Dương Duyệt, Kinh Lược quân sứ, bước vào châu nha, chắp tay bẩm:
- Đại soái! Mạt tướng từ Diêm Châu về rồi. Đánh tan bốn bộ Ngô Di, chém hơn ba nghìn thủ cấp, bắt sống tám nghìn người, thu trâu dê hơn mười vạn.
Thành tích như thế, đáng lẽ đủ để khoe khoang một phen. Nhưng đặt trước chiến công rực rỡ của Thiệu đại soái, nó bỗng chẳng còn gì đáng nói.
Mấy hôm trước, trận Hựu Châu, theo tin dò được, đại soái dẫn mấy nghìn quân Uy Vũ nghênh chiến hơn vạn người Thác Bạt. Quân phản loạn khiếp uy đại soái, vừa chạm trận đã tan. Thác Bạt Tư Cung dẫn thân tộc bỏ chạy, đại quân dưới trướng bị chém cho tan tác, hơn ba nghìn thủ cấp bị cắt, số còn lại đều xin hàng.
Quân giữ thành trên mặt thành cũng mất hết can đảm, chẳng còn lòng đánh, mở cửa thành đầu hàng. Thành Hựu Châu bị giặc Đảng Hạng Thác Bạt chiếm giữ mấy chục năm, rốt cuộc đã về lại tay Đại Đường.
Dương Duyệt thật ra từng gặp Thác Bạt Tư Cung vài lần, quan hệ không đến nỗi tệ. Trong mắt y, Thác Bạt Tư Cung chẳng phải kẻ phản nghịch gì cho cam, cùng lắm cũng chỉ là một tay quân phiệt cát cứ như thời này thiếu gì. Nhưng Thiệu đại soái một lòng muốn tước phiên, còn nói gì được nữa?
Duy chỉ có điều, diệt nhà Thác Bạt thì dễ, trị cho yên Hựu Châu mới khó. Định Nan quân có bốn châu. Tuy Châu và Ngân Châu, sau nhiều năm đại soái đưa dân đến, ước chừng đã có hai mươi vạn dân Hán, kể cả đàn bà trẻ con bắt được trong những cuộc bắc chinh trên thảo nguyên, cơ cấu dân số đã khác hẳn xưa. Nhưng Hạ Châu với Hựu Châu thì chưa phải đất của người Hán.
Hạ Châu còn đỡ, vì là đầu não chính trị, quan lại cùng gia quyến quân sĩ lục tục dời tới. Nhất là gia quyến quân sĩ: giữa lúc Trung Nguyên loạn lạc triền miên, vợ con binh lính các nơi Hà Dương, Chiêu Nghĩa lần lượt kéo sang, số đã định cư ở Tuy Châu trước kia cũng đang dời về đây, vì thế dân Hán tăng nhanh lên hơn bốn vạn. Nhưng họ chủ yếu ở châu thành và huyện Sóc Phương sát bên; hai huyện Đức Tĩnh, Ninh Sóc thì thưa thớt, còn đồng hoang mênh mông ngoài kia vẫn là thiên hạ của người Đảng Hạng Bình Hạ.
Phải, đám Đảng Hạng Bình Hạ ở Hạ Châu xưa nay vẫn chịu sự quản chế của châu, khá thuận phục, nay cũng bắt đầu dâng trâu dê. Nhưng ấy chỉ vì binh lực Định Nan quân mạnh. Ngày nào không còn mạnh nữa thì sao? Những người ấy có nảy ra lòng khác chăng? Khó nói lắm.
Hơn nữa, nhà Thác Bạt đã bị diệt, họ Chiết Quật ở Lân Châu, một đại tộc khác của Đảng Hạng Bình Hạ, liệu có nhân đó mà lớn nhanh? Lấy gì kiềm chế họ?
Hai mươi vạn dân Hán ở Tuy Châu, Ngân Châu thì dễ trị. Hơn hai mươi vạn dân Phiên ở Hạ Châu, Hựu Châu mới là khó. Họ sống bằng nghề du mục, dẫu có thay hết bằng người Hán, miễn vẫn lấy chăn nuôi làm kế sinh nhai thì cũng khó trị y như vậy.
Dương Duyệt đóng quân ở thành Du Đa Lặc đã nhiều năm, hiểu khá tường các bộ Đảng Hạng, Đột Quyết, Hồi Cốt quanh vùng. Họ không có sổ hộ khẩu, đuổi theo nước và cỏ mà ở, lòng hướng về triều đình rất yếu, cũng chẳng mấy tin cậy quan phủ. Các bộ lạc hoặc nuốt lẫn nhau, hoặc kết thông gia để tự giữ mình; nhiều năm liền không nộp cống thuế, thỉnh thoảng bị đánh cho phục một lần, ngoan được vài năm rồi lại như cũ, khiến người ta đau hết cả đầu.
Thiệu đại soái, Hựu Châu rốt cuộc phải trị thế nào đây?
Thiệu Thụ Đức mời Dương Duyệt ngồi xuống bên cạnh, sai Lý Nhất Tiên đi nấu trà, rồi khen:
- Không hổ là đội quân mạnh giữ thành Du Đa Lặc bao năm. Bốn bộ Ngô Di thực lực không yếu, vậy mà một trận đã vỡ tan. Dương quân sứ trị quân có phép. Trâu dê thu được lại có thể dùng thưởng cho quân, kể cũng đúng lúc lắm.
Dương Duyệt không nén được, nói:
- Đại soái, phá Đảng Hạng không khó, trị Đảng Hạng mới khó. Ba triều Tuyên Tông, Hiến Tông, Vũ Tông đều từng sai quân chinh phạt Đảng Hạng, đều thắng lớn. Nhưng cớ sao mãi chẳng yên? Một là tướng biên ải tàn bạo, quân sĩ quen thói cướp bóc, Đảng Hạng chịu không nổi, uất mà làm loạn. Hai là Đảng Hạng Bình Hạ vốn sống du mục, bắt họ cày ruộng thì gần như không thể. Vậy đại soái có kế hay chăng?
Thiệu Thụ Đức hiểu ý Dương Duyệt.
Đảng Hạng nổi loạn nhiều lần, nguyên do phức tạp. Chế độ mộ quân sinh ra lũ võ phu chuyên nghiệp, quân kỷ bại hoại, ấy là một. Xưa kia người dưới trướng An Lộc Sơn thường xuyên cướp phá Khiết Đan, tự tiện gây sự ở biên giới, rồi dẹp yên để lấy làm chiến công; vì thế Huyền Tông từng nhiều lần răn dạy. Nhưng chẳng ăn thua gì: tướng giữ biên nói chung thích nuôi giặc để nâng giá mình. Về sau, thời nhà Minh, Lý Thành Lương chẳng phải cũng thích để các bộ Nữ Chân đánh nhau, có khi còn ép họ làm phản, để tự tạo chiến công cho mình đó sao?
Nhưng chuyện ấy với mình chẳng phải vấn đề lớn. Định Nan quân chỉ có bốn châu, mình còn trông nom nổi; các bộ tướng đều do một tay mình đề bạt, quân sĩ cũng tin mình. Cái nạn tự tiện gây sự ở biên giới, mình còn dẹp được!
Nhưng lối sinh hoạt lấy du mục làm gốc quả thực là vấn đề. Từ đợt bắc chinh thảo nguyên hồi đầu năm tới nay, hắn vẫn luôn bàn bạc với các mưu sĩ. Kết luận cuối cùng là: nắm lấy các thủ lĩnh, các hào trưởng, khiến họ tin phục, cho họ lợi lộc. Nói chung là nhiều cách cùng lúc, từ từ chia rẽ làm tan, lôi kéo mà bù đắp.
Thảo nguyên thì không thể biên vào sổ hộ coi như dân thường, cũng chẳng thể cắt đặt quan triều đình thay tù trưởng địa phương, chỉ có thể lấy ơn nghĩa mà ràng buộc. Hiện nay ở thảo nguyên phía bắc, bộ Ngôi Tài đang mạnh, đối với mình vẫn khá thuận phục, hơn nữa cháu gái của Ngôi Tài Tô Đô đã được mình nhận làm thị tỳ. Lão già ấy chắc cũng thôi ngờ vực, không còn ngày ngày nghĩ rằng mình sắp đem quân đến đánh nữa chứ?
Đợi đến hội tế trời tháng Chạp năm nay, lại mời Ngôi Tài Tô Đô về nhà, thết một bữa, để ông cháu họ gặp nhau. Lời của cháu gái mình, dẫu sao cũng có chút sức nặng. Mình thật lòng không có ý chinh phạt bộ Ngôi Tài, với họ Ngôi Tài cũng yên tâm lắm rồi.
Ở hướng thành Hữu Châu này, họ Thác Bạt đã diệt, hiện giờ xuất hiện một khoảng trống lớn. Nếu mình không lo liệu, chầm chậm lại sẽ ngoi lên một "Thác Bạt Tư Cung" mới, rồi lại tìm cách hiệu lệnh các bộ. Nhìn lại lịch sử triều đình cai trị vùng Tây Bắc, đây gần như là một vòng luẩn quẩn không lối thoát. Một tù trưởng hào kiệt thế lớn, bị diệt, rồi lại nhô lên một kẻ mới, giết mãi không hết, dẹp mãi không sạch, họa biên giới cứ tồn tại mãi.
Họ Thác Bạt vốn có mấy vạn người, bị cướp phá hơn nửa tháng, rồi trận Hữu Châu lại chết bị thương mất mấy nghìn, giờ còn lại chắc cũng chỉ độ ba vạn già yếu. Ba vạn người này, giết sạch thì không thể, làm vậy chỉ khiến các bộ tộc thảo nguyên ly tâm, huống chi hắn còn muốn biến họ thành nguồn tài phú, giúp mình chinh chiến thiên hạ. Giết họ, quả thật không ổn!
- Dương quân sứ, tôi có chút ý kiến sơ bộ. Thiệu Thụ Đức nói: - Lần này đã dẹp yên họ Thác Bạt, trong trấn đã thái bình vô sự. Kế tiếp, tôi định đem Tuy, Ngân hai châu Đảng Hạng ra mà mổ xẻ.
- Lại muốn chinh phạt nữa sao? Dương Duyệt giật mình, hỏi.
- Không phải. Thiệu Thụ Đức cười: - Đảng Hạng Tuy Ngân lấy nông nghiệp làm chính, ít nhiều cũng biết chút tiếng Hán, xưa nay vốn là phiên đã thuần phục. Dân họ lâu nay sống lẫn với người Hán, tập tính tương thông, nếu biên chế được vào hộ tịch làm quân dân, đất đai hai châu chín huyện có thể thêm mấy vạn nhân khẩu, chẳng hay sao?
- Đại soái, Đảng Hạng Tuy Ngân thì mạt tướng không rõ, nhưng nói về bản tính của các đầu mục bộ lạc, châu nào cũng giống nhau, tuyệt đối khó buông được quyền lực trong tay. Dương Duyệt nhíu mày nói: - Bây giờ họ rất cung thuận, thậm chí còn xuất binh giúp đại soái công phạt họ Thác Bạt, nhưng nếu muốn động vào người của họ thì ngàn khó vạn khó.
Thật ra Dương Duyệt còn muốn nói, từ khi lập quốc đến nay, nông trang rất nhiều. Đám trang khách, bộ khúc kia, triều đình muốn biên chế họ vào quân dân cũng không phải chuyện dễ, trên dưới câu kết gạt gẫm vốn là chuyện thường. Đó là còn thời triều đình này, chứ đổi lại thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều, ngài thử động vào bộ khúc của nhà người ta xem? E rằng họ dựng cờ phản ngay tại chỗ.
Lấy thí dụ họ Tất Lợi ở Ngân Châu, cả tộc hơn bốn nghìn người, những người này chính là bộ khúc của đầu mục. Muốn đoạt lấy đám nô lệ bộ khúc này, biên chế vào quân dân, nộp thuế cho quan phủ, tất nhiên sẽ xâm phạm lợi ích của đầu mục. Mà dân Đảng Hạng ngu muội, kẻ thường căn bản không hiểu cái gọi là biên chế quân dân nghĩa là gì; gia tộc đầu mục đã thống trị họ mấy đời, thậm chí mười mấy đời, uy thế tích lũy đã sâu, chỉ cần một tiếng hô là dẫn được người đi tạo phản.
Đợi đến khi ngài điều đại quân ra dẹp yên xong, người của bọn họ cũng bị giết gần hết rồi; đến lúc ấy ngài vẫn chẳng được gì, chỉ phí phạm lương thực tiền quân trắng trời. Chi bằng ngay từ bây giờ, nương tay khống chế họ, thu lấy chút cống vật thuế khóa; khi có việc thì sai họ đi lính, vậy mới lợi.
“Ta đương nhiên biết việc này hệ trọng.” Thiệu Thụ Đức nói: “Nhưng trước hết muốn dựng ra một tấm gương. Tất Lợi thị ở Ngân Châu, đinh khẩu không nhiều, nhân thế dẹp yên Hựu Châu, trước tiên đem mấy nghìn bộ chúng của họ biên vào sổ đinh, coi như dân thường, hẳn nắm được khá chắc. Còn đầu mục Tất Lợi thị, có thể cho lĩnh một chức quan nhàn tản trong trấn, trước lấy một phần bổng lộc. Gần đây ta đang trù bị chợ phía đông ở Tuy Châu, sau này súc vật, dược liệu, mật ong, da lông, sáp của thảo nguyên đều đem bán ở đó; thương hộ nộp thuế chuyên và tiền thuê chợ, phần tiền ấy, có thể chia cho đầu mục Tất Lợi thị một phần, coi như tiền chuộc.”
Đây thực ra vẫn là lối chuộc mua của Mãn Thanh. Họ kết thông gia với các đầu mục Mông Cổ, kéo gần quan hệ, dẹp mối ngờ vực của họ, rồi cho quan to lộc hậu nuôi dưỡng, lại lấy chính sách tôn giáo, giảm đinh phụ trợ, đại thể giữ được thảo nguyên yên ổn. Nhưng Định Nan quân không có tài lực dồi dào như Mãn Thanh, đành làm bản rút gọn trước: thu lợi bằng cách bán hàng hoá thảo nguyên để chuộc các đầu mục, khiến họ rời bộ lạc, tới Tuy Châu ở.
Chỉ cần rời bộ lạc mười năm tám năm, ảnh hưởng của quan phủ trong số bộ chúng cũ của họ sẽ dần dần lớn lên. Đến lúc ấy họ quay về, e chẳng còn mấy người nhận họ nữa.
Đương nhiên, với quy mô mậu dịch với bên ngoài hiện nay, e chỉ hấp dẫn được các bộ lạc nhỏ. Với những đại tộc thảo nguyên mới nổi như Ngôi Tài bộ thì còn thiếu vài phần. Nhưng mục tiêu của hắn vốn chỉ là các tiểu bộ lạc ở hai châu Tuy, Ngân, tạm thời chưa có khẩu vị lớn đến mức nuốt nổi Dã Lợi, Ngôi Tài, Một Tàng, thậm chí cả những con quái vật khổng lồ như Chiết Quật.
Dương Duyệt nghe xong, bèn nói: “Đại soái làm việc này, có lẽ được vài phần. Nuốt các bộ tộc Tuy, Ngân thì được. Nếu một năm bán được năm nghìn con ngựa, thu về hai mươi vạn tấm lụa, dù chỉ lấy một phần trăm, cũng được hai nghìn tấm; với tù hào tộc Tất Lợi, xem ra cũng không khó chấp nhận.”
Thiệu Thụ Đức nói: “Năm Trung Hòa thứ tư, thuế hộ của bốn huyện Ngân Châu, riêng khoản lụa the, cũng chỉ thu được năm vạn tám nghìn tấm. Năm nay số tàn dư quân Hoàng Sào mới biên vào sổ mà đánh thuế, hẳn thu thêm được không ít lụa; nhưng cho một đầu mục hai nghìn tấm thì nhiều quá, một nghìn năm trăm tấm cũng được, dù sao trước kia họ còn phải cống nạp trâu dê ngựa. Tất Lợi thị nếu vẫn không biết đủ, thì phải đánh.”
Dương Duyệt gật đầu, rồi lại hỏi: “Tiểu bộ lạc ở Tuy, Ngân không đáng lo, nhưng Thác Bạt thị thì xử trí thế nào?”
Mấy ngày trước, Thác Bạt Tư Cung bỏ quân mà chạy trốn. Kỵ binh Định Nan quân đuổi theo một mạch, chém em hắn là Tư Hiếu và Tư Dao, bắt sống Tư Kính; con hắn là Nhân Khánh cũng ngã ngựa chết ở vùng phía tây Bách Tỉnh thú. Chỉ thoát được bốn người Tư Cung, Tư Gián, Tư Trung và Nhân Phúc, nghe báo đã chạy vào Diêm Châu, không rõ nương nhờ ai.
Sau khi đại quân vào thành, mấy chục người từ cháu đích tôn của Tư Cung là Di Xương trở xuống đều bị bắt, hiện đều bị giam lỏng ở Hựu Châu, chờ xử.
Phía nam Hựu Châu, cỏ tươi nước đầy, một thảo nguyên rộng lớn như thế bỏ trống sau khi họ Thác Bạt sụp đổ, thì quyền lực trong trắng ấy phải lấp vào thế nào? Đây mới đúng là vấn đề.