Thế lực Chu Nhất Đẩu hoàn toàn sụp đổ. Chu Nguyên Chương lập tức bắt tay xử lý đám quan lại cũ của lộ Tập Khánh. Những kẻ tham ô, làm trái phép nước, thậm chí giết người hại mạng, tổng cộng hơn tám mươi tên, đều bị xử chém ngay tại pháp trường.
Sau đó, hắn lại sàng lọc trong đám tù binh, tìm ra hơn một trăm bảy mươi viên tướng và quan lại từng giết dân lành để cướp công, cưỡng đoạt con gái nhà lương thiện cùng đủ thứ tội ác khác. Bọn chúng cũng bị đem ra xử tử.
Hơn ba trăm cái đầu rơi xuống, máu chảy lênh láng. Số người bị giết còn vượt cả tổng số những kẻ từng chịu án tử trong ba năm qua. Từ trên xuống dưới thành Kim Lăng, ai nấy đều kinh hãi khiếp vía.
Trái lại, Chu Nguyên Chương rất hài lòng.
- Tiên sinh họ Trương, lần này rốt cuộc ta vẫn chưa giết chóc quá tay. Công lao ấy thuộc về tiên sinh cả!
Trương Hy Mạnh nhếch miệng. Lão Chu đúng là biết cách nói chuyện. Bên ngoài người ta đã gọi hắn là đồ tể rồi. Vậy rốt cuộc phải giết đến mức nào mới được xem là chém giết quá tay?
Rõ ràng, cách hiểu của Chu Nguyên Chương về việc giết chóc quá tay và cách hiểu của Trương Hy Mạnh chẳng cùng một cõi.
Nhưng có một chuyện cả hai đều không thể làm ngơ. Đó là triều đình đang khẩn cấp cần người tài, nhất là những người có thể cai quản địa phương.
Chu Nguyên Chương đã hạ lệnh đổi lộ Tập Khánh thành phủ Ứng Thiên, đổi lộ Thái Bình thành phủ Thái Bình. Những nơi khác cũng lần lượt điều chỉnh theo. Chuyện này đâu phải chỉ thay tấm biển trước cổng là xong. Quan lại, cơ cấu nha môn, quyền hạn phân chia, tất cả đều phải làm lại từ đầu.
Nói gọn một câu, toàn bộ hệ thống cũ đã bị đập bỏ để dựng lại.
Quan lại dưới triều Nguyên, ngoài một bộ phận rất nhỏ còn có thể tiếp tục dùng, phần đông đều phải tuyển từ bên ngoài.
Nói cách khác, đã đến lúc mở khoa thi tuyển người.
- Tiên sinh xem, lần này chúng ta nên làm thế nào? Có cần bắt chước triều Nguyên, tổ chức một kỳ khoa cử thật long trọng hay không?
Lão Chu hỏi rất nghiêm túc. Chuyện khoa cử, nhà họ Trương dưới triều Đại Nguyên có thể xem là người trong nghề.
Trương Hy Mạnh mỉm cười.
- Chúa công, thật ra khoa cử chỉ là một hình thức mà thôi. Chẳng qua gom mọi người lại, dùng một cuộc khảo hạch tương đối công bằng để chọn ra một số người, rồi đưa họ vào những vị trí thích hợp. Vì thế, điều cốt yếu là những ai được dự thi, và chúa công định dùng khoa cử để thu nhận bao nhiêu người?
Trương Hy Mạnh vừa mở lời đã khác hẳn những người còn lại.
Trước đó, lão Chu từng hỏi ý kiến Lý Thiện Trường, thậm chí cả Giả Lỗ và Chu Thăng. Mấy người ấy đều chủ trương mở rộng cửa đón hiền tài, giữ lòng khiêm nhường, coi trọng tài năng thực tế, dùng văn chương để tuyển người. Những lời ấy nghe đều rất có lý, nhưng vẫn thiếu một điểm then chốt.
Bây giờ trò chuyện với Trương Hy Mạnh, lão Chu bỗng sáng tỏ. Hắn dường như đã hiểu ra một điều: cùng là mở khoa thi, cùng là chiêu mộ người tài, nhưng trước hết phải trả lời câu hỏi căn bản. Thế nào mới gọi là người tài?
Thật vậy, đọc sách xưa, ta thường gặp cảnh các bậc đại gia thơ văn than thở mình sinh chẳng gặp thời, tài năng bị vùi lấp. Nhưng nếu xét kỹ, ngoài làm thơ viết văn, họ thật sự còn bản lĩnh nào khác hay không?
Đâu phải tài chẳng gặp thời. Chẳng qua là chẳng có tài để dùng mà thôi!
Trong lịch sử, vấn đề nhân tài của Chu Nguyên Chương thuở ban đầu chủ yếu được giải quyết bằng cách chiêu mộ, hoặc chờ người tài chủ động tìm đến nương nhờ.
Chẳng hạn như Lý Thiện Trường. Lão Chu gặp ông trên đường đến Trừ Châu. Sau khi vượt sông Trường Giang, hắn lại thu nhận bậc học rộng lâu năm là Đào An cùng Lý Tập. Về sau còn có Uông Quảng Dương, Dương Hiến và những người khác tìm đến quy phục. Nhờ dựa vào đám người ấy, hắn mới gắng gượng dựng nên bộ khung ban đầu.
Mãi đến năm Ngô Nguyên, tức là khi lão Chu cơ bản đã vững chân, trở thành bá chủ miền Nam, chuẩn bị kéo quân ra Bắc tranh giành thiên hạ, hắn mới tuyên bố mở hai khoa văn võ, dùng thi cử để tuyển người.
Sau khi chính thức lên ngôi, phải đến tận năm Hồng Vũ thứ tư mới có kỳ hội thí đầu tiên. Tổng cộng chỉ một trăm hai mươi người đỗ đạt.
Nhờ Trương Hy Mạnh nhúng tay vào, lão Chu đã định mở khoa cử sớm hơn lịch sử những mười mấy năm.
Xét về lãnh thổ, lão Chu hiện giờ chẳng lớn hơn bao nhiêu so với trong lịch sử. Nhưng xét về việc xây dựng bên trong, mọi thứ đã thay đổi long trời lở đất, hoàn toàn chẳng còn giống trước nữa.
- Chúa công, người tài có thể chia thành hai loại. Một loại là người tài trong mắt thiên hạ, loại kia là người tài mà đất nước thật sự cần. Chỉ xem chúa công muốn chọn loại nào.
Chu Nguyên Chương trầm giọng hỏi:
- Chẳng lẽ không có người vừa được thiên hạ xem là tài, vừa là người đất nước cần hay sao?
- Có lẽ có. Nhưng danh tiếng là một chuyện, năng lực làm việc lại là chuyện khác. Hơn nữa, từ xưa văn không có người đứng đầu tuyệt đối, võ cũng chẳng có kẻ thứ hai. Những bậc tài tử, đại nho nổi danh khắp thiên hạ, có lẽ chỉ đếm được vài người. Mười người, hai mươi người chăng? Nhưng trị quốc thì khác. Việc cần người lên đến hàng nghìn, hàng vạn. Trong số ấy ắt phải có rất nhiều người vô danh, chẳng phải nhân vật lừng lẫy gì, chỉ là những viên quan biết cúi đầu làm việc, cần mẫn lo cho dân.
Chu Nguyên Chương cau mày.
- Lời ấy cũng có lý. Nhưng chọn người thì vẫn phải xét cả đức lẫn tài chứ?
Trương Hy Mạnh lại cười.
- Lời này dĩ nhiên chẳng sai. Nhưng người vừa có đức vừa có tài quý hiếm đến mức nào! Chúa công thử nghĩ xem, hiện giờ cần bao nhiêu quan lại mới có thể cai quản tốt phủ Ứng Thiên?
Lão Chu ngẫm nghĩ một lát.
- Phủ Ứng Thiên có mấy trăm nghìn dân, ít nhất cũng phải cần hơn một nghìn quan lại.
- Vậy chúa công định thông qua khảo hạch để chọn bao nhiêu người?
Chu Nguyên Chương im lặng trầm ngâm.
Trương Hy Mạnh mỉm cười.
- Chúa công, nói người vừa có đức vừa có tài thì dĩ nhiên không sai. Nhưng thánh nhân cũng từng nói, con người thuở ban đầu vốn có bản tính lương thiện. Trong thiên hạ, ngoài một số cực ít kẻ đại gian đại ác, không thể dùng được, thì còn bao nhiêu người thật sự là hạng vô đức? Hơn nữa, đã nói phải chọn người vừa có đức vừa có tài, nếu không có giám sát, không có kiểm tra, thì ai dám chắc họ giữ được tay mình sạch sẽ?
- Bởi vậy người quân tử phải thận trọng cả lúc ở một mình. Người thật sự giữ được mình như thế chẳng có bao nhiêu. Phần lớn thiên hạ chỉ là những người bình thường. Cho họ cơ hội, quản lý nghiêm, việc thanh tra rõ ràng, họ sẽ bớt phạm sai lầm. Nếu buông lỏng, sai lầm ắt nặng hơn. Chuyện chỉ có vậy.
Trương Hy Mạnh hạ giọng:
- Chúa công, thần xin nói thêm vài câu hơi quá lời. Nếu cứ theo tiêu chuẩn chọn hiền tài nổi danh khắp thiên hạ, chọn người vừa có đức vừa có tài, thì hiện giờ chúa công cùng lắm chỉ tìm được vài chục người. Mấy chục người ấy có thể làm được gì? Lấp đầy chức tri phủ của vài phủ, lấp đầy chức tri huyện, sắp xếp thêm một số quan giám sát, giữ lại vài người theo quân để giúp chúa công tính chuyện quân vụ, lo việc quân lương. Cũng chỉ làm được đến đó mà thôi.
- Thế còn những người làm việc trong phủ nha, huyện nha, trong quân đội, chúa công định chọn và bổ sung ra sao? Chẳng phải vẫn phải để những danh sĩ được xem là vừa có đức vừa có tài ấy tuyển chọn hay sao? Chúa công thấy có đúng không?
Mấy câu ấy vừa dứt, sắc mặt lão Chu lập tức biến đổi.
Hắn nhanh chóng nhận ra gốc rễ của vấn đề.
Thật ra đây chẳng phải chuyện đức hay tài. Cốt lõi nằm ở chỗ, vị chúa công như hắn có thể trực tiếp sử dụng bao nhiêu người tài.
Nói sâu hơn nữa, đó là vấn đề hắn có thể nắm trong tay bao nhiêu quyền lực.
Chu Nguyên Chương trở nên nặng nề. Qua rất lâu, hắn mới thở dài một hơi, đưa tay đặt lên vai Trương Hy Mạnh, nói bằng tất cả tấm lòng:
- Tiên sinh, những lời này cũng chỉ có tiên sinh mới chịu nói với ta!
Không cần nói thêm, trong lòng Chu Nguyên Chương đã hiểu rõ.
Chỉ cần suy xét kỹ khoa cử, sẽ phát hiện một chuyện khá thú vị. Lấy triều Minh làm ví dụ, khoa cử ba năm tổ chức một lần, mỗi kỳ có khi lấy ba, bốn trăm người, có khi chỉ một, hai trăm người.
Nhìn sang hệ thống quan chức Đại Minh, từ cấp thất phẩm trở lên, tính từ huyện lệnh, tri phủ, án sát sứ, bố chính sứ ở các địa phương cho đến lục bộ, cửu khanh trong kinh thành, rồi lang trung, chủ sự, viên ngoại lang của các bộ, tổng cộng cũng chỉ vài nghìn người.
Nói cách khác, mười kỳ khoa cử, kéo dài ba mươi năm, vừa đủ thay hết một lượt số quan chức ấy.
Giả sử tuổi trung bình của tiến sĩ là ba mươi, còn tuổi thọ trung bình của người xưa là sáu mươi, vậy sẽ xảy ra chuyện gì?
Mọi thứ đã khép thành một vòng hoàn chỉnh!
Một khi thi đỗ tiến sĩ, dù chỉ là đồng tiến sĩ hạng ba, vẫn có thể được bổ ra ngoài làm huyện lệnh. Nếu người ấy chẳng cầu công danh lớn, chỉ mong không phạm sai lầm, thì hoàn toàn có thể bình an làm quan suốt ba mươi năm, hưởng một đời sung sướng chẳng cần tranh đấu.
Trước khi đỗ tiến sĩ, có thể phải mười năm đèn sách, chịu đủ gian khổ, rèn lòng luyện chí. Nhưng một khi đã thi đỗ, từ đó về sau chỉ còn những ngày tháng vui vẻ.
Không bệnh không tai, ung dung tự tại, làm người trên người cả đời. Con cháu đời sau cũng được hưởng phúc theo.
Thấy chưa, khoa cử quả là một chuyện tốt đẹp biết bao!
Dĩ nhiên, chuyện tranh giành bè phái trong triều, ngoài mặt cười nói nhưng sau lưng giăng bẫy hại nhau, cũng chẳng thể thiếu. Nhưng xin lỗi, đó chẳng qua chỉ là mưa gió trong giới sĩ phu mà thôi. Dù những người thua cuộc bị điều đến lục bộ Nam Kinh hay trở về quê sống cuộc đời nhàn rỗi, họ vẫn cao sang hơn dân thường cả vạn lần.
Người ta chẳng qua từ tầng trời thứ ba mươi ba rơi xuống tầng trời thứ ba mươi, vẫn cứ sống lơ lửng trên cao, chẳng chạm đất bao giờ.
Nói gọn lại, khoa cử nhìn bề ngoài là đại lễ tuyển chọn nhân tài của triều đình, là cách tìm người giỏi cho đất nước. Những người thi đỗ đều có thể tự nhận mình là môn sinh của thiên tử.
Nhưng chỉ cần phân tích kỹ sẽ thấy, khoa cử chẳng qua là cơ chế thay máu, thay người trong hàng ngũ quan lại.
Hơn nữa, việc giới hạn số người đỗ còn làm mức độ cạnh tranh giảm đi rất nhiều.
Thứ được bảo vệ chẳng qua là lợi ích của tầng lớp sĩ nhân tinh hoa đã đỗ tiến sĩ.
Cũng giống như thể ngoài Oxford và Cambridge ra, các trường đại học khác đều không được xem là đại học. Những sĩ nhân thi trượt tiến sĩ thì chẳng được tính là sĩ nhân. Còn một khi đã đỗ tiến sĩ, họ sẽ có cả đời vinh hoa phú quý. Chỉ cần không tự tìm đường chết, họ có thể sống rất tốt, rất nhàn. Ai nấy đều như ngài Humphrey vậy.
Chuyện này, ngoài Trương Hy Mạnh ra, thật sự chẳng ai chịu nói cho lão Chu biết.
Còn ngoài lão Chu, những hoàng đế khác đứng trước hệ thống khoa cử đã khép kín hoàn hảo cùng tập đoàn quan văn, ngoài việc kêu trời trách đất, than thở chẳng biết làm sao, cũng không còn cách nào khác.
Những vị hoàng đế có chút chí tiến thủ chỉ đành thả các cơ quan mật vụ và cấm vệ ra, dựa vào đám gia nô cùng chó săn của mình để đấu với tập đoàn quan văn đã trưởng thành. Kết cục thế nào, chẳng cần nói cũng biết.
Chu Nguyên Chương trầm ngâm hồi lâu rồi hỏi:
- Ý tiên sinh là chúng ta phải chiêu mộ thêm người tài, tăng số lượng được tuyển. Nhưng làm vậy chẳng phải sẽ khiến chi phí tăng lên hay sao? Rốt cuộc gánh nặng vẫn rơi xuống vai dân chúng thôi?
Trương Hy Mạnh mỉm cười.
- Chúa công, dù giảm số người trúng tuyển thì công việc ở địa phương cũng đâu thể bỏ mặc. Vẫn phải tuyển thư lại, chỉ là họ không cần trải qua khoa cử mà thôi. Lý tiên sinh trước kia chẳng phải cũng bắt đầu từ một viên tiểu lại hay sao? Chúa công cứ tuyển nhiều người, vào thì dễ nhưng thăng chức thì khó. Người bước vào đông hơn, tiêu chuẩn ban đầu hạ xuống, chúng ta cũng không cần tốn khoản tiền khổng lồ để nuôi sĩ nhân như hai triều Tống.
- Hơn nữa, người đông thì cạnh tranh tự nhiên sẽ gay gắt. Trước kia, thi đỗ khoa cử là có thể được bổ làm huyện lệnh. Còn sau này, thi đỗ chỉ mới được làm thư lại. Muốn lên chức huyện lệnh, phải ra sức làm việc, từng bước vượt qua những người khác. Chúa công thử nghĩ xem, làm vậy chẳng phải sẽ chọn ra được một nhóm quan lại thật sự biết làm việc hay sao?
Chu Nguyên Chương hít sâu một hơi. Lần này hắn hoàn toàn tâm phục khẩu phục, trong lòng không còn chút nghi ngờ nào.
Cuối cùng, lão Chu đã quyết định xong kế hoạch. Hắn sẽ mở rộng cửa chiêu mộ hiền tài. Riêng đợt tuyển đầu tiên đã dự định lấy đến năm trăm người.
Tin tức nhanh chóng lan ra. Ngay cả Đan Đồ, nơi cách Ứng Thiên không xa, cũng nghe được tin này.
Đan Đồ có một nho sinh tên Âu Dương Tô. Trước khoản lớn như vậy, ông ta trợn mắt há miệng, trong đầu chỉ còn một câu hỏi: Cái gã họ Chu kia rốt cuộc đang tính toán chuyện gì?
Ông ta không biết phải làm sao, đành viết thư kể lại toàn bộ những chuyện xảy ra ở Kim Lăng suốt thời gian qua cho một người bạn cũ, xin người ấy chỉ giáo.
Người bạn cũ của Âu Dương Tô tên là Lưu Cơ!