Chu Tiêu còn chưa hiểu cha mình đang nói gì. Chỉ vì thấy người tụ tập đông đúc, chẳng bao lâu sau đã òa khóc.
Lão Chu cuống quýt cả tay chân, vội vàng giao đứa trẻ cho phu nhân. Mã thị bế Chu Tiêu lui xuống. Mọi người cùng ngồi ăn tối, nhưng chẳng ai nói thêm bao nhiêu. Chu Văn Chính và Lý Văn Trung rời đi từ sớm, kéo cả Chu Anh theo để cưỡi ngựa.
Lý Trinh cùng đại tẩu cũng cáo từ. Sau cùng, trong phòng chỉ còn lại Chu Nguyên Chương và Trương Hy Mạnh.
Hai người nhìn nhau. Lão Chu bật cười trước:
- Ăn Tết mà cũng chẳng được yên thân!
Trương Hy Mạnh mỉm cười:
- Chúa công ngày ngày lo việc thiên hạ, những ngày được nhàn e rằng còn xa lắm!
Lão Chu ngẩn ra. Hắn dường như đang do dự điều gì đó, nhưng rồi lại không nói.
- Tiên sinh đến chỗ Lưu Cơ, ông ta đã nói những gì? Lão già ấy cuối cùng cũng biết hối cải rồi sao?
Trương Hy Mạnh cười:
- Không những đã hối cải, mà xem ra còn hăng hái quá mức nữa kia!
Chu Nguyên Chương không hiểu:
- Là thế nào?
Trương Hy Mạnh đưa tay lấy tập giấy Lưu Bá Ôn viết, trải ra trước mặt lão Chu. Hai người cùng cúi xuống xem.
Vị thần sống ấy rốt cuộc đã viết được những gì?
Ngay phần mở đầu, Lưu Bá Ôn đã nói thẳng: Triều Nguyên cai trị sai lầm, trong ngoài thiên hạ đều sôi sục. Nếu có thể noi theo việc làm của Thành Thang và Chu Vũ Vương, cứu dân khỏi cảnh lầm than, đánh kẻ có tội, thì dù chỉ có một đạo quân ít ỏi, chiếm được trăm dặm đất đai, cũng đủ thay thế nhà Nguyên.
Lời lẽ nghe rất đơn giản, nhưng đó lại là nền tảng cho toàn bộ lập luận sau này. Triều đình nhà Nguyên đã đến hồi tận số. Chỉ cần dùng đúng kế sách, dù trong tay mới có trăm dặm đất, vẫn có thể giành lấy thiên hạ.
Rõ ràng, Lưu Bá Ôn đang giúp Chu Nguyên Chương củng cố lòng tin, quyết tâm giành lấy giang sơn.
- Điều này tiên sinh đã nói từ lâu. Lý tiên sinh, Giả tiên sinh, cả Chu tiên sinh cũng từng nhắc đến. Chẳng qua chỉ là lời quen tai thôi.
Chu Nguyên Chương nói với giọng hờ hững. Trương Hy Mạnh chỉ mỉm cười. Cùng giải một bài toán, mỗi người vẫn có cách suy nghĩ riêng. Cứ đọc tiếp rồi sẽ rõ, Lưu Bá Ôn chẳng đời nào chỉ nói những lời chung chung.
Quả nhiên, đến điều thứ hai, Lưu Bá Ôn đã đề nghị liên minh với Hàn Tống. Mượn binh lực Hàn Tống đánh vào đất Bắc Nguyên, để hai bên tự tiêu hao lẫn nhau, cuối cùng cùng chịu tổn thất. Còn Chu Nguyên Chương thì phải dốc sức tiến về phía nam, không ngừng phát triển thế lực.
Ở đây, Lưu Bá Ôn còn đưa ra một chủ trương: trước mắt có thể tạm thời tôn phụng Hàn Tống, dùng niên hiệu Long Phụng.
Đến điều tiếp theo, ông phân tích hai kẻ địch lớn của Chu Nguyên Chương. Thế lực Thiên Hoàn tuy mạnh, nhưng bề tôi quá mạnh còn người đứng đầu lại yếu, sớm muộn gì cũng sinh đại họa. Còn Trương Sĩ Thành chỉ là kẻ giữ lấy cơ nghiệp sẵn có, chẳng đáng lo.
Phân tích đến đây vẫn chưa có gì mới mẻ. Dù sao Trương Hy Mạnh và Chu Thăng cũng đã nhìn ra những điều ấy.
Nhưng ngay sau đó, Lưu Bá Ôn viết:
Nếu đánh Trương Sĩ Thành, Thiên Hoàn ắt sẽ cứu viện, quân ta lâm vào thế trước sau đều có địch, tình thế vô cùng nguy hiểm. Nếu diệt Thiên Hoàn trước, Trương Sĩ Thành nhất định không dám xuất binh, chỉ còn biết ngồi nhìn thời cơ trôi qua!
Chỉ một câu này đã phân rõ trình độ cao thấp. Nhìn ra khuyết điểm trong tính cách của hai bên không khó. Khó là phải đưa ra kế sách nhằm vào chính những khuyết điểm ấy. Đó mới là chỗ cần đến trí tuệ.
Có người sẽ hỏi, chẳng lẽ không thể diệt Trương Sĩ Thành trước hay sao?
Thật ra, muốn phân tích việc này còn phức tạp hơn nhiều.
Trương Sĩ Thành tuy không có chí lớn, nhưng sự ngoan cường của hắn trong trận Cao Bưu thì ai ai cũng biết. Nếu dốc toàn lực đánh Trương Sĩ Thành, quân Chu dĩ nhiên vẫn có thể thắng, nhưng sẽ phải tiêu tốn quá nhiều thời gian. Đến lúc quân Thiên Hoàn kéo tới, quân họ Chu sẽ rơi vào cảnh vô cùng bất lợi.
Dù sao Trường Giang cũng ở đó. Quân địch xuôi dòng đi xuống, chẳng cần mấy ngày đã có thể đánh thẳng đến Kim Lăng.
Trái lại, nội bộ Thiên Hoàn vốn đã rối như tơ vò. Bọn chúng có thể đánh trận, nhưng một khi đại bại, cả thế lực sẽ tan rã, chẳng thể duy trì được bao lâu.
Diệt Thiên Hoàn trước, sau đó tiêu diệt Trương Sĩ Thành, thống nhất phương nam!
Chưa đầy trăm chữ, Lưu Bá Ôn đã trình bày rành rẽ kế sách giành thiên hạ của Chu Nguyên Chương. Trước bốn thế lực lớn, ông chủ trương để Hàn Tống và nhà Nguyên tự đánh nhau, còn giữa Trần và Trương thì phải diệt Trần trước, rồi mới đánh Trương.
Vậy bản thân Chu Nguyên Chương phải làm gì?
Lưu Bá Ôn viết tiếp: Kim Lăng là kinh đô cổ của sáu triều, thế đất như hổ ngồi rồng cuộn, khí tượng đế vương dày đặc. Đó chính là nơi dựng nghiệp…
Làm ruộng không quên việc đánh giặc, đánh giặc không quên việc làm ruộng. Lấy việc cày cấy để chuẩn bị cho chiến tranh, lấy chiến tranh bảo vệ mùa màng.
Kết hợp việc cày ruộng với luyện quân, đi đến đâu cũng đánh đâu thắng đó!
Lưu Bá Ôn lại nêu ra một kế sách then chốt. Kết hợp cày ruộng với luyện quân quả thật rất hợp với tình thế hiện nay của quân họ Chu.
Lão Chu dần dần thấy hứng thú. Hắn đọc tiếp xuống dưới. Lưu Bá Ôn liên tục đưa ra mấy đề nghị quan trọng.
Đọc hết cả bản, cảm nhận sâu nhất của lão Chu là Lưu Bá Ôn rất thực tế, kế sách đưa ra đều có thể thi hành.
Chẳng hạn, Lưu Bá Ôn đề nghị giảm bớt hình phạt. Nhưng ngay sau đó, ông lập tức nói rõ rằng vấn đề nằm ở chỗ phép cai trị của nhà Nguyên quá tàn bạo. Nghĩa là phải loại bỏ những hình phạt sai trái của triều đình nhà Nguyên, chứ không phải cứ đơn giản giảm nhẹ mọi hình phạt.
Lưu Bá Ôn còn đề nghị thu nạp rộng rãi nhân tài, mở khoa thi tuyển người làm quan. Nhưng ngay sau đó, ông lại chủ trương lập trường học. Tất cả người có tài đều phải vào học trước, sau đó mới được làm quan. Trước khi bổ nhiệm, triều đình phải xem xét năng lực của họ, rồi mới giao chức vụ.
Đọc đến đây, Trương Hy Mạnh cũng phải tấm tắc khen thầm.
Thật ra vào buổi đầu dựng nước nhà Minh, khoa cử không phải con đường duy nhất để tuyển người, thậm chí còn chưa phải cách thức quan trọng nhất.
Quốc Tử Giám là trường học cao nhất, có cả một chế độ học tập hoàn chỉnh.
Trong trường có cách chấm điểm riêng. Học trò dựa vào điểm số mà lần lượt thăng từ đường học này lên đường học khác. Nếu biểu hiện đặc biệt xuất sắc, còn phải tâu lên để hoàng đế đích thân quyết định.
Ngoài ra còn có chế độ giám sinh trải việc, tức là cho học trò đi thực tập, tìm hiểu công việc chính sự, khỏi biến thành hạng người chân tay chẳng làm được gì, đến hạt lúa hạt gạo cũng không phân biệt nổi.
Thuở nhà Minh mới dựng nghiệp, trong số giám sinh Quốc Tử Giám, người đỗ tiến sĩ rồi vào Hàn Lâm viện nhiều vô kể. Năng lực của họ thậm chí còn vượt trên không ít tiến sĩ thông thường.
Nhìn từ đời sau mà xét, cách học ấy cũng có nhiều điểm đáng khen, chẳng có gì sai trái. Cùng lắm chỉ cần điều chỉnh đôi chút nội dung giảng dạy mà thôi.
Nhưng có người sẽ hỏi, Quốc Tử Giám đã tốt như vậy, vì sao đến giữa và cuối triều Minh lại trở nên đáng ghét trong mắt mọi người, bên trong toàn một lũ bất tài ngày ngày sống qua chuyện?
Việc này nếu viết ra, đại khái đủ thành một luận văn dài mấy chục vạn chữ. Nói cho gọn, đó là quá trình triều đình đánh mất quyền kiểm soát nhân tài, hoặc quá trình trường học tư nhân đánh bại nền giáo dục do quan phủ tổ chức.
Tóm lại, người ta không ngừng nhét thêm cát vào đó, đưa con cháu quan lại vào Quốc Tử Giám. Sau thời Cảnh Thái và Thành Hóa, triều đình dứt khoát cho phép dùng tiền mua chỗ học. Có thể quyên lương thực để được vào trường, nói trắng ra là bỏ tiền đổi lấy thân phận giám sinh.
Đến bước ấy, Quốc Tử Giám suy tàn cũng chẳng có gì lạ.
Đáng buồn là những chủ trương ấy lại thường xuất phát từ đám đại thần được xem là trung thành, ngay thẳng và tài đức trong triều. Bọn họ không tham ô, không làm trái pháp luật, nhưng khi phá hỏng phép nước, đập tan quy củ tổ tông thì ra tay chẳng hề nương nhẹ.
Còn việc lập trường học mà Lưu Bá Ôn đề xuất lúc này, rõ ràng cũng nhằm kiềm chế tầng lớp sĩ tộc địa phương, đồng thời là một phần trong kế hoạch trả đũa của ông.
Một khi trường học do quan phủ nắm giữ, học gì, dạy gì đều nằm trong tay triều đình. Quan phủ còn có thể tùy lúc ban thêm ân huệ cho học trò, khiến họ một lòng phục vụ.
Trường học dĩ nhiên không thể bảo đảm trăm phần trăm lòng trung thành. Nhưng người học ở trường do quan phủ lập ra, so với người học ở trường do giới buôn bán địa phương mở, sau khi bước ra đời, tính nết và chí hướng đại khái sẽ khác nhau.
Lưu Bá Ôn chủ trương đưa trẻ nhỏ vào trường học, chia ruộng theo số dân, lập sổ hộ tịch để quản lý dân chúng. Ông khuyên lão Chu phải nắm quyền quyết đoán trong tay, tập trung đối phó với số ít kẻ địch mạnh, còn trọng tâm vẫn là phát triển thế lực.
Đọc một mạch đến cuối, tổng cộng mười tám điều khuyên can, gần như điều nào cũng đánh trúng chỗ hiểm. Lão Chu xem đi xem lại, cuối cùng cũng phải lên tiếng khen ngợi:
- Người này quả thật là bậc nhân tài!
Những lời tương tự, các văn thần cũng từng nói với lão Chu. Nhưng Lưu Bá Ôn có thể trình bày toàn diện đến mức này thì vẫn khiến người ta sáng mắt.
- Tiên sinh thấy Lưu Cơ là người thế nào?
Trương Hy Mạnh khen:
- Tài năng của ông ta hơn thần gấp mười lần!
Lão Chu hừ nhẹ:
- Hắn có chỗ hơn người, nhưng còn lâu mới sánh được tiên sinh họ Trương. Thế này đi, cứ để hắn làm phó cho tiên sinh. Hắn cũng phụ trách xử lý công văn, sau này làm tốt hay không thì cứ chờ xem.
Thế là đội ngũ thư lại của Trương Hy Mạnh lại có thêm một người.
Sáng hôm sau, đúng ngày mồng Một Tết, Trương Hy Mạnh chủ động đến tìm Lưu Bá Ôn, kể lại ý của Chu Nguyên Chương.
- Tiên sinh Bá Ôn, đến chỗ ta làm việc, e rằng sẽ khiến ông phải chịu thiệt thòi.
Lưu Bá Ôn vội xua tay, rồi quay về phía phủ soái cúi mình thật sâu. Sau đó, ông nói với Trương Hy Mạnh:
- Kinh lịch đại nhân, hôm ấy lời bàn cao sâu của đại nhân vượt xa Bá Ôn. Bá Ôn khâm phục sát đất. Chỉ vì Bá Ôn không biết trời cao đất dày, chẳng hiểu ý trời, suýt nữa khiến cả nhà tan cửa nát, liên lụy đến toàn tộc. Nay chúa công rộng lòng bỏ qua, không truy cứu lỗi lầm của Bá Ôn, thì dù có phải làm người dắt ngựa, Bá Ôn cũng cam lòng.
Trương Hy Mạnh cười:
- Tiên sinh Bá Ôn quá lời rồi. Ông đã nhắc đến chuyện mở mang việc học, thật ra ta cũng sớm có ý ấy. Ở Tuyên Thành, ta đã đặt mua rất nhiều giấy bút, mực, nghiên và những thứ cần dùng cho việc học. Nhưng muốn dựng trường thì không thể thiếu bậc học rộng tài cao. Chẳng hay tiên sinh Bá Ôn có thể tiến cử vài người không?
Lưu Bá Ôn nghe vậy liền nói:
- Nếu bàn về nhân tài, trước hết phải kể đến Tống Liêm. Kinh học và văn chương của người này đều hơn hẳn tôi. Tính tình ngay thẳng, học vấn vững vàng, quả là người thích hợp nhất. Ngoài ông ấy ra, Diệp Thâm và Chương Dật cũng đều là bậc đại tài. Có thể mời tất cả đến đây, cùng nhau lo việc mở trường.
Trương Hy Mạnh khẽ gật đầu, rồi trầm ngâm một lát:
- Thế này đi. Tiên sinh Bá Ôn hãy viết một lá thư tiến cử. Sau đó đưa cho Lý Thiện Trường, để Lý tiên sinh quyết định.
Lưu Bá Ôn sững người. Ông không hiểu ý Trương Hy Mạnh là gì.
- Không có gì đặc biệt cả, đó là quy củ. Lý tiên sinh vẫn là bề tôi dưới quyền chúa công, đứng đầu hàng văn quan. Chúng ta có thể dâng lời khuyên, nhưng chuyện dùng người, trừ khi chúa công trực tiếp hạ lệnh, còn lại đều phải qua tay Lý tiên sinh. Mọi quyết định cũng do Lý tiên sinh chịu trách nhiệm thi hành. Từ nay về sau, tiên sinh Bá Ôn nên sang chỗ Lý tiên sinh thường xuyên hơn. Hai người trò chuyện nhiều một chút, chẳng có gì bất lợi đâu.
Lưu Bá Ôn suy nghĩ hồi lâu, đến lúc này mới hiểu ra. Ông liên tục gật đầu.
Trương Hy Mạnh có thể cùng lão Chu ăn bữa cơm tất niên, dĩ nhiên không phải người ngoài. Xét về địa vị, hắn hoàn toàn có thể bỏ xa Lý Thiện Trường, muốn làm gì thì làm.
Nhưng Trương Hy Mạnh lại rất tỉnh táo. Đối với một tập thể hay một đất nước, điều quan trọng nhất chính là quy củ. Nếu hắn có thể vượt qua Lý Thiện Trường, vậy chẳng phải cứ giành luôn công việc của Lý Thiện Trường về tay mình hay sao?
Hoặc giả dưới quyền Chu Nguyên Chương tồn tại hai hệ thống, một hệ thống mang tên Lý Thiện Trường, hệ thống kia mang tên Trương Hy Mạnh.
Nếu thật sự đi đến bước ấy, Lý Thiện Trường mất mặt, chẳng lẽ Trương Hy Mạnh lại sống dễ chịu hơn?
Sự cẩn trọng của Trương Hy Mạnh khiến Lưu Bá Ôn kinh ngạc.
Dù chưa hiểu rõ tình hình quân họ Chu, ông vẫn biết rất rõ Trương Hy Mạnh lợi hại đến mức nào.
Ngay cả Trương Hy Mạnh cũng đặt quy củ lên trước, vậy Lưu Bá Ôn quả thật không nên tự cao tự đại.
Quả nhiên, ông tìm đến Lý Thiện Trường, trình bày tường tận sở trường của mấy người kia, cuối cùng cung kính xin Lý Thiện Trường quyết định.
Lão Lý dĩ nhiên vô cùng vui vẻ. Ông lập tức hạ lệnh sai người đi mời họ, rồi còn cùng Lưu Bá Ôn trò chuyện hồi lâu, thái độ hết sức thân mật.
Làm trâu làm ngựa suốt bao nhiêu năm, cuối cùng cũng có người chịu tôn trọng ông.
Lý Thiện Trường kích động nói với Lưu Bá Ôn:
- Với thanh thế hiện nay của chúa công, hoàn toàn có thể xưng vương. Dù lui một bước, ít nhất cũng nên xưng Quốc công. Tiên sinh Bá Ôn thấy thế nào?