Chương trình “Tối nay có thể đến nhà anh không?” sẽ chọn ngẫu nhiên một người qua đường để phỏng vấn, rồi theo về nhà quay phim.
Người ta thường nói, nơi một người sống một mình là chỗ phơi bày con người thật của họ rõ nhất. Dựa vào ý ấy, ê-kíp muốn đưa khán giả đến thăm đủ kiểu nhà cửa, rồi từ đó nhìn ngược lại, đoán biết chủ nhân là người thế nào.
Chương trình đã phát sóng được bốn tập, vậy mà tỷ suất người xem thấp đến thảm hại. Nó đang đứng bên bờ sống còn.
- Đạo diễn Châu… thật sự phải tìm người đóng giả à? - Anh quay phim trẻ ngập ngừng hỏi, vẻ mặt như muốn nói lại thôi.
- Không thì sao? - Đạo diễn Châu phì khói qua mũi. - Chương trình sắp bị dẹp rồi, còn bận tâm nhiều thế làm gì. Nhớ cho kỹ, đây là chương trình giải trí, không phải phim tài liệu, càng không phải bản tin. Với lại, chỉ diễn tạm ở thời khắc mấu chốt thôi. Hồi mới làm, nhiều chương trình cũng từng phải làm thế.
Ông giải thích với người quay phim trẻ, nhưng những lời ấy cũng chẳng khác nào đang tự nói với mình.
Một chương trình từ lúc nảy ra ý tưởng đến khi thành hình, giữa chừng gặp đủ chuyện phiền phức. Đến khi bắt tay vào quay, những điều không như ý lại càng nhiều.
Ê-kíp ra phố tìm người phỏng vấn, nhưng hiếm ai chịu dừng chân. Người thì biết nhà mình bừa bộn, chẳng có gì để khoe ngoài sự hời hợt và luộm thuộm, nên từ chối. Kẻ khác lại thấy chương trình này đáng ngờ, tránh còn không kịp.
Nghĩ cũng phải. Đâu phải ai cũng có thể bình thản phơi bày bản chất mình trên truyền hình.
Lại có người cực kỳ ghét chương trình, cho rằng nó chỉ được làm ra để thỏa mãn thói tò mò tọc mạch của khán giả. Họ chẳng muốn đáng thương đứng đó cho người ta xem như một thứ kỳ lạ.
Mấy người hiếm hoi chịu phỏng vấn, cuối cùng cũng chẳng đem lại tư liệu hay hiệu quả gì đáng kể. Cả ê-kíp vô cùng nản lòng.
Đạo diễn Châu tin rằng, chỉ cần cho ông thêm ít thời gian, nhất định ông sẽ tìm được người đáng để quay. Nhưng lãnh đạo đài đã hết kiên nhẫn, còn đưa tối hậu thư: tỷ suất người xem và độ bàn tán mà cứ thấp mãi, không khá lên, chương trình sẽ bị cắt.
Sau bao phen trăn trở, đạo diễn Châu đành dùng đến cách cuối cùng: tìm người đóng vai “người qua đường”.
Ông sắp có đứa con thứ hai. Trách nhiệm và áp lực đè lên vai đủ sức khiến bất kỳ lý tưởng nào cũng phải nhường đường.
- Quan Sâm có làm được không? - Người quay phim trẻ hỏi.
- Cứ phỏng vấn theo kịch bản thường trước đã. Nếu không ổn thì bảo cậu ta diễn theo kịch bản. - Đạo diễn Châu đáp.
Trong giới có những nhóm chuyên làm việc này, đóng vai người qua đường trong các chương trình giải trí. Bọn họ chưa chắc diễn giỏi, cùng lắm chỉ biết đứng trước máy quay đọc hết lời thoại trong kịch bản mà không mắc lỗi lớn.
Đạo diễn Châu cho rằng Quan Sâm còn giỏi hơn những người ấy. Bắt hắn đóng vai người qua đường, có khi lại phí tài.
Người bình thường bỗng đứng trước ống kính, hoặc phấn khích đến luống cuống chân tay, hoặc e dè đến mất tự nhiên. Máy quay như chiếc kính lúp, soi rõ mọi tì vết. Chỉ cần cử chỉ, dáng vẻ hơi gượng gạo là đã khiến người ta chú ý.
Còn Quan Sâm đứng trước ống kính lại như một khối đá đặc nặng, vừa đặt vào khung hình, mọi ánh nhìn lập tức dồn cả về phía hắn.
Hắn vừa kiềm chế vừa phóng khoáng, vừa vô hại vừa nguy hiểm, vừa đơn giản vừa phức tạp. Những nét trái ngược ấy đan xen, khiến người ta chỉ cần nhìn một lần đã biết trên người hắn ắt có chuyện.
Thêm vào đó, Quan Sâm cũng có diện mạo khá bắt mắt. Đạo diễn Châu tin rằng, chừng nào hắn còn theo nghiệp diễn, ngày nổi danh sớm muộn cũng sẽ tới.
Trước khi Quan Sâm nổi tiếng, thuê hắn đóng vai người qua đường hẳn là món hời. Dù chỉ phỏng vấn hắn như một người bình thường, đạo diễn Châu, người đang làm chương trình “Tối nay có thể đến nhà anh không?”, cũng đã muốn tìm hiểu xem hắn là người thế nào.
Bấy giờ, nơi họ đứng là một khu xa ga tàu điện ngầm, cũng cách biệt hẳn với nền văn minh hiện đại.
Những dãy nhà âm u. Đèn đường lờ mờ. Thùng rác không có nhãn phân loại. Lối dành cho người khiếm thị nứt vỡ. Tàu điện ngầm và trạm xe buýt đều ở xa. Xung quanh vắng tanh.
Đạo diễn Châu là người Thượng Hải lâu năm, biết vùng này là nơi tập trung những người không có giấy tờ cư trú. Nhiều người nước ngoài tìm đủ đường ở lại Trung Quốc, theo đuổi “giấc mộng Trung Hoa”, đều sống tại đây.
Ông không ngờ Quan Sâm lại ở chỗ này.
- Công tắc đèn ở cầu thang hơi khó tìm. Ai cho tôi mượn điện thoại soi một chút được không?
Tiếng Quan Sâm vọng ra từ lối vào cầu thang tối om phía trước. Một bóng người lờ mờ bước trở lại.
Đạo diễn Châu hỏi:
- Điện thoại của cậu đâu?
- Rơi thật rồi. Không thì ban nãy tôi đã bảo ông chuyển tiền cho tôi.
Đạo diễn Châu móc điện thoại ra, bật đèn pin.
Ánh sáng rọi tới phía trước, soi rõ cả Quan Sâm đang nói chuyện.
Hắn mặc phong phanh, chỉ khoác một bộ đồ thể thao màu xám. Vai co rúm, người run lên vì lạnh. Có lẽ vì rất ít ra ngoài nên hắn không tính được ban đêm lạnh đến mức nào, chẳng biết phải mặc thêm áo. Mái tóc dài rối bù tung bay trong gió thu như bờm sư tử. Tiếc rằng người hắn gầy nhom, nom chẳng khác nào con vật tội nghiệp bị cả đàn sư tử đuổi đi vì lười biếng.
- Điện thoại này mua hết bao nhiêu? - Đây là lần đầu Quan Sâm cầm điện thoại của thế giới này, hắn rất tò mò. Nhận lấy rồi, hắn lật qua lật lại săm soi, ngón tay lướt trên màn hình, tự mình đánh giá: - Hãng trong nước… còn mượt hơn iPhone. Camera chỉ có một mắt, không biết chụp có rõ không…
- Này! Này! - Đạo diễn Châu chẳng hiểu Quan Sâm đang lẩm bẩm gì. Nhưng thấy hắn thản nhiên mở album ảnh, định xem trộm chuyện riêng tư trong điện thoại, ông vội ngăn lại. - Chẳng phải cậu cần đèn pin tìm công tắc sao?
Quan Sâm đặt điện thoại xuống, vẫn còn tiếc nuối. Hắn buông một câu nghe chẳng khác nào dọa người: “Đợi đấy!”, rồi cầm điện thoại soi đường, đi vào căn nhà âm u phía trước.
Đạo diễn Châu lo Quan Sâm lại lén xem trộm điện thoại, càng lo hắn cầm luôn điện thoại bỏ chạy. Ông dập điếu thuốc, vội theo sau. Người quay phim trẻ cũng xách máy chạy theo.
Ba người bước vào cầu thang. Quan Sâm cầm điện thoại tìm công tắc tử tế, mò mẫm hồi lâu mới thấy.
Tách.
Hắn ấn xuống, nhưng đèn không sáng.
Trong bóng tối, đạo diễn Châu và Quan Sâm nhìn nhau.
- Đây chẳng phải nhà cậu sao? - Đạo diễn Châu ngờ vực hỏi.
Quan Sâm khẽ cười:
- Bình thường thôi. Tôi là dân ru rú trong nhà mà.
Vừa nói, hắn vừa quay người đi lên lầu.
- Dọn đến đây xong, tôi hầu như không ra ngoài, tối muộn về nhà lại càng hiếm. Lâu dần cũng quên mất công tắc ở đâu, đèn hỏng lúc nào cũng chẳng hay.
Đạo diễn Châu thấy lý do ấy nghe cũng xuôi tai. Bộ đồ mỏng manh trên người Quan Sâm chứng tỏ hắn quả thật ít khi ra ngoài vào buổi tối, nếu không đã chẳng đến nỗi không biết đêm xuống trời lạnh hơn bao nhiêu.
Đạo diễn Châu dùng điện thoại của người quay phim trẻ làm đèn soi đường, rồi cùng theo lên lầu.
Tòa nhà dùng rất nhiều gỗ. Cầu thang cũ kỹ, bước lên là nghe thót tim. Hành lang chật ních đồ đạc hàng xóm để bừa: xe lăn của người già, xe đồ chơi của trẻ nhỏ. Tường mỏng đến nỗi đứng ngoài cửa cũng nghe được tiếng người bên trong thở dài. Lắng tai nghe, toàn là ngoại ngữ.
Lên đến tầng ba, Quan Sâm dừng lại. Hắn giơ ngón trỏ, đếm từng cánh cửa từ trái sang phải:
- Một, hai, ba, bốn… đúng phòng này.
Rồi hắn bước tới mở cửa bằng chìa khóa.
Đạo diễn Châu lại ngập ngừng:
- Cậu…
- Tôi là dân ru rú trong nhà, mắt kém, nên phải đếm cửa để nhớ vị trí nhà mình. - Giọng Quan Sâm đầy vẻ đương nhiên.
Đạo diễn Châu gật đầu, lại nuốt nghi ngờ xuống. Nhưng trong lòng ông đã hơi bực. Ông đến đây để quay một diễn viên có khí chất mâu thuẫn, đầy vẻ bí ẩn, chứ đâu phải quay một gã ru rú trong nhà. Riêng nhà của mấy người như thế, tháng trước ông đã quay không biết bao nhiêu lần, chẳng có gì mới mẻ.
Nghề diễn gắn liền với giấc mơ. Mà đã theo đuổi giấc mơ thì ắt phải trải qua trắc trở. Những gian nan ấy mới là tư liệu quý với người làm truyền thông. Nếu là một diễn viên thất bại, chuyện để kể còn nhiều hơn.
Quan Sâm lấy chìa khóa ra, tra vào ổ.
Đạo diễn Châu lờ mờ có linh cảm rằng nếu Quan Sâm thử liền mấy chiếc chìa mà vẫn không mở được cửa, hắn rất có thể sẽ viện cớ mình là dân ru rú trong nhà, lâu ngày không ra ngoài nên nhận nhầm cửa cũng là chuyện bình thường…
May thay, Quan Sâm mở cửa ngay lần đầu. Đạo diễn Châu không phải chứng kiến cảnh trí khôn của mình bị xúc phạm như ông tưởng tượng.
Nếu thật xảy ra chuyện ấy, ông đã tính quay về luôn.
Thở phào nhẹ nhõm, đạo diễn Châu bảo người quay phim chỉnh máy, chuẩn bị vào trong.
Quan Sâm nhắc một câu:
- Xin lỗi nhé, nhìn qua thì trong nhà hơi bừa bộn.
- Không sao, không sao. - Đạo diễn Châu chẳng để bụng. Gần như người được phỏng vấn nào cũng nói vậy, bất kể nhà có thật sự bừa hay không. Ông được huấn luyện kỹ rồi, dù bên trong có lộn xộn thật, ông cũng sẽ không tỏ vẻ thất lễ.
Người trẻ sống một mình thì ông cũng gặp không ít. Dù có bừa, bừa đến đâu được chứ?
Tách.
Quan Sâm bật đèn trong nhà.
Ánh đèn hơi tối, nhưng ít ra vẫn nhìn rõ đồ đạc.
Đạo diễn Châu vừa nhìn vào đã lùi liền hai bước:
- Cái này…
Trước mắt ông là một bãi chiến trường, chẳng khác nào vừa bị nổ tung. Tủ quần áo mở toang, thùng hộp đổ nghiêng, đủ thứ vương vãi khắp sàn.
Căn phòng tan hoang như vừa bị trộm với cướp thay phiên giày xéo.
- Mau báo cảnh sát! - Đạo diễn Châu chộp lấy tay Quan Sâm. - Nhà cậu bị trộm đột nhập rồi!
Quan Sâm ngăn người quay phim định báo cảnh sát, mỉm cười giải thích:
- Nhà tôi vốn đã thế này, không có trộm vào đâu.
- Vốn đã thế này à? - Đạo diễn Châu nhìn hắn, nửa tin nửa ngờ. Một lúc sau, ông chậm rãi thốt lên: - Chẳng lẽ vì cậu là…
- Phải, vì tôi là… - Quan Sâm từ tốn ưỡn ngực.
- Dân ru rú trong nhà!
Tiếng nói ngoài miệng hòa với tiếng nói trong đầu.
Đạo diễn Châu đau đớn nhắm mắt.
Mình có nên đi không?
Bây giờ đi vẫn còn kịp…
Ông bắt đầu nghi ngờ không biết tìm Quan Sâm đóng vai phụ tạm thời, hoặc để phỏng vấn, rốt cuộc có phải lựa chọn đúng đắn hay không.
Quan Sâm đá đống rác chắn đường sang một bên, vừa đi vào vừa nói tỉnh bơ:
- Phòng của mấy người sống một mình, ru rú trong nhà đều bừa thế này. Chỗ tôi còn coi như khá đấy, ít ra không có gián với chuột.
Đạo diễn Châu đứng ở tiền sảnh, nhìn “hiện trường vụ án” bừa bộn ngổn ngang, thầm mắng khá cái gì mà khá. Ngồi giữa đống rác này, chẳng mấy chốc người cũng bị rác đồng hóa mất.
Quan Sâm rất biết phép lịch sự. Hắn bới trong đống lon bia nằm la liệt, lôi ra hai lon chưa khui, định mời hai người trong ê-kíp.
- Nhà tôi chỉ có bia thôi.
- Không cần, không cần. - Đạo diễn Châu và người quay phim trẻ liên tục xua tay.
Một là đi làm thì không uống rượu, đã uống rượu thì không làm việc. Hai là bản năng tránh nguy của con người mách bảo rằng trong hoàn cảnh thế này, đem bất cứ đồ ăn thức uống nào ra cũng đáng ngờ.
Thấy cả hai không uống, Quan Sâm đặt bia xuống đất.
- Cậu cứ uống đi, đừng bận tâm đến chúng tôi. Không sao đâu. - Đạo diễn Châu bảo hắn cứ tự nhiên. Người được phỏng vấn uống chút rượu có khi lại hay, dễ trút bầu tâm sự hơn.
Quan Sâm vẫn không định uống.
- Bia cung cấp nhiệt lượng. Đến lúc nạn đói thì có thể uống để cầm cự.
Đạo diễn Châu cứng họng.
Quan Sâm giẫm lên túi rác sột soạt, ngồi xuống bên chiếc bàn thấp giữa phòng. Hắn lấy xúc xích nướng và bánh bao mua ở cửa hàng tiện lợi ra, vui vẻ chuẩn bị ăn. Trước khi ăn còn hỏi:
- Hai người đợi tôi ăn xong rồi quay, hay quay luôn bây giờ?
- Cậu cứ ăn trước đi. Bọn tôi quay qua loa vài cảnh đã… - Đạo diễn Châu đáp.
Miệng nói quay qua loa, nhưng nhìn căn phòng rối tung, ông chỉ thấy buồn rầu, chẳng biết chương trình này phải quay thế nào.
Người quay phim trẻ đứng bên cạnh thì không bận tâm đến chuyện ấy, chỉ chăm chăm quay Quan Sâm. Trước ống kính, hắn tự nhiên đến lạ. Mấy món ăn rẻ tiền bình thường, mua đâu cũng có, vậy mà vào tay hắn lại ngon lành đến mức khiến người ta thấy hạnh phúc. Người quay phim quay một lúc, suýt nảy ra ý nghĩ: nếu chương trình bị dẹp, đổi sang làm chương trình ẩm thực cũng đâu tệ…
- Vào trong quay trước đi. - Đạo diễn Châu vỗ vai người quay phim.
Phòng Quan Sâm ở rộng chừng hai mươi mét vuông. Đồ đạc chẳng có mấy, công dụng lại khó đoán. Trong tủ quần áo chất tua vít với bát đũa. Trên bàn thấp là một chồng quần áo. Trên giường xếp từng xấp giấy và từng cây bút, còn chăn thì nằm tít dưới đất.
Túi rác đen và túi đồ ăn mang đi màu trắng mọc đầy phòng như chậu cây. Lon bia lăn ngang dọc ở mọi chỗ có thể đặt chân, xen vào đó là mấy viên thuốc lén lút nằm rải rác.
Nhếch nhác, uể oải, sa sút.
Đạo diễn Châu thở dài, biết mình đã nhìn nhầm người.
Một diễn viên dù tài đến mấy, bên trong đã nát bươm thế này thì chẳng thể đi xa, càng không thể lên cao. Nghĩ đến chuyện Quan Sâm phải bán sách kiếm sống, ban đầu ông còn đoán hắn muốn trải nghiệm cuộc sống, tìm hiểu vai diễn. Giờ nghĩ lại mới thấy mình tưởng tượng quá đà. Hắn chỉ túng quẫn quá nên đành bán của cải mà thôi. Bán sách chẳng khác nào bán đi chính con người mình.
Quan Sâm hỏi:
- Chắc chỉ hỏi tôi vài câu đơn giản, rồi ông mua sách của tôi là xong, đúng không?
Đạo diễn Châu đáp:
- Đúng.
Lúc ở cửa hàng tiện lợi, ông đã lấy chuyện mua sách làm cớ để phỏng vấn Quan Sâm. Nhưng giờ ông chẳng biết mua sách là giúp hắn, hay chỉ đẩy hắn lún sâu thêm vào cảnh sa sút.
Đạo diễn Châu cúi đầu, chậm rãi bước qua đống rác. Chẳng mấy chốc, ông nghĩ ra một cách. Nếu sách của Quan Sâm còn không nhiều, ông sẽ mua hết rồi gửi lại chỗ hắn, để lúc rảnh hắn có thể đọc sách, lấy lại tinh thần.
Ông bèn hỏi:
- Chỗ này còn bao nhiêu cuốn sách?
- Còn bao nhiêu à?
Quan Sâm ngoảnh đầu nhìn quanh.
- Chắc… vài nghìn cuốn.
- Bao nhiêu cơ?
Đạo diễn Châu đau lòng nghĩ, có khi Quan Sâm mắc bệnh tâm lý thật rồi.
Suốt dọc đường, ông chỉ chăm chăm nhìn dưới chân. Đến gần Quan Sâm, ông mới ngẩng đầu, đưa mắt nhìn khắp căn phòng. Rồi ông thấy thứ Quan Sâm đem đổi lấy cơm ăn.
Sách.
Vài nghìn cuốn sách.
Hai chiếc giá sách lớn chiếm trọn hai bức tường, đặt vuông góc với nhau, bên trong chất đủ mọi loại sách.
Cuốn dựng đứng, cuốn nằm ngang, chồng lên nhau kín mít, chẳng chừa lấy một kẽ hở. Chỗ nào không nhét vừa, Quan Sâm lại xếp chúng vào góc tường, vun thành từng cụm như những chậu cây ươm đầy ý tưởng.
Giữa căn phòng tối tăm, chật hẹp và bừa bộn, hai bức tường sách ấy như tỏa ra ánh sáng khiến người ta phải kinh ngạc.
Được ánh sáng tri thức phủ lên người, ngay cả dáng Quan Sâm cúi đầu gặm bánh bao cũng trở nên sâu xa khó lường.
Mấy nghìn cuốn sách ấy ít ra cũng đáng giá hơn trăm nghìn tệ. Dù là sách cũ, bán đi cũng được vài chục nghìn. Quan Sâm có tiền mua ngần ấy sách, sao lại sa cơ đến nỗi trong túi không còn đồng nào, một bữa cơm hộp cũng mua chẳng nổi?
Có trong tay cả nghìn cuốn sách, cớ sao Quan Sâm lại sống giữa khu dân cư toàn người nước ngoài cư trú bất hợp pháp? Hắn đã ở đây bao lâu rồi?
Hắn ra nông nỗi hôm nay là vì tuổi thơ bị bạo hành trong gia đình ư? Hay giữa đường đời, hắn từng gặp phải biến cố lớn nào?
Một người luôn làm diễn viên, vậy mà tự nhận mình là dân ru rú trong nhà. Rốt cuộc từ trước đến nay, hắn đã sống một cuộc đời ra sao?
Đạo diễn Châu bất ngờ thấy lồng ngực mình như bị khoét thủng một lỗ. Trái tim nảy lên thình thịch, tưởng chừng sắp bật ra ngoài. Cảm giác ấy hết sức xa lạ với ông. Dường như chỉ khi tìm hiểu đến tận cùng câu chuyện của Quan Sâm, khoảng trống trong lòng ông mới có thể được lấp đầy.