Đề bài càng lớn lao, càng rộng khắp thì càng khó viết thành một bài văn hay… phải vậy không?
Đúng, mà cũng chưa hẳn!
Nếu sĩ tử chỉ quanh quẩn trước đề bài, bàn luận chung chung, thì bài văn trong kỳ thi đình lần này ắt sẽ trống rỗng, nhạt nhẽo. Đừng nói đến chuyện lọt vào mắt hoàng đế, ngay cả một người đọc sách bình thường cũng có thể vạch ra bao nhiêu sơ hở. Nếu thế, bảo đề khó viết cũng chẳng oan.
Nhưng nếu có thể lắng lòng, chọn một góc nhìn mình am hiểu để bắt đầu, rồi gắn nó với đề bài “làm nước mạnh, khiến dân giàu”, thì muốn viết nên một bài văn nổi bật cũng không phải chuyện quá khó. Dĩ nhiên, điều kiện trước hết là sĩ tử phải có vốn hiểu biết nhất định, ít ra cũng phải nắm được ít nhiều chuyện trong triều ngoài nội của Đại Việt hiện nay.
Mà những người có thể vượt qua hết kỳ thi này đến kỳ thi khác để giành lấy ngôi đầu, dù ít dù nhiều, đều hiểu rõ hoàn cảnh mình đang sống. Cho dù trong số họ có người xuất thân nhà nghèo, chưa chắc đã biết hết chính sách của triều đình và nha môn, nhưng chí ít cũng có thể dựa vào những điều mắt thấy tai nghe quanh mình mà suy ra vài lời có lợi cho xã tắc, muôn dân.
Bởi vậy, sau phút ngẩn ngơ bối rối ban đầu, khi dần trấn tĩnh lại, tâm trí một số sĩ tử cũng bắt đầu sáng ra. Người nhắm mắt suy nghĩ, người cầm bút viết lên giấy những dòng đầu tiên. Tất cả đều đã chìm vào bài văn trước mặt, trong đó dĩ nhiên có cả Lý Lăng.
Thật ra, hắn là một trong những người sớm nghĩ ra cách đặt bút nhất. Dù sao, đề bài của hoàng đế cũng bắt nguồn từ một câu nói của hắn. Còn chuyện làm nước mạnh, khiến dân giàu lại càng nhanh chóng khiến hắn nhớ đến việc mình vẫn luôn làm, cũng không ngừng thúc đẩy, đó là mở rộng việc buôn bán!
Đại Việt tuy tốt hơn rất nhiều so với hai triều Minh, Thanh trong lịch sử đời sau, vốn từng giam hãm tư tưởng đến mức khắc nghiệt nhất, triều đình cũng có phần khuyến khích việc buôn bán. Nhưng theo năm tháng, khi học thuyết Nho gia thực sự nắm quyền định đoạt lời ăn tiếng nói trong thiên hạ, tư tưởng coi trọng nghề nông, xem nhẹ nghề buôn đã ăn sâu vào tận xương tủy người đời.
Dẫu triều đình vẫn chưa ban ra chính sách chèn ép thương nhân, việc buôn bán từng phồn thịnh dưới thời Thái Tổ, Thái Tông cũng đã chịu sự kìm hãm và đánh đập nặng nề.
Vì thế, Lý Lăng muốn nhân cơ hội này trình bày quan điểm của mình. Biết đâu lại có thể khiến hoàng đế nảy ra một ý nghĩ khác.
Nghĩ đến đây, mắt hắn chợt sáng lên. Hắn cầm bút, những hàng chữ ngay ngắn theo lối chữ quan văn lần lượt tuôn ra trên mặt giấy:
- Thần kính bẩm bệ hạ: Người xưa từng nói, dân là gốc của nước. Theo ngu kiến của thần, của cải mới là gốc của dân. Dân có của cải thì mới có lương thực. Trong tay có lương thực, lòng dân mới yên. Lòng dân đã yên, thiên hạ mới được thái bình.
- Của cải là gì? Vàng bạc, đồng tiền tuy cũng được xem là của cải, nhưng rét chẳng thể lấy ra mặc, đói chẳng thể đem mà ăn, chẳng qua cũng chỉ là cát đá mà thôi…
Lý Lăng không vòng vo sáo rỗng. Ngay từ đầu, hắn đã đi thẳng vào trọng tâm, nói đến khái niệm của cải. Sau đó, hắn chỉ ra rằng vàng bạc và những thứ tương tự vốn không có công dụng thiết yếu, rồi từ đó làm nổi bật tầm quan trọng của lương thực, vải vóc. Tiếp theo, hắn dẫn dắt câu chuyện sang những thương hội, thương nhân chuyên vận chuyển đủ loại hàng hóa đến khắp các miền trong thiên hạ.
Đến lúc ấy, hắn mới bắt đầu phân tích sâu hơn những lợi ích mà việc buôn bán đem lại cho sự ổn định, phát triển và hùng mạnh của một quốc gia:
- …Trà và lụa phương Nam, da thú cùng dược liệu phương Bắc, gạo thóc vùng Hồ Quảng… Những vật ấy ở nơi sản xuất chỉ đáng bao nhiêu, nhưng nếu vận chuyển đi khắp thiên hạ, giá trị tăng lên đâu chỉ gấp mười lần. Vậy mà suốt trăm năm qua, quan phủ Đại Việt ta thu được bao nhiêu lợi ích? Cũng chỉ vì đường buôn chưa thông, khiến biết bao của cải bị hao phí dọc đường. Nay dẫu từng để mất dê mới lo sửa hàng rào, nhưng sửa chữa vẫn chưa muộn. Nếu còn kịp thời dốc sức mở mang việc buôn bán, lấy hàng hóa các nơi đổi lấy sự giàu mạnh của cả thiên hạ, Đại Việt ta ắt có thể tiến thêm một bước, vươn cao hơn nữa!
Để chứng minh quan điểm của mình, Lý Lăng lại nêu liền hai ví dụ.
Một là triều Triệu Tống đời trước. Khi ấy bốn bề đều có chiến sự, năm nào cũng thua trận, vậy mà vì sao Đại Tống vẫn giữ được quốc lực đáng kể? Thật ra, đó là nhờ việc buôn bán phát triển. Chính sự phồn thịnh ấy đã giúp vương triều Triệu Tống, tuy chỉ còn nửa mảnh Trung Nguyên, vẫn đứng vững giữa vòng vây của cường địch suốt cả trăm năm.
Ví dụ còn lại thì gần với hiện tại hơn nhiều, chính là việc mất vùng biên phía Bắc vừa xảy ra. Theo ngòi bút của Lý Lăng, nguyên nhân thất bại lần này dĩ nhiên có phần do nha môn Ty Chuyển vận lơ là chức trách, không tận tâm làm việc. Nhưng nguyên nhân then chốt hơn vẫn là đường buôn phía trước chưa thông. Vì vậy, đường sá bên ngoài cửa ải Trấn Bắc trở nên hiểm trở, lương thực và quân nhu tiếp tế không thể đến tiền tuyến giữa lúc tuyết lớn phủ kín đất trời…
Trong khi Lý Lăng cùng tất cả sĩ tử đều cúi đầu viết như nước chảy, hoàng đế đã lặng lẽ cùng các quan rời khỏi chính điện Văn Đức, sang gian điện bên cạnh nghỉ chân.
Ở Đại Việt, các quan, nhất là hơn mười vị trọng thần đang có mặt, đều được phép ngồi trước mặt thiên tử. Sau khi họ an tọa, đám thái giám còn bưng trà nước, bánh trái lên phục vụ. Trông cảnh ấy chẳng khác mấy việc đến nhà bằng hữu làm khách.
Nhưng sắc mặt các quan vẫn lộ vẻ khác thường. Đặc biệt là Phàn Mai Sinh, hai hàng mày nhíu chặt. Hắn thỉnh thoảng lại liếc nhìn hoàng đế, dường như đang cân nhắc có nên mở lời hay không.
- Bệ hạ…
Hữu tướng Vương Hàm lên tiếng trước. Nhưng hắn còn chưa kịp nói hết câu, hoàng đế đã giơ tay ngắt lời:
- Vương khanh cho rằng đề thi hôm nay của trẫm có điều gì không ổn sao?
- Xin bệ hạ thứ tội, quả thật thần nghĩ như vậy. Bao năm nay, đề thi đình của Đại Việt ta đều là những bài kinh nghĩa lớn. Đề sách luận như hôm nay thực sự trái với lẽ thường, lại đi ngược lệ cũ của tổ tông.
Vương Hàm vừa nói vừa nhìn sang những người khác. Các quan cũng lần lượt gật đầu, tỏ ý tán thành.
Trong triều hiện giờ, đám quan văn tuy chia thành nhiều phe. Chẳng hạn như hai vị tả hữu tướng vốn chẳng mấy hòa thuận với nhau. Nhưng trước việc làm hôm nay của hoàng đế, thái độ của họ lại thống nhất đến lạ. Lục Trăn không mở miệng phụ họa, song nhìn vẻ mặt của hắn thì cũng đứng về phía Vương Hàm, đối thủ lâu năm của mình.
Ánh mắt hoàng đế thoáng lóe lên.
- Vậy sao? Khanh nói trái với lệ cũ của tổ tông. Thế trẫm muốn hỏi các khanh một câu, lệ cũ của tổ tông rốt cuộc là gì?
- Dĩ nhiên là quy củ do Thái Tổ, Thái Tông đặt ra!
Phàn Mai Sinh đáp không cần nghĩ. Đây vốn là thứ vũ khí sắc bén nhất mà đám quan dùng để chống lại thiên tử. Nhưng vừa nói xong, hắn đã nhận ra đôi mắt hoàng đế sáng lên, còn những người khác thì sắc mặt khẽ đổi. Đến lúc này, hắn mới chợt hiểu mình đã nói sai điều gì.
Quả nhiên, hoàng đế chậm rãi lên tiếng:
- Nhưng sao trẫm nhớ khoa cử thời Thái Tổ khác bây giờ rất nhiều? Khi ấy, khoa cử đâu chỉ thi Tứ Thư, Ngũ Kinh. Hễ có tài học đều có thể ra làm quan. Từ thuật tính, binh pháp đến thủy lợi, rồi cả phép làm sách luận như hôm nay, đều được Thái Tổ coi trọng hơn những lời trong Tứ Thư, Ngũ Kinh kia. Vì sao đến chỗ các khanh, đề thi hôm nay của trẫm lại thành trái đạo, trái với lệ cũ? Hử?
Câu hỏi khiến mọi người sững lại. Một lát sau, Vương Hàm mới lên tiếng:
- Lời bệ hạ dĩ nhiên có lý. Nhưng thời Thái Tổ cách nay đã trăm năm, thời thế nay đã khác xưa. Khi ấy trăm việc đều ngổn ngang, triều đình đương nhiên cần gạt bỏ khuôn phép, tìm kiếm nhân tài khắp thiên hạ. Bây giờ thì khác. Huống hồ, sĩ tử dự thi đình hôm nay từ trước đến nay đều coi trọng Tứ Thư, Ngũ Kinh cùng lời dạy của thánh nhân. Bài văn họ viết phần lớn cũng xoay quanh những thứ ấy. Dù có thi sách luận thì cũng chẳng phải phần chính. Cách làm hôm nay của bệ hạ thực sự khiến họ chịu nhiều thiệt thòi.
- Ai nói như vậy là khiến họ chịu thiệt? Chẳng phải họ vẫn viết được một bài hợp lẽ đó sao? Chỉ cần lời lẽ có căn cứ, ý tứ có lý, thì vẫn có thể được chấm tốt.
Hoàng đế phẩy tay.
- Các khanh đừng quên, hiện giờ những sĩ tử ấy dẫu chỉ được xem là thư sinh, nhưng sau này họ sẽ bước vào triều đình. Nếu đến lúc ấy mà họ vẫn chỉ biết ôm lấy mấy quyển Tứ Thư, Ngũ Kinh để làm văn, trẫm làm sao yên tâm giao việc triều chính, xã tắc giang sơn cho họ?
- Dĩ nhiên, trẫm không đòi họ ngay lập tức phải hiểu sâu sắc mọi việc lớn trong triều, cũng không bắt họ lập tức đưa ra được kế sách tinh tường cho phúc lợi của bách tính. Nhưng ít ra, họ phải có suy nghĩ của mình, có nhận định và cách làm riêng. Như vậy mới không phụ lòng kỳ vọng của trẫm dành cho họ.
Lời lẽ của hoàng đế vốn rất có lý, khiến quần thần nhất thời chẳng biết phải phản bác ra sao. Thấy vậy, Lục Trăn lập tức đứng dậy chắp tay:
- Bệ hạ sáng suốt. Thần giờ mới hiểu được dụng tâm của bệ hạ. Kỳ thi đình hôm nay chính là để ngày sau mở rộng đường thu nhận hiền tài…
Tả tướng đã nói như vậy, những người khác càng khó lên tiếng phản đối. Ngay cả Phàn Mai Sinh và Vương Hàm cũng chỉ đành lần lượt đứng dậy, tỏ ý tán thành.
Trong lòng họ đều hiểu rõ, sau chuyện hôm nay, từ nay về sau thiên tử sẽ càng tự do hơn trong việc ra đề thi đình.
Quyền lực của hoàng đế vốn đã bị đè xuống vất vả suốt mấy chục năm, lần này thật sự sắp ngoi đầu trở lại.
Hoàng đế hài lòng đưa mắt nhìn khắp quần thần, rồi cười nói:
- Các khanh bình thân cả đi. Trẫm đã là chủ khảo kỳ thi này, đâu thể cứ mãi tránh ở đây. Các khanh cứ ngồi nghỉ, trẫm về chính điện xem thử.
Đám quan đồng thanh tạ ơn, vâng dạ, rồi đứng dậy tiễn hoàng đế ra tận cửa điện. Đợi người đi khỏi, họ nhìn nhau, ai nấy đều nở nụ cười chua chát…
Ra khỏi gian điện, sắc mặt Tôn Ung mới dần trầm xuống.
Đây chỉ là một lần thăm dò của hắn. Nào ngờ phản ứng của quần thần lại dữ dội đến vậy. Xem ra con đường hắn muốn đi quả thật chẳng dễ dàng gì.
Nhưng hắn tuyệt đối không thể bỏ cuộc. Có vài việc cũng đã đến lúc phải đưa lên kế hoạch rồi.
Mãi đến khi bước qua cửa chính điện, hoàng đế mới thu tâm trí về kỳ thi đình trước mắt. Ánh mắt hắn lướt qua lưng những sĩ tử vẫn đang cặm cụi viết bài, cuối cùng dừng lại trên người thanh niên ngồi ở hàng đầu.
Dường như nhớ ra điều gì, hoàng đế thong thả bước tới. Hắn dừng bên bàn của Lý Lăng, đưa tay lấy xấp giấy đã viết xong đang được chặn dưới nghiên giấy bên trái, rồi tùy ý lật xem.
Nhưng chỉ mới đọc qua, ánh mắt hoàng đế đã thay đổi. Hắn lập tức bị cuốn vào bài văn.
Lý Lăng lúc ấy đang viết những dòng kết cuối cùng, ban đầu hoàn toàn không nhận ra bên cạnh mình có người đứng. Đến khi một tờ giấy khác vừa viết kín, hắn thuận tay đặt sang bên cạnh, nhưng bàn tay lại chạm vào khoảng không, Lý Lăng mới giật mình nhận thấy có người đang đứng sát bên.
Hắn hơi nghiêng đầu nhìn sang, lập tức thấy thiên tử đang lật xem bài văn của mình. Tim hắn thắt lại. Bàn tay run lên, suýt nữa kéo một nét mực làm hỏng cả phần đã viết.
Hoàng đế cũng nhận ra phản ứng ấy. Hắn mỉm cười, hơi bĩu môi ra hiệu cho Lý Lăng không cần đa lễ, cứ tiếp tục viết bài.
Lý Lăng lúc này mới bình ổn tâm trí, cúi đầu hoàn thành nốt phần cuối…
Kỳ thi đình cứ thế chậm rãi trôi qua. Chẳng bao lâu sau giờ Ngọ, đã đến lúc nộp bài cuối cùng!