- Trương tiên sinh, tiên sinh thật sự thấy Giang Nam rất tốt sao?
- Phải. Nàng đích thị là một viên quan giỏi, một người tài dưới trướng chúa công!
Lão Chu lại nghẹn lời. Trương Hy Mạnh, tiểu tử này chẳng hiểu ý người gì cả. Ai hỏi hắn chuyện ấy đâu…
- Trương tiên sinh, ta có mấy lời muốn nói với tiên sinh về Giang Nam.
Trương Hy Mạnh cũng vội đáp:
- Chúa công, nói thật, thần cũng có chuyện muốn thưa với chúa công. Trước kia thần quả thật đã nghĩ mọi việc quá đơn giản. Thần muốn nhận lỗi với chúa công.
Chu Nguyên Chương ngẩn ra, chẳng thể nói tiếp. Trương Hy Mạnh hoàn toàn không hiểu ý hắn. Thôi thì nghe xem tiểu tử này muốn nói gì.
- Trương tiên sinh, đã mấy hôm ta chưa được nghe lời chỉ bảo của tiên sinh. Chúng ta cứ từ từ trò chuyện.
Hai người tìm một chỗ ngồi xuống. Trương Hy Mạnh mở lời trước:
- Chúa công, nghe vương phi kể, thuở mới theo quân Khăn Đỏ, chúa công đã dũng mãnh thiện chiến, sáng suốt quyết đoán. Mỗi lần xông pha phía trước, nhận được ban thưởng, chúa công đều chia cho thuộc hạ. Thần không biết vì sao chúa công lại xuất chúng đến thế, chẳng lẽ được trời ban cho tài năng sao?
Chu Nguyên Chương bật cười:
- Nếu người khác hỏi, ta đương nhiên sẽ nói là trời ban. Nhưng tiên sinh đã hỏi, ta cũng chẳng tiện tự tâng bốc mình. Nói đến dũng cảm xông pha, quyết đoán giết địch, thật ra lúc mới ra chiến trường, hai chân ta cũng run lên. Nhưng từ năm mười mấy tuổi, ta đã thấy quá nhiều người chết. Hồi ấy gặp năm mất mùa, xương trắng trải khắp nơi, nối nhau thành một dải, nhìn mãi chẳng thấy đầu kia. Dẫu vậy, muốn sống thì vẫn phải kiếm mọi thứ có thể dùng được. Ta lột áo người chết, tìm tiền bạc trên người họ. Có lần, ta đưa tay kéo một vạt áo, nào ngờ giòi bọ từ bên trong túa ra, bò đầy lên tay. Ta sợ đến mức ngồi phịch xuống đất.
Chỉ nghe thôi, Trương Hy Mạnh đã thấy lạnh toát khắp người, tim thắt lại. Thật không nên so ai khổ hơn với Chu Nguyên Chương. Chỉ một chuyện hắn kể cũng đủ khiến người ta sợ đến ngã ngửa.
- Chúa công, nói ra thì ngài đã tôi luyện qua trăm ngàn gian khổ, người thường chẳng thể sánh bằng. Từ Đạt và những người như thế cũng từng nếm đủ khổ cực, một khi được chỉ bảo liền có thể làm nên nghiệp lớn. Nhưng nói thật, còn quá nhiều người bình thường. Dẫu cơ hội được đặt ngay trước mắt, chưa chắc họ đã nắm lấy được. Chúa công muốn dùng người thì cũng nên đối đãi tử tế với quan lại.
Trương Hy Mạnh xúc động nói. Lão Chu lại cau mày:
- Tiên sinh nói vậy là có ý gì? Chẳng lẽ muốn ta tăng bổng lộc, thưởng cho họ nhà lớn?
- Không, không phải…
Trương Hy Mạnh liên tục xua tay:
- Chúa công, thần không có ý ấy. Cứ lấy Giang Nam làm ví dụ. Nàng có thể xem là tài nữ, cũng lanh lợi, dám vận chuyển lương thực, nói là vừa có gan vừa có mưu cũng không quá lời. Nàng lại được rèn luyện bên cạnh vương phi, làm việc cẩn trọng. Một người như thế, đặt vào Cục Độ Chi, phụ trách thống kê tài chính và giám sát quan lại, xét ra đã đủ sức đảm đương. Nhưng chúa công có từng nghĩ, một người phụ nữ như nàng có chịu nổi cảnh đầu người rơi như rạ không? Nàng có chịu nổi cảnh máu chảy thành sông không?
Chu Nguyên Chương sa sầm mặt:
- Dẫu sao cũng là phận nữ nhi, khó mà lòng cứng như sắt đá!
Trương Hy Mạnh khẽ lắc đầu:
- Theo thần, chuyện này chẳng liên quan gì đến nam nữ. Dẫu là đấng mày râu, bất chợt nắm quyền lớn, muốn giết hay tha ai tùy ý, cũng chưa chắc đã giữ mình được.
Lông mày lão Chu khẽ giật. Hắn nghĩ đến những người bên cạnh, cuối cùng gật đầu thừa nhận:
- Tiên sinh nói có lý. Ý tiên sinh là Giang Nam không hợp với vị trí này?
- Không phải. Chúa công, nàng phù hợp với vị trí ấy hơn chín phần mười mọi người. Chỉ là có vài chuyện thần muốn nói rõ với chúa công. Thuở mới đến, nàng chỉ mong được phá án, đòi lại lẽ phải, phân xử công bằng, một lòng nóng ruột muốn lập thành tích.
- Như vậy chẳng tốt sao? Chu Nguyên Chương hỏi lại.
- Nhưng sau khi tận mắt thấy cả nhà họ Vương bị diệt, nàng lại vô cùng sợ hãi, cảm thấy mình không thể tiếp tục kiên trì. Được mất khôn nguôi, buồn vui thất thường, đó chính là tình cảnh của nàng lúc này. Bất kể là ai, đột nhiên phải gánh quyền lực và trách nhiệm nặng nề như thế, có lẽ cũng sẽ như vậy. Làm quan chốn quan trường, nắm quyền trong tay, cũng là một phen tu dưỡng.
Trương Hy Mạnh thở dài:
- Thần biết chúa công căm ghét cái ác, chẳng mấy tin tưởng quan lại, nhưng vì không còn cách nào khác nên vẫn phải dùng họ. Quan viên phạm lỗi, chúa công cũng chẳng nương tay. Giang Nam chẳng hạn, nếu nàng thật sự không gánh nổi thì thay người khác là được. Thần tuyệt đối không dám nói chúa công làm sai. Nhưng thần cũng muốn thưa rằng, nhân tài lúc nào cũng khan hiếm. Chúa công dĩ nhiên có quyền thay đổi quan lại, nhưng chẳng thể khiến một người lập tức có đủ tài năng và bản lĩnh để hoàn thành nhiệm vụ. Còn một điều nữa, các cơ quan giám sát phức tạp như Ty Củng Vệ, Cục Độ Chi, Đô Sát Viện đều nắm quyền sinh sát, lại càng đòi hỏi người trong đó phải có sức chịu đựng vững vàng. Nếu không, dẫu hoàn thành được nhiệm vụ chúa công giao phó, họ vẫn có thể vì áp lực quá lớn mà ôm giữ những ý nghĩ lệch lạc, dần dần trở nên méo mó, không còn giống người nữa.
Chu Nguyên Chương cau mày suy nghĩ hồi lâu rồi mới hỏi:
- Tiên sinh nói đến bọn quan lại hà khắc như Trương Thang, Chu Hưng, Lai Tuấn Thần phải không?
- Phải. Nhà Hán, nhà Đường có nhiều bậc minh quân, nhưng cũng lắm quan lại hà khắc. Chúa công có biết vì sao không?
Lão Chu nghĩ một lát rồi thở dài:
- Minh quân dĩ nhiên muốn làm nên nghiệp lớn phi thường. Muốn thành nghiệp lớn, tất phải dùng người khác thường, làm việc khác thường. Bọn Trương Thang chẳng qua thay vua gánh tiếng xấu mà thôi.
Trương Hy Mạnh lập tức gật đầu:
- Chúa công nhìn xa trông rộng, thần vô cùng khâm phục. Thần xin hỏi thêm, chúa công có muốn dùng quan lại hà khắc không?
Lão Chu ngẩn ra, rồi cười hỏi Trương Hy Mạnh:
- Tiên sinh thấy thế nào?
- Theo thần, đương nhiên phải có, nhưng không nên dùng quá nhiều. Quan lại hà khắc như lưỡi dao sắc, song dễ làm tổn thương cả địch lẫn ta, lại khiến lòng người hoang mang, trong triều ngoài dân đều bất an. Nếu không thật cần thiết, vẫn nên hạn chế dùng họ. Còn những người giám sát trăm quan, thần cả gan xin góp lời, chúa công nên cho họ học tập như các tướng lĩnh trong quân, dạy dỗ họ, uốn nắn lòng dạ, làm rõ bổn phận.
- Chẳng hạn, phải nói rõ phép nước quy định tội gì sẽ chịu hình phạt nào. Sau khi xử trí kẻ có tội, ta thu hồi được bao nhiêu tổn thất, đạt được kết quả ra sao. Nói cho cùng, phải để quan lại hiểu việc họ làm có ích gì, giúp họ vững lòng, rõ quyền hạn và trách nhiệm. Thần không cho rằng làm như vậy thì ai ai cũng thành quan thanh liêm, tháo vát. Thần chỉ mong phần đông sẽ một lòng với chúa công, tận tụy làm tròn phận sự. Như thế, dẫu thỉnh thoảng có kẻ khốn nạn vong ân bội nghĩa, làm hỏng phép nước, chúa công cũng có thể ung dung trừ bỏ, không khiến triều đình và dân chúng rối loạn.
Chu Nguyên Chương nghe đến đây, cuối cùng cũng hiểu ra ý Trương Hy Mạnh.
Nói gọn lại, Trương Hy Mạnh cho rằng trước kia Chu Nguyên Chương đối xử với quan lại quá thô bạo, quá đơn giản.
Sắp cho một chức vụ, trao quyền cho ngươi, rồi bảo ngươi làm việc.
Làm tốt thì được thưởng, làm sai thì bị phạt.
Phạm tội thì chém đầu, nặng hơn nữa thì lột da, nhồi rơm vào xác.
Cách ấy dĩ nhiên không sai, nhưng quá cứng nhắc, xem mỗi người như một món công cụ. Con người khác công cụ ở chỗ họ có tình cảm phức tạp. Thấy người cùng cảnh ngộ gặp nạn thì đau lòng, thấy đồng loại chịu khổ thì xót xa.
Trương Hy Mạnh không bảo phải cung phụng quan viên như tổ tông, cũng chẳng xem họ như trâu ngựa chỉ biết làm việc. Hắn muốn nhìn họ như những con người bằng xương bằng thịt, biết yêu biết ghét.
Nắm được quyền hành, họ sẽ phấn khích, dễ trở nên kiêu căng. Thấy cái chết trước mắt, họ sẽ sợ hãi, tự trách mình.
Phải làm sao để họ quen với công việc, biết giữ đúng vị trí, làm tròn trách nhiệm? Nói cho cùng, dẫu đã làm quan, họ vẫn cần được dạy dỗ, rèn luyện, khích lệ và tiến bộ.
Đó cũng là vấn đề lớn nhất Trương Hy Mạnh nhận ra qua chuyện Giang Nam. Khó khăn lớn nhất của nữ quan không phải lời bàn tán của người đời, cũng chẳng phải phong tục, lễ giáo hay phép tắc nam nữ. Điều thật sự khó là làm sao giúp phụ nữ chuyển mình suôn sẻ, từ người quen phục tùng thành người nắm quyền trong tay.
Lẽ ấy cũng đúng với những kẻ xuất thân nghèo hèn, mới bước chân vào chốn quan trường.
Thuở nhỏ, có người phải khoét vách mượn ánh đèn nhà hàng xóm để đọc sách. Đến khi làm quan tới chức tể tướng, hắn lại lén đào đất chiếm riêng bốn trăm khoảnh ruộng tốt, cuối cùng bị bãi chức, uất ức mà chết.
Có thi nhân từng viết câu “hạt nào cũng đượm mồ hôi”. Một khi nắm quyền, vì ham miếng ăn ngon, hắn lại thích ăn lưỡi gà. Mỗi bát thức ăn cần hơn ba trăm chiếc lưỡi gà. Gà bị cắt lưỡi chất thành núi.
Trị nước, trị quan, xưa nay chẳng phải chuyện đơn giản.
Lão Chu nghĩ đi nghĩ lại, chỉ thấy lời ấy sâu xa, khiến hắn được mở mang nhiều điều. Hắn bèn hỏi:
- Tiên sinh thấy nên làm thế nào?
Trương Hy Mạnh đáp:
- Cụ thể phải làm ra sao, thần nhất thời cũng chưa thể nói rõ, còn cần chúa công suy xét kỹ. Nhưng theo thần, trước mắt có thể nhân vụ án nhà họ Vương mà dạy dỗ quan lại hay không? Hãy cùng các quan ở Trung Thư Tỉnh, sáu bộ, Cục Độ Chi và những nha môn khác làm rõ vụ án, phân tích căn nguyên tai họa, đồng thời công bố những tệ nạn liên quan cho thiên hạ biết, để dân chúng cũng rút ra bài học. Đặc biệt là Quốc Tử Giám và các trường học khắp nơi. Cần để những người trẻ đang chuẩn bị bước vào chốn quan trường biết cảnh giác, tránh phạm sai lầm.
- Ôi, ý này hay đấy! Mắt lão Chu bừng sáng. Hắn vẫn thường nói phải giáo hóa dân chúng, chẳng phải trước mắt đã có sẵn một ví dụ tốt lành đó sao?
Hà tất phải lục tìm chuyện xưa trong sách vở, những việc xa tít tận chân trời.
Lão Chu lập tức hào hứng:
- Tiên sinh thấy việc này nên làm thế nào?
- Theo thần, có thể để Hình Bộ đứng ra chủ trì. Bộ Lễ, Bộ Lại, Hàn Lâm Viện cũng có thể cử người tham gia, cùng làm rõ vụ án, giải thích tường tận.
Chu Nguyên Chương nói:
- Đúng vậy, đây là chuyện lớn. Ta vẫn đang nghĩ phải chỉnh đốn quan lại thế nào. Ban đầu còn định chém vài cái đầu mới được, giờ nghĩ lại, có lẽ còn cách hay hơn.
Nói chuyện với Trương Hy Mạnh xong, Chu Nguyên Chương đầy cảm khái. Hắn càng thấy ý này hay biết mấy. Một người đọc sách rồi ra làm quan, leo lên chức cao đâu phải chuyện dễ. Dẫu người muốn làm quan nhiều như cá qua sông, số người đủ sức đảm đương chức vụ lại chẳng được bao nhiêu. Nếu dùng cách này để giúp phần đông quan lại làm tròn phận sự, đó thật là công đức lớn.
Chu Nguyên Chương nhất thời hứng khởi, muốn đem toàn bộ hồ sơ vụ án nhà họ Vương tới xem kỹ, tìm những phần có thể dùng để răn dạy quan lại.
Vừa hay chiều hôm ấy, vốn Chu Nguyên Chương định đi cưỡi ngựa bắn cung. Hắn bèn gác lại, đến thẳng nhà Lý Mộng Canh đòi hồ sơ, tiện thể hỏi chuyện trực tiếp, xem Lý Mộng Canh có thể trình bày vụ này cho rành mạch không.
Dù gì y cũng là thuộc hạ cũ của hắn. Nếu làm được, hắn sẽ cất nhắc y một phen.
Lão Chu vui vẻ đến trước cổng nhà họ Lý. Hắn đến bất ngờ, lại ngồi xe ngựa và mặc thường phục, trông chẳng giống Đông Ngô Vương chút nào.
Trùng hợp thay, ngay trước xe của lão Chu cũng có một cỗ xe ngựa vừa dừng ngoài phủ họ Lý. Rèm xe được vén lên. Một trước một sau, hai thiếu nữ trẻ tuổi bước xuống.
Hai ả cười khúc khích, uốn éo đi vào nhà họ Lý, dáng vẻ nghênh ngang.
Chu Nguyên Chương vén rèm xe, để lộ một khe hở, chăm chú nhìn theo. Hai người đàn bà kia tuyệt nhiên không phải người nhà Lý Mộng Canh, ăn mặc cũng chẳng giống họ hàng. Trông ả nào cũng như những ca nữ thanh tú chuyên hát khúc ở sông Tần Hoài…
Cơn giận của lão Chu bốc lên ngay tức khắc. Chuyện tồi tệ này sao vẫn cấm không nổi? Đường đường là thượng thư một nước, mặt mũi hắn ta chẳng cần nữa hay sao?