Lửa giận từ đáy lòng bốc thẳng lên đầu. Đè xuống rồi lại bùng lên… Chu Nguyên Chương phất tay áo, quay lưng bỏ đi.
Hắn cũng muốn tỏ ra trọng người hiền tài, hạ mình đối đãi tử tế, nhưng xin lỗi nhé, lão Chu nhìn bộ mặt đám con buôn này là chịu không nổi. Hắn vốn là kẻ như vậy!
Trước bao ánh mắt, lão Chu quay người, sải bước về phía doanh trại. Trương Hy Mạnh chỉ biết nhăn nhó cười khổ với Lý Thiện Trường, rồi cũng theo sau.
Rốt cuộc chỉ còn Lý Thiện Trường đứng cách mấy người buôn nọ một quãng. Hai bên nhìn nhau, chẳng hiểu đầu đuôi ra sao.
- Lý đại nhân, ngài thấy thế nào?
Mặt Lý Thiện Trường cũng đỏ bừng. Ông hừ khẽ qua mũi:
- Thượng vị chịu nhìn các người một cái đã là nể mặt lắm rồi. Chẳng làm nên trò trống gì mà còn mong ngài ấy trải chiếu đón tiếp hay sao? Tất cả sang lều bên kia ở yên đó cho ta!
Lý Thiện Trường sai người đưa mấy tay buôn đi. Ông đứng sững một lát, vẻ mặt đầy khổ sở. Hầu hạ ông chủ Chu Nguyên Chương này quả thật chẳng dễ dàng gì.
Ông không đi tìm Chu Nguyên Chương, mà đến gặp Trương Hy Mạnh.
Lúc này, Trương Hy Mạnh đang thay thuốc cho vết thương bên trong đùi. Trông chỉ như bị trầy da, nhưng mỗi bên đều rách một mảng rộng cỡ bàn tay, đau chẳng dễ chịu chút nào.
Mãi gần một khắc sau, hắn mới bước ra.
Lý Thiện Trường ngồi đó uống trà nguội. Nước trà lạnh ngắt mà lòng ông cũng chẳng ấm lên được.
- Trương tiên sinh, ta vừa ngẫm lại. Thu thuế buôn bán không dễ, vướng rất nhiều trở ngại. Ta sợ nói với Thượng vị, ngài ấy lại nổi giận. Hay là chúng ta bàn bạc trước?
Trương Hy Mạnh cười đáp:
- Vừa hay, ta cũng muốn bàn chuyện này với Lý tiên sinh. Chủ công vốn chẳng ưa nổi đám người ấy. Nhưng nếu thu được thuế, nhìn thấy tiền vào kho, chủ công cũng đâu đến nỗi làm gì họ, tiên sinh nói có phải không?
Lý Thiện Trường gật đầu, song vẫn đầy vẻ bất đắc dĩ:
- Quả vậy. Một cửa hàng hay hãng buôn có thể kinh doanh bao nhiêu mặt hàng, bán được bao nhiêu tiền, người ngoài đâu có biết! Bảo họ nộp sổ sách thì chắc chắn cũng đã sửa sang cho đẹp rồi. Hơn nữa, giờ ta chẳng có đủ người để kiểm kê, tính ra khoản thuế chính xác càng khó. Trương tiên sinh xem, có thể tạm hoãn việc này không? Hoặc nghĩ cách khác?
Trương Hy Mạnh vẫn mỉm cười. Hắn ngoắc người mang một bình nước nóng tới rồi nói với Lý Thiện Trường:
- Lần trước, tiên sinh bàn chuyện chia ruộng, khiến vãn sinh mở rộng tầm mắt, học được bao điều. Nay nghe tiên sinh phân tích, ta lại nhớ đến lần ấy… Chẳng lẽ quả thật không thu được thuế sao?
Trương Hy Mạnh cười như không cười. Lần trước, hắn xem như đã bị lão Lý tính kế. Nay nhắc lại chuyện cũ, chẳng khác nào chỉ thẳng vào tâm tư của ông, khiến Lý Thiện Trường hơi ngượng ngùng.
Trương Hy Mạnh nói thẳng:
- Lý tiên sinh, ta đề xuất thuế suất lũy tiến, tiên sinh cũng từng tán thành trước mặt chủ công. Giờ lại bảo thực hiện không tiện… Vậy ta xin nói suy nghĩ của mình. Thật sự khó đến thế sao?
Hắn nói tiếp:
- Đất đai của chúng ta gộp lại được bao nhiêu, dân số có bao nhiêu? Những nhà nhỏ cửa hẹp thì chẳng cần tính đến. Số nhà lớn có thể thu thuế buôn bán, chẳng qua chỉ kinh doanh vài mặt hàng: muối, trà, đồng, sắt, đồ sứ, sợi bông, tơ lụa, lương thực, gỗ, gạch ngói… Hàng từ ngoài chở vào bao nhiêu, cửa tiệm bán ra bao nhiêu, chung quy cũng ước được con số gần đúng. Ta không đòi chính xác đến từng đồng, thống kê đại khái đâu phải chuyện khó. Hơn nữa, vừa thu thuế vừa đào tạo người làm. Nếu bây giờ không chuẩn bị, sau này vượt sông, chiếm lấy Tập Khánh, một trọng trấn Giang Nam với cả triệu dân, chúng ta biết xoay xở thế nào? Chẳng lẽ chỉ dựa vào thuế ruộng để lo mọi khoản chi?
Trương Hy Mạnh ngừng lại một chút rồi nói tiếp:
- Tiên sinh theo chủ công, lấy Hán Cao Tổ để khuyên chủ công, còn chủ công gửi gắm tiên sinh như Tiêu Hà thuở trước. Hẳn người mong tiên sinh bày mưu tính kế, giúp chủ công lo liệu tiền bạc. Tiên sinh đã giảng rành rọt chuyện quân hộ cày ruộng cho dân, lẽ nào thuế buôn bán thời hai triều Tống lại không hiểu? Nay chúng ta chỉ đang đặt nền móng cho ngày sau. Nếu bây giờ không bắt tay chuẩn bị, sau này chủ công lập phủ dựng nha môn, thậm chí lên ngôi xưng đế, ai sẽ lo việc thu thuế buôn bán? Chẳng lẽ bỏ khoản thu này đi sao?
Hắn lại hỏi:
- Lý tiên sinh làm việc trong nha môn đã lâu, ta xin hỏi một chuyện. Chi phí của nha môn được tính thế nào? Thu bao nhiêu thì tiêu bấy nhiêu ư?
Khóe miệng Lý Thiện Trường giật khẽ:
- Chuyện này… hình như không phải vậy.
- Đúng thế. Nha môn xưa nay cứ thu tiền về trước, rồi mới nghĩ cách tiêu sau. À phải, chuyện này là Giả lão đại nhân nói với ta.
Lý Thiện Trường càng thêm lúng túng, đành đáp:
- Đã là lời của lão đại nhân thì ắt không sai.
Trương Hy Mạnh theo Giả Lỗ học bù một thời gian, quả thật tiến bộ rất nhanh. Hắn không chỉ nhìn xa hơn người thời này, mà kinh nghiệm xử lý việc thực tế cũng tăng lên đáng kể.
Ngân sách không phải là tính trước sẽ tiêu bao nhiêu, rồi mới thu về bấy nhiêu thuế. Quan lại phụ trách thu thuế, trên thực tế thường tìm đủ cách thu càng nhiều càng tốt. Tiền trong tay càng dồi dào, của cải có thể tùy ý sử dụng càng lớn, quyền lực cũng theo đó tăng lên.
Còn tiêu tiền thế nào ư? Dễ thôi!
Tổ chức vài lễ mừng, phát chút bổng lộc cho quan lại, chẳng được nữa thì khao thưởng ba quân. Kiểu gì cũng tìm ra cớ để tiêu, chẳng cần lo.
Điều đáng lo thật sự là không thu được tiền.
Đến đời Đại Minh sau này, thuế buôn bán gần như bỏ trống, lại thêm ruộng đất bị thâu tóm, ngân khố địa phương và triều đình phân chia bất hợp lý, khiến Hộ bộ chỉ còn vài triệu lạng bạc. Triều đình kêu trời kêu đất, ngoài trả chút bổng lộc, phát lương cho binh lính, sửa sang cung điện, tu bổ đường sông, thì chẳng làm nổi việc gì khác. Ngân khố lại thường xuyên thâm hụt.
Ngay cả khi Trương Cư Chính cải cách, ông cũng chỉ dám đụng đến thuế ruộng, chứ thuế buôn bán thì chẳng dám chạm vào.
- Lý tiên sinh, vãn sinh có mấy lời thật lòng muốn nói với tiên sinh. Chỉ sợ chúng ta giao tình chưa sâu mà đã nói quá nhiều, khiến tiên sinh trách tội…
Lý Thiện Trường vội đáp:
- Xin tiên sinh đừng nói vậy. Trương tiên sinh là tâm phúc của Thượng vị, lại xuất thân danh môn, kiến thức học vấn hơn Thiện Trường gấp vạn lần. Ta chỉ mong được tiên sinh chỉ bảo!
Trương Hy Mạnh khẽ thở dài:
- Tiên sinh đã biết chuyện đời trước của chủ công chưa?
Lý Thiện Trường gật đầu:
- Ta biết. Thuở thiếu thời, chủ công gặp nhiều bất hạnh, thật khiến người ta xót xa. Người xưa có câu, trời muốn giao việc lớn cho ai, ắt trước hết khiến người ấy khổ tâm trí, nhọc gân cốt, đói khát thân mình… Ta tin chủ công nhất định làm nên nghiệp lớn!
Trương Hy Mạnh gật đầu:
- Quả vậy. Nhưng tiên sinh cũng nên hiểu, chính vì từng trải những chuyện ấy nên chủ công căm ghét cái ác, thương người yếu thế, quý trọng dân chúng, lại thù hằn quan tham, hào cường và con buôn gian giảo. Nhà tiên sinh vốn khá giả, lại làm thư lại hơn mười năm. Cũng vì thân phận ấy mà chủ công thường nhắc nhở tiên sinh. Tiên sinh thấy có phải không?
Sắc mặt Lý Thiện Trường đổi khác. Ông ngồi lặng hồi lâu rồi thở dài, tiếng thở đầy bất lực. Ông đã chọn đúng chủ công, chỉ tiếc bản thân lại không phải người thích hợp. Chẳng lẽ trời cao đang đùa cợt ông?
Trương Hy Mạnh nhìn sắc mặt ông, mỉm cười hỏi:
- Lý tiên sinh có hiểu Kinh Dịch không?
- Ta không hiểu sâu.
Lý Thiện Trường khiêm nhường đáp.
- Ta cũng chẳng hiểu… Nhưng trong Kinh Dịch có quẻ Cách. Trong đầm có lửa, nước cạn cỏ khô, đó là dấu hiệu của cuộc đổi thay lớn. Nhà Nguyên nay đã suy yếu, hào kiệt khắp nơi nổi lên, thiên hạ đang vào buổi thay triều đổi đại. Quẻ Cách nói: bậc đại nhân đổi thay như hổ, kẻ tiểu nhân đổi mặt, người quân tử đổi khác như báo. Lý tiên sinh thấy có phải không?
Lý Thiện Trường giật mình, bất giác lẩm nhẩm:
- Người quân tử đổi khác như báo… Người quân tử đổi khác như báo!
- Đúng vậy! Lý tiên sinh xuất thân và trải đời thế nào, chủ công tuy không ưa, nhưng nếu tiên sinh biết đổi thay như người quân tử, hết lòng làm việc, giúp chủ công giành lấy thiên hạ, dựng nên nghiệp đế, chẳng phải công lao sánh được Tiêu Hà, danh tiếng lưu truyền hậu thế sao? Dẫu đám con buôn ở Trừ Châu có quen biết cũ với tiên sinh, chút tình riêng ấy sao có thể khiến tiên sinh quên đại sự? Hơn nữa, dù họ có buông lời vu cáo tiên sinh, chủ công nào dễ tin những lời ấy? Họ càng mắng dữ, địa vị tiên sinh lại càng vững!
Lý Thiện Trường sững sờ. Quẻ Cách hay thật, lời “người quân tử đổi khác như báo” cũng hay thật!
Giữa buổi thiên hạ đổi thay, con người phải biến chuyển nhanh như báo, tùy thời mà hành động. Đã chọn Chu Nguyên Chương làm chủ công, thì phải một lòng đặt vào nghiệp lớn của ông.
Trước đây, dù là chuyện chia ruộng hay thu thuế buôn bán lần này, Lý Thiện Trường đều có phần không cam lòng. Rốt cuộc, lưỡi dao nào cũng chém vào người cùng phe mình.
Nhưng nghe Trương Hy Mạnh giảng giải một phen, ông đã dao động.
Ông nay đã ngoài bốn mươi, còn điều gì không nhìn thấu?
Chẳng qua ông không nỡ ra tay mà thôi!
Nếu là ngày thường thì còn có thể chần chừ. Nhưng đúng lúc thiên hạ đổi thay, sao có thể cứ nhìn trước ngó sau, lần lữa mãi, rụt rè không quyết?
Người quân tử đổi khác như báo!
Lý Thiện Trường bất thần đứng dậy, cúi mình thật sâu trước Trương Hy Mạnh.
- Trương tiên sinh, đa tạ đã chỉ đường cho ta! Ngày sau nếu Thiện Trường có thể phò tá Thượng vị gây dựng nghiệp lớn, tất cả đều nhờ tiên sinh khai sáng!
Trương Hy Mạnh cũng đứng lên, mỉm cười đáp:
- Lý tiên sinh, những lời vừa rồi cũng là ý của Giả lão đại nhân. Ông ấy biết tiên sinh là người tài, chỉ tiếc làm việc ở địa phương lâu ngày, tầm mắt bị bó hẹp thôi!
Lý Thiện Trường gật đầu lia lịa. Quả đúng là vậy!
- Trương tiên sinh, chúng ta nói tiếp chuyện thuế buôn bán. Thu khoản này chẳng có gì khó. Ta sẽ cho người canh giữ các ngả đường, bố trí người ở cổng thành. Hàng hóa vào bao nhiêu, chuyển cho nhà nào, chúng ta đều có thể nắm được đại khái. Sau đó định kỳ kiểm tra, xác định lượng mua bán rồi thu thuế. Thuế suất lũy tiến chỉ khó ở bước cuối, phải tính toán cẩn thận, không đơn giản là cứ ba mươi phần lấy một, sáu mươi phần lấy một. Ta đích thân dạy, người ta sẽ học được.
- Ở Trừ Châu có bao nhiêu nhà buôn lớn, làm những mối hàng nào, đều rõ cả. Cứ lập sổ ghi tên họ. Còn hàng quán rong ngoài phố, mỗi người chỉ cần thu một hai mươi đồng thuế vào thành là được.
Mặt Lý Thiện Trường đỏ bừng, ông thao thao bất tuyệt. Lần này, ông chẳng hề giấu giếm điều gì.
- Khoan đã! Lý tiên sinh, nhà buôn lớn thì có thể thu thuế. Nhưng dân chúng vào thành bán chút rau quả, hay người đốn củi bán củi bán than, cũng thu tiền ư? E rằng chủ công sẽ không đồng ý.
- Ha ha ha!
Lý Thiện Trường bật cười:
- Trương tiên sinh, ta cũng chỉ cho tiên sinh một mẹo. Chúng ta cứ dâng phương án lên, việc ấy là để Thượng vị tỏ lòng rộng rãi! Chẳng lẽ chúng ta lại thay Thượng vị miễn thuế cho hàng quán nhỏ hay sao?
Trương Hy Mạnh nghẹn lời, chỉ còn biết giơ ngón tay cái lên:
- Tiên sinh cao kiến!