Niên hiệu Hội Xương năm thứ hai đời Đường Vũ Tông, tức năm 842, Tán Phổ Lang Đạt Ma của Thổ Phồn bị một nhà sư ám sát, trong nước đại loạn. Đại tướng Luận Khủng Nhiệt nhân đó nổi lên, tự xưng là tể tướng, dẫn hai mươi vạn quân đánh bộ chúng bốn vạn người của Thượng Tỳ Tỳ, tức viên Đức Luận ở Thiện Châu, chức ấy ngang với tiết độ sứ của ta, kẻ không chịu tuân hiệu lệnh. Quân Thượng Tỳ Tỳ bị đánh tan tành. Năm sau Luận Khủng Nhiệt đánh lại, lại bại, thế lực mỗi ngày một suy. Trên cỗ xe ngựa đi Ninh Châu, Triệu Quang Phùng, người giữ chức tùy quân yếu tịch, tức thư ký theo quân của quân Định Nan, đang giảng cho Thiệu Thụ Đức nghe chuyện cũ vùng Hà Lũng, tức Hà Tây Lũng Hữu.
Thiệu Thụ Đức hỏi:
- Triệu tùy sứ, sau khi Lang Đạt Ma bị ám sát, Thổ Phồn có giống triều ta, phiên trấn mọc lên như rừng không?
Triệu Quang Phùng đáp:
- Đúng thế. Bản bộ Thổ Phồn dùng chế độ “Như, Đông Đại”, lấy bộ tộc làm gốc, đặt ra thiên hộ, gọi là “Đông Đại”, tộc trưởng làm thiên hộ trưởng; mười thiên hộ là một dực, gọi là “Như”, đặt dực trưởng. Bản bộ Thổ Phồn có cả thảy năm dực, tức năm vạn hộ, lấy quân trị dân, quân chính một thể. Dực trưởng các dực chẳng khác nào tiết soái, chỉ coi Tán Phổ là chủ chung, nhưng quyền tự chủ rất lớn.
Thiệu Thụ Đức lại hỏi:
- Thế Đức Luận là gì?
- Cuối niên hiệu Thiên Bảo, Trung Nguyên lắm việc, tinh binh Hà Tây, Lũng Hữu, An Tây đều điều về đông dẹp loạn, số ở lại rất ít, lại phần nhiều là già yếu, bởi vậy bị Thổ Phồn chiếm lần lượt từng nơi. Thổ Phồn đã chiếm đất Hán, đương nhiên không thể tiếp tục cai trị bằng chế độ “Như, Đông Đại”, bèn sửa đổi. Như ở các châu Hà Tây, đặt ra hội nghị Đức Luận, quan đứng đầu gọi là “Đức Luận”. Đức Luận có thể xem như đạo của triều ta; dưới Đức Luận có quân trấn, nắm binh; dưới quân trấn có châu, quan đứng đầu gọi là “Tiết Nhi”, ngang với thứ sử. Dưới châu đặt vạn hộ, thiên hộ, tướng, đều là quân chính một thể.
Thiệu Thụ Đức đã hiểu ra phần nào.
Lấy Hà Đông đạo làm ví dụ, “Đức Luận” chẳng khác nào đại đầu mục quân nắm cả Hà Đông. “Quân trấn” thì tương đương các phiên trấn Đại Đồng, Hà Đông, Hà Trung, Chiêu Nghĩa của Hà Đông đạo, mỗi trấn cai một hoặc vài châu. Dưới châu còn ba cấp đầu mục quân nhỏ là vạn hộ, thiên hộ, tướng, toàn bộ đều theo chế độ quân chính một thể, vừa trị quân vừa trị dân; đàn ông lúc mùa màng thì làm ruộng, lúc nông nhàn thì luyện tập, đến khi đánh nhau thì ra trận.
Người Thổ Phồn cũng biết tùy nơi mà đặt phép. Chúng đem cái chế độ quân dân một thể của xã hội nô lệ mình trộn vào hệ thống đạo, châu, huyện, hương, xã của triều ta, lại càng giống với chế độ hiện nay. Đạo, phiên trấn, châu, huyện, hương, xã, đối chiếu từng bậc một, gần như vẫn là bộ khung ấy của nhà Đường.
Triệu Quang Phùng nói tiếp:
- Luận Khủng Nhiệt với Thượng Tỳ Tỳ đánh giết nhau mấy năm, càng ngày càng đuối. Lại thêm người này tàn bạo, cướp phá Thiện, Quách, Qua, Túc mấy châu, đi đến đâu bắt giết đến đó, người chết đầy đồng, trong ngoài đều oán, bộ thuộc phần nhiều phản bội. Cho nên đến năm Đại Trung thứ ba, tức năm 849, y xin hàng triều ta, loan rằng xin năm mươi vạn quân Đường giúp y dẹp loạn, và xin sách phong làm Tán Phổ. Về triều rồi, y xin làm Hà Vị tiết độ sứ, vua không cho. Y bèn chạy về Lạc Môn Xuyên, thu nhặt tàn bộ, toan quấy nhiễu biên cương, gặp lúc trời mưa dầm mấy ngày liền, lương thực tiếp tế không có, bộ chúng của Khủng Nhiệt tan hết, chỉ còn ba trăm người, đành chạy về Quách Châu.
- Sau khi Khủng Nhiệt về hàng, triều đình biết được thực hư của Thổ Phồn, bèn tiến binh về đất cũ Hà Lũng. Quân Phượng Tường thu hồi Thanh Thủy, Tần Châu; quân Kính Nguyên thu hồi các huyện của Nguyên Châu cùng sáu nơi là Thạch Môn quan, Dịch Tàng quan, Mộc Hiệp quan, Chế Thắng quan, Lục Bàn quan, Thạch Hiệp quan, bắt được mấy vạn người và súc vật; quân Sóc Phương thu hồi An Lạc châu, chiếu đổi thành Uy Châu; quân Bân Ninh thu hồi Tiêu quan. Khi ấy quân Hạ Tuy, quân Chấn Vũ cũng phái binh trợ chiến, tám trấn phía tây bắc Kinh và quân Thần Sách ở Trường An gần như đều tham gia. Đó chính là ba châu bảy cửa ải thu hồi được dưới niên hiệu Đại Trung.
Thiệu Thụ Đức hỏi:
- Về sau sao không tiến binh tiếp?
- Thổ Phồn xúi giục Đảng Hạng làm loạn, triều đình đành phải quay sang đánh dẹp.
- Đánh xong thì sao?
- Hao tốn quá lớn, tiền của không đủ, nên chiếu lệnh các nơi “cho dân nghỉ ngơi, cởi giáp”, “tùy sức mà thu hồi”. Bộ lạc Thổ Phồn nào về nội phụ thì thu nhận, không có thì đắp thành lũy, phái binh đóng giữ, giữ yên biên giới. Các soái phiên trấn ven biên cũng còn làm được chút việc, về sau lần lượt thu hồi thêm ba châu Thành, Duy, Phù, nhưng không có triều đình tiếp tiền lương binh khí, cũng đành dừng ở đó.
Thiệu Thụ Đức thở dài một tiếng. Khi ấy Quy Nghĩa quân đuổi tướng trấn thủ Thổ Phồn, chiếm hai châu Qua, Sa, phái sứ đi vòng qua Thiên Đức quân dâng biểu xin về triều; các trấn ven biên lại thu hồi sáu châu bảy cửa ải. Thế cục tốt đẹp như vậy mà chỉ vì liên năm chinh thảo Đảng Hạng, hao phí quá nhiều, “chán ngấy việc binh”, nên đành thu tay.
Thật ra hắn cũng biết, khi ấy Tuyên Tông hoàng đế vừa lên ngôi, cần công trạng rực rỡ để củng cố ngôi vua. Quy Nghĩa quân quy phụ triều đình, thu hồi sáu châu bảy cửa ải, với ông ta thế đã đủ. Thu hồi tiếp đất đã mất về tay Thổ Phồn, lỡ thất bại thì sao? Rõ ràng không đáng mạo hiểm thêm.
Hơn nữa, đánh Đảng Hạng quả thật tốn quá nhiều tiền, huy động tám trấn tây bắc Kinh và binh mã các lộ Hà Đông, kho của triều đình chắc đã có phần thiếu hụt.
Thiệu Thụ Đức hỏi:
- Rốt cục Luận Khủng Nhiệt ra sao?
- Trước sau đánh giết với Thượng Tỳ Tỳ hai mươi bốn năm. Năm Hàm Thông thứ bảy, bộ tướng của Thượng Tỳ Tỳ là Thác Bạt Hoài Quang chém y ở Quách Châu, dâng thủ cấp về triều.
Nghe xong, Thiệu Thụ Đức thấy trong ngực bức bối, bèn xuống thẳng xe ngựa, lên ngựa chiến, lúc ấy mới thấy trong người dễ chịu hơn.
Thổ Phồn ở đất Hà Lũng vẫn còn chút thực lực. Bốn mươi năm trước chúng còn xuất được hai mươi vạn đại quân, nhưng đó e là ánh tà dương cuối cùng. Ba mươi năm trước còn động viên được quân trong phạm vi mười vạn, còn bây giờ thì sao? Thổ Phồn ở Hà Lũng đã tự giết hại lẫn nhau bao nhiêu năm, bản quốc lại trải qua khởi nghĩa nông nô, đến cả đại tướng cỡ Luận Khủng Nhiệt cũng khó lòng về nước, thế lực ngày một suy yếu.
Thiệu Thụ Đức ngờ rằng nay chúng chưa chắc còn xuất nổi ba vạn quân. Hắn nhớ trong sử sách, hơn mười năm sau, tiết độ sứ Sóc Phương là Hàn Tốn đem quân ra phía tây, Thổ Phồn chỉ phái bảy nghìn kỵ binh. Lúc này chúng cùng lắm động viên được một hai vạn người, thậm chí chưa tới. Bởi hai vạn người thì ít nhất phải có hai cái vạn hộ, mà với cảnh rời rạc như cát bụi hiện nay, chúng rất khó liên kết lại với nhau.
Vừa rồi hắn cũng hỏi Triệu Quang Phùng tình hình Thổ Phồn ở Hội Châu, được biết chỉ do một vạn hộ suất lĩnh, hắn lấy làm kinh ngạc. Hỏi lại mới hay, vạn hộ trong tay không nhất thiết có đủ một vạn quân, ba năm nghìn người cũng có thể, lúc ấy hắn mới hơi yên lòng.
Việc tình báo của triều đình ta với Thổ Phồn làm kém quá! Nếu Luận Khủng Nhiệt không đầu hàng, e rằng còn chẳng ai biết nội bộ chúng loạn đến mức ấy, chẳng thèm để tâm tới hàng xóm gì cả!
Dù sao dân số vùng Hà Lũng thật sự đông đúc. Thời Thiên Bảo có hơn hai mươi vạn hộ, hơn trăm vạn người, phần nhiều là người Hán, trước loạn An Sử đây là vùng giàu có nổi tiếng của Đại Đường. Sau loạn An Sử, Hà Lũng thất thủ, việc thống kê hộ khẩu đương nhiên không nhắc tới được. Nhưng cũng có thể nhìn từ vài khía cạnh, ví dụ Đôn Hoàng dưới sự cai trị của Thổ Phồn, so với thời Đường Huyền Tông, dân số lại tăng vọt tới bảy phần. Khi ấy Thổ Phồn cai trị vùng này rất ổn định, không có chiến loạn khiến dân phải di cư, sự thay đổi dân số như vậy thật khó hiểu, chỉ có thể nói là rất nhiều người Thổ Phồn cùng các bộ lạc phụ thuộc đã dời tới đây.
Hoặc giả đây chỉ là trường hợp cá biệt, bởi dân số từ hơn trăm vạn tăng lên gần hai trăm vạn là quá khoa trương. Nhưng Thiệu Thụ Đức ngờ rằng, dù đã trải bốn mươi năm chiến loạn, nơi ấy có lẽ vẫn còn trăm vạn người, vì Hồi Cốt, Đảng Hạng không ngừng dời tới bổ sung dân số.
Chỉ không biết trong đó bao nhiêu là người Phồn, bao nhiêu là người Hán.
- Triệu Tùy sứ, các châu ở Hà Lũng, ngoài Quy Nghĩa quân ra, còn có con cháu nhà Hán nào không?
Thiệu Thụ Đức quay ngựa lại, hỏi Triệu Quang Phùng.
- Bẩm đại soái.
Triệu Quang Phùng xuống xe ngựa, đáp:
- Năm Trường Khánh thứ hai, Lưu Nguyên Đỉnh vào Thổ Phồn hội minh, vượt Thành Kỷ, Vũ Xuyên, tới Hà Quảng Vũ Lương, thành trì cũ chưa đổ, đất Lan Châu đều trồng lúa nếp, đào mận du liễu rậm rạp xanh tươi, nhà nào cũng là người Đường, thấy nghi trượng của sứ giả, dân chúng đứng dọc đường đón xem.
- Lan Châu thất thủ năm nào?
- Năm Quảng Đức thứ nhất.
- Từ Quảng Đức năm thứ nhất đến Trường Khánh năm thứ hai, sáu mươi năm trôi qua, dân địa phương còn nhớ Đại Đường sao?
- Lưu Nguyên Đỉnh tới Lan Châu, hơn nghìn bậc kỳ lão ở đó vừa lạy vừa khóc, nói rằng: "Khi xưa theo quân bị kẹt ở đây, đến nay con cháu chưa nỡ quên áo mũ nhà Đường."
Nói đến đây, Triệu Quang Phùng cũng thấy bùi ngùi.
- Đến nay lại sáu mươi năm nữa trôi qua… - Thiệu Thụ Đức lẩm bẩm.
- Năm Đại Trung thứ năm, Trương Nghĩa Triều về nước, các châu Qua, Sa, phong vật tươi đẹp, cùng một mực với nội địa. Mấy năm trước, Trương Hoài Thâm dâng biểu, nói rằng ở các châu thu nhận người Phồn, dạy phong tục Hoa Hạ, nếp sống đã đổi khác một lần.
Nói tới đây, Triệu Quang Phùng chần chừ một chút, nhưng rồi vẫn nói:
- Nếu đi sớm, có lẽ còn kịp. Hơn trăm vạn dân còn sót lại từ thời Thiên Bảo, ắt có người trong lòng hướng về Đại Đường.
- Trước tiên thu phục Hội Châu.
Thiệu Thụ Đức quất roi ngựa, nói:
- Hơn trăm vạn dân Hán rơi vào tay Thổ Phồn, triều đình không quản, ta phải quản. Chìm trong tay Thổ Phồn sáu mươi năm, sứ giả Đại Đường vừa tới, dân chúng vẫn đứng dọc đường hoan nghênh, triều đình nỡ lòng nào bỏ mặc!
- Đại soái nếu thu phục các châu Hà Lũng, ắt khiến thiên hạ ngoảnh nhìn.
Triệu Quang Phùng nghiêm mặt nói:
- Các châu Quan Đông, phiên trấn đánh nhau, mày giết tao, tao giết mày, có ích gì? Nếu thu phục đất cũ, khôi phục tục lệ Hoa Hạ ta, anh hùng thiên hạ nghe tin, ắt lấy việc phục vụ bọn chúng làm xấu hổ, lần lượt tới đầu đại soái.
Thiệu Thụ Đức bỗng nhớ tới Dương Duyệt, người bị mình để nguội tới nay. Ông ta bằng lòng đầu mình đúng lúc then chốt, chẳng phải vì một lời hứa đánh lấy Hà Tây hay sao?
Chớ để anh hùng bạc trắng đầu. Về rồi, phải cùng Dương lão tướng quân nói chuyện cho tử tế.
Ngày hai mươi tháng giêng năm Quang Khải thứ hai, Thiệu Thụ Đức dẫn đại quân tới huyện Định Bình. Sau đó tiếp tục lên bắc, qua lỵ sở Ninh Châu là huyện Định An (nay là Ninh huyện), rồi rẽ về tây bắc, ngày hai mươi lăm tới lỵ sở Khánh Châu là huyện Thuận Hóa (nay là phía bắc Khánh Dương).
Chủ lực Nghĩa Tòng quân đã lên bắc, qua Diêm Châu tới Linh Châu, chỉ để lại ba nghìn người của Hoành Sơn đô và Trung Dũng đô ở đây. Kinh Lược quân đóng ở phía tây nam Khánh Châu hai mươi dặm, Thiết Lâm quân còn ở phía đông nam Khánh Châu, Thiệu Thụ Đức dẫn Thiết Kỵ quân dựng trại ngoài thành Khánh Châu.
Bước tiếp theo là tiến về tây vào Nguyên Châu, nhưng trước đó, hắn còn phải đợi thư hồi âm của Trình Tông Sở.