lập cách đây mấy năm sao?
- Đúng vậy, mà nay cũng chỉ có chừng hơn ngàn hộ dân, một nửa là người Khương.
- Thế chẳng phải phong tục rặt mùi rợ hồ hay sao?
- Kỳ thực không phải vậy. Dưới thời trị vì của Tiêu tướng quốc, việc đổi mới phong tục tập quán được đặt lên hàng đầu. Giống nòi Khương Hồ, nay cũng được nhận lễ tiết của người Hán. Cứ nhìn huyện Phù Hãn thì rõ, dân hộ người Thổ Phồn dưới chân ải Phượng Lâm từ hôm qua đã bắt đầu leo núi uống rượu, hôm nay vẫn thế, ngày mai e rằng còn say sưa cùng bách tính người Hán nữa là khác. Hoa cúc nào có tội tình gì mà phải chịu tai họa thế này.
Cả đám nghe xong cười ha hả.
Lý Bạch từng có thơ rằng: Tác nhật đăng cao bãi, kim nhâm cánh cử trường; hoa cúc hà thái khổ, tao thử lưỡng trùng dương.
Người đời Đường rất thích du ngoạn, riêng ngày Trùng Dương thôi thì chưa đủ thỏa thích. Thế nên thường từ mùng tám tháng chín là họ đã bắt đầu ăn tết. Bạch Cửu Khải từng làm bài Cửu nguyệt bát nhật thù Hoàng Phủ thập kiến tặng, Lý Bạch cũng có bài Cửu nguyệt thập nhật tức sự. Mùng mười, trong triều còn gọi là Tiểu Trùng Dương. Nếu năm nào có tháng chín nhuận, họ còn được ăn tới hai cái tết Trùng Dương, chơi đùa thỏa thích.
Sở thích nghỉ ngơi giải trí của người nhà Đường ngấm sâu vào máu thịt, từ những cuộc cuồng hoan không phân tôn ti trong tiết xuân xã, cho đến sự tưng bừng mừng qua ba ngày lễ trong tiết Trùng Dương, đủ thấy rõ điều đó.
Kỳ thực điều này cũng liên quan đến sự sung túc tương đối ở giai đoạn đầu triều đại. Lĩnh thổ bao la, vật sản phong phú, thế mà dân số chỉ có năm mươi triệu người, dẫu khoảng cách giàu nghèo có chênh lệch, nhưng nhìn chung đời sống vẫn khấm khá hơn các triều đại khác nhiều. Con người hễ sung túc thì tự nhiên sẽ biết hưởng thụ, xưa nay từ Đông chí Tây, đâu đâu cũng thế.
- Dịp trung thu vừa rồi, ta ở Địch Đạo. Trong hương ốc có phú hộ họ Tần, tự nhận là hậu duệ tộc Mê Khuất người Thổ Phồn ở Hội Châu trước kia, sau đó đã quy thuận Linh Vũ quận vương. Sau mùa gặt lúa mì, hắn bày tiệc trong trang viên, mời đám lữ khách chúng ta cùng thưởng nguyệt ngắm trăng.
- Tộc Mê Khuất đã tan thành mây khói, thứ di chủng ấy để tránh kẻ khác nhòm ngó gia tài, không làm người Đường thì làm người gì nữa!
Mọi người nghe vậy lại cười vang, cùng nhau nâng chén uống cạn.
Họ đều là người đọc sách, tự nhiên thông hiểu sử sách. Đối với chuyện hơn hai mươi châu vùng Hà Lũng lần lượt thất thủ sau loạn An Sử, trong lòng họ vô cùng đau xót. Linh Vũ quận vương dấy đại binh, phá Thổ Phồn, thu lại đất cũ, cực kỳ hợp ý với nhóm sĩ nhân này.
Triệu Quang Phùng từng nói, Thiệu Thụ Đức thu phục đất cũ Hà Long trong khi các chư hầu Quan Đông vẫn đang tơi bời đánh giết nhau, anh hùng thiên hạ nghe tin ắt sẽ thấy hổ thẹn không muốn đầu quân. Lời ấy giờ nhìn lại có phần quá đà, chẳng qua chỉ là thứ thuật ngữ hắn dùng để kích động Thiệu Thụ Đức viễn chinh phương Tây, nhưng cũng không thể nói là hoàn toàn sai.
Võ tướng chẳng chiêu mộ được mấy mươi, nhưng sức hút với giới văn nhân thì không hề nhỏ.
Từ ngày thu phục năm châu Hà Vị rồi đặt trấn đến nay, lượng sĩ nhân du ngoạn phương Tây cứ hết đợt này lại đến đợt khác. Có kẻ đến rồi đi, có người ở lại làm quan, giảng học, tóm lại là vẫn đạt được hiệu quả rõ rệt.
Hà Châu có rất nhiều núi cao, cứ tìm đến những vách đá ở đó mà xem, số lượng người đề thơ lưu danh không hề ít. Thậm chí có những kẻ "chịu chơi", bỏ tiền thuê thợ khắc đá lưu thơ, trong đó không thiếu những bài "thơ nịnh" ca tụng Thiệu Thụ Đức. Đại soái Thiệu nếu có dịp đi dạo quanh, hẳn sẽ cảm thấy vô cùng vui vẻ.
Trong cái thời đại suy vi, u ám này, con người ta luôn cần những vị anh hùng. Thiệu Thụ Đức đã gãi đúng chỗ ngứa của giới văn nhân một cách vô cùng chuẩn xác, thế nên hắn thu hút thêm được một lượng "fan cứng" tự nguyện thổi phồng, tuyên truyền cho mình, qua đó khỏa lấp đi phần nào tiếng tăm không mấy tốt đẹp do hai lần tiến đánh kinh thành gây ra.
- Hai trấn Sắc Phương và Hà Vị đang rầm rộ chiêu mộ tiến sĩ các cấp quận huyện làm tiến sĩ, trợ giáo, ngạch tuyển dụng vượt xa các châu huyện thông thường, hơn nữa bổng lộc hàng tháng còn được cộng thêm một ngàn tiền với năm trăm tiền. Tiêu tướng quốc từng nói, nếu dạy dỗ học sinh cho tốt, số lượng học sinh được giáo hóa nhiều, sẽ được cất nhắc vào những chức vụ trọng yếu trong quận hạt hoặc mạc phủ. Đây chẳng phải là con đường sáng lạn hay sao?
- Không có công danh, việc làm quan ở Quan Trung, Quan Đông hay Giang Nam khó như lên trời. Thế nhưng ba trấn hai mươi ba châu Sắc Phương, Hà Tây, Lũng Hữu, kẻ nào tài cao có thể làm kinh học tiến sĩ của châu, kém hơn chút thì làm trợ giáo hoặc huyện tiến sĩ, số còn lại có thể làm huyện trợ giáo, giáo dụ. Chỉ cần dạy dỗ thật nhiều học sinh, tích lũy công trạng thăng tiến, quả thực là một lối đi tuyệt vời.
Thực ra, những đứa trẻ người Phiên có thể đến trường học cấp châu, cấp huyện theo học, nếu không giàu thì cũng sang, phần lớn là con cháu của các tù trưởng tộc lớn, hoặc con cháu thương nhân hồ kiều cư ngụ tại chỗ. Cứ dạy bảo đám người ấy cho thật tốt, khiến từ trong ra ngoài bọn chúng đều hóa thành một người thuần Hán, sau này khi kế thừa bộ lạc, tự khắc bách tính trong bộ sẽ noi theo.
Đúng như câu thượng bất chính hạ bất loạn, việc thay đổi phong tục, có tù trưởng đứng đầu làm gương tự khắc sẽ dễ dàng hơn đôi chút.
Mà sự thay đổi về văn hóa thường sẽ kéo theo sự biến dị trong lối sống. Ví dụ từ du mục thuần túy chuyển thành nửa du mục nửa canh tác, như thế sẽ có chỗ ở cố định, việc quản lý nhân khẩu bách tính cũng trở nên thuận lợi hơn rất nhiều.
Trấn Sắc Phương vẫn luôn vô cùng hoan nghênh các bộ lạc chuyển từ du mục sang nửa du mục nửa canh tác, thậm chí còn nhiều lần ban phát phần thưởng.
Định cư để trồng các loại cỏ chăn nuôi có sản lượng cao, thu hoạch của một mẫu đất thường phải gấp năm sáu mẫu thảo nguyên tự nhiên mới theo kịp. Điều này mang lại cho những tiểu dân bộ lạc vốn không có nhiều gia súc trâu dê một sự lựa chọn. Hệ thống sản xuất nông nghiệp luân canh ba vụ kỳ thực vô cùng phù hợp với những người mục dân đã chọn cách định cư.
Đất đai hoàn toàn không thiếu, chỉ cần ngươi chịu định cư, lại học hỏi người Hán cách trồng kê, lúa mì, đậu và cỏ chăn nuôi, đời sống nhất định sẽ không tồi.
Trên có con cháu đầu trưởng vào trường học nhận sự Hán hóa, dưới có phương pháp kinh doanh nông nghiệp sẵn có để giải quyết nỗi lo về sau, độ khó trong việc đồng hóa lại giảm đi không ít.
Thu nạp dân lưu vong, tạo dựng phong tục. Cứ tiếp diễn như thế suốt ba đời, dân Phiên ở ba trấn Sắc Phương, Hà Tây, Lũng Hữu e rằng còn bị đồng hóa triệt để hơn cả thời Trẻ Bảo.
Vi Trang đứng một bên lặng lẽ lắng nghe những lời bàn cao luận khoáng đạt của đám sĩ tử.
Trong số đó, có một hai kẻ mà theo góc nhìn của hắn, chẳng khác nào "gian tế" do Tiêu Cấu hay Thiệu Thụ Đức phái tới cài cắm giữa đám sĩ nhân. Bọn chúng không ngừng ca tụng những điểm tốt của hai trấn Sắc Phương và Lũng Hữu từ mọi khía cạnh, tìm đủ mọi cách để cổ vũ thêm nhiều người đọc sách ở lại, nhằm khỏa lấp cái mùi hôi tanh của rợ hồ nơi đất này.
Tuy nhiên, câu "Vạn lý Khương nhân tận Hán ca" dẫu sao vẫn còn dễ nghe hơn câu "Lạc Dương gia gia học hồ nhạc".
Linh Vũ quận vương quả thực xứng đáng với hai chữ anh hùng!