Tú tài và cử nhân, tuy chỉ cách nhau một kỳ thi Hương, nhưng địa vị giữa hai bên lại khác nào vực sâu ngăn cách.
Nói rộng ra, đó là ranh giới giữa quan và dân. Tú tài dù đã có công danh, gặp quan không cần quỳ lạy, thông thường còn được ban chỗ ngồi, nhưng xét cho cùng vẫn chỉ là dân. Cử nhân thì khác. Đó là thế lực địa phương thực sự có thể ngồi ngang hàng với quan lại, thậm chí bất cứ lúc nào cũng có cơ hội được bổ làm quan. Chức quan ấy chưa chắc đã cao, nhưng dẫu sao cũng coi như đã bước chân vào tầng lớp cai trị chân chính.
Nói nhỏ hơn, những lợi ích mà hai thân phận này đem lại cũng cách biệt một trời một vực. Tú tài chỉ đủ lo cho gia đình mình, cùng lắm là vài ba người. Còn một vị cử nhân có thể giúp hàng chục, hàng trăm người được miễn sưu dịch và thuế khóa, từ đó kiếm về vô số lợi lộc.
Đó cũng là lý do dân gian thường nhắc đến “tú tài nghèo”, nhưng xưa nay chưa từng có câu “cử nhân nghèo”. Cử nhân dù thất chí đến đâu vẫn là một thân sĩ có thế lực trong vùng, đâu phải tú tài có thể sánh bằng.
Nếu chí hướng của một người chỉ là sống một đời giàu sang sung túc, thi đỗ cử nhân đã là đủ. Nhưng với người ôm hoài bão lớn hơn, thi đỗ cử nhân mới chỉ là bước chân đầu tiên trên con đường thật sự.
Lý Lăng lúc này cũng khó lòng giấu được niềm kích động. Trước kia, hắn vẫn luôn tự nhủ rằng đời người đâu chỉ có một con đường khoa cử, muốn thành công còn nhiều lối khác. Thế nhưng khi biết chắc tên mình đã nằm trên bảng vàng, niềm vui vẫn cuồn cuộn dâng lên như sóng lớn, khiến hắn hồi lâu chưa thể hoàn hồn.
Mãi đến khi người lính báo tin bước tới trước mặt, lớn tiếng nhắc lại:
- Chúc mừng lão gia Lý Lăng đỗ thứ năm mươi sáu kỳ thi Hương lần này!
Lý Lăng mới chợt tỉnh. Hắn cười, đưa tay nhận lấy tờ giấy báo, rồi thuần thục móc từ trong tay áo ra năm lượng bạc trao cho người lính.
- Cùng vui, cùng vui.
- Đa tạ lão gia ban thưởng! Tiểu nhân chúc lão gia sang năm lại đỗ tiến sĩ, ngày sau bước vào triều đình, trở thành vị quan chấp chính của Đại Việt!
Người lính kia mừng rỡ ra mặt. Năm lượng bạc này đã bằng hơn nửa tháng tiền công của hắn, thế nên lời nịnh nọt tuôn ra ào ào như nước chảy. Hai người lính còn lại nghe vậy cũng đỏ mắt ghen tị. Bọn họ chỉ nhận được chừng một lượng bạc vụn, đem ra so thì những lời chúc tụng nói lên cũng thiếu hẳn vẻ sốt sắng.
Từ Thương lúc này mặt mày cũng rạng rỡ. Hắn nâng chén kính Lý Lăng:
- Ôn Trung, chúc mừng huynh! Từ nay huynh đệ ta có thể cùng tiến cùng lui, cùng nhau đi thi Hội rồi.
- Phải, chúng ta cùng tiến cùng lui. Biết đâu sau này còn được làm quan chung một triều.
Lý Lăng cũng cười, nâng chén chạm vào chén của hắn. Hai người cùng ngửa cổ uống cạn rượu trong chén.
Sau khi mấy người lính rời đi, các sĩ tử huyện Giang Thành và phủ Hành Châu lần lượt đến chúc mừng hai người. Trong giọng nói của họ ít nhiều đều phảng phất vẻ thất vọng và ngưỡng mộ. Vừa rồi đã có người hỏi thăm, năm nay kỳ thi Hương cả thảy chỉ lấy sáu mươi hai cử nhân. Người lính báo tin thứ ba tìm đến chính là vị cử nhân đứng thứ sáu mươi. Xem ra, sau người ấy sẽ chẳng còn ai đỗ đạt nữa.
Thấy vậy, Lý Lăng và Từ Thương cũng không tiện tỏ vẻ đắc ý quá mức. Hai người chỉ mỉm cười lần lượt hàn huyên với mọi người, rồi mang theo niềm vui rộn ràng trở về căn sân phía sau.
Mãi đến khi bước qua cửa, sắc mặt Từ Thương mới nghiêm lại. Hắn bỗng cúi mình thật sâu trước Lý Lăng.
- Ôn Trung, huynh giúp ta đến mức này, Từ Thương thật sự cảm kích vô cùng…
Lý Lăng ngẩn ra, nhưng phản ứng rất nhanh. Hắn vội đưa tay đỡ lấy đối phương.
- Trác Ngô huynh, huynh làm gì vậy? Chúng ta là bằng hữu, cần gì phải khách sáo đến thế?
Từ Thương xúc động nói:
- Trước khi gặp huynh, Từ Thương ta sống thế nào, chẳng lẽ huynh còn không biết? Bao nhiêu năm liền ngay cả kỳ thi Viện cũng không qua nổi, suýt nữa vì thi mãi chẳng đỗ mà tuyệt vọng tìm đến cái chết… Chính huynh đã không chê ta xuất thân thấp kém, kết giao với ta làm bạn. Không chỉ nhiều lần giúp ta về tiền bạc, huynh còn tận tình chỉ bảo ta chuyện học hành thi cử. Nay huynh lại giúp ta được bái vào cửa danh sư… Nếu không có một người bạn tốt như huynh, Từ Thương ta vẫn chỉ là kẻ nghèo túng vô dụng của huyện Giang Thành. Hôm nay ta mà không nói ra những lời này, thì còn đáng mặt con người sao?
Lý Lăng cố sức đỡ hắn đứng thẳng, giọng nói vẫn hết sức ôn hòa:
- Trác Ngô huynh quá lời rồi. Huynh có được ngày hôm nay, trước hết phải cảm tạ mẫu thân cùng các em trong nhà. Nhờ có sự nâng đỡ của họ, huynh mới đi được đến bước này. Kế đó là nhờ chính bản thân huynh. Bao năm dùi mài kinh sử, dựa vào nỗ lực của mình mà vượt qua hết kỳ thi này đến kỳ thi khác. Còn Lý Lăng ta chẳng qua chỉ giúp được chút việc bên cạnh mà thôi.
- Không, ta hiểu rất rõ. Nếu ngày ấy huynh không mắng cho ta tỉnh ngộ, nếu huynh không nhiều lần chỉ dẫn, an ủi ta, ta đã không thể thoát khỏi bóng ma trong lòng…
- Huynh giúp ta trước, nên hôm nay ta mới có thể giúp lại huynh. Huynh đừng quên, người thật sự cứu người trước trong mối giao tình này là huynh mới phải. Nếu năm ngoái huynh không trượng nghĩa ra tay, bất chấp bản thân giằng co với tên cướp kia, e rằng muội muội và ta đã mất mạng trong đêm hôm ấy rồi.
Vừa nói, Lý Lăng vừa dùng sức đỡ Từ Thương đứng thẳng lên, sau đó vỗ vai hắn.
- Vì vậy, giữa huynh đệ ta không cần tính toán rạch ròi ai mang ơn ai, ai giúp đỡ ai. Chúng ta là bằng hữu, là bằng hữu thật lòng. Thế là đủ rồi.
- Bằng hữu thật lòng…
Từ Thương khẽ nhắc lại câu ấy. Vẻ cảm kích trên mặt hắn dần hóa thành nụ cười. Hắn dùng sức gật đầu.
- Đúng, chúng ta là bằng hữu, là bạn tốt. Sau này còn một chặng đường rất dài phải đi. Những lời cảm tạ khách sáo ấy quả thật không cần nhắc lại nữa.
- Thế mới phải!
Lý Lăng cũng nhe răng cười. Rồi hắn bất ngờ bước lên một bước, dang tay ôm chặt Từ Thương.
- Chúng ta hãy nắm tay cùng tiến, lại chiến một trận ở kỳ thi Hội, cùng nhau cố gắng!
Thân mình Từ Thương rõ ràng cứng đờ. Hắn hiển nhiên chưa quen với cách biểu lộ này của Lý Lăng, nhưng cũng không tránh né, chỉ bị động chịu đựng cái ôm ấy, rồi thấp giọng đáp:
- Đúng, chúng ta hãy cùng tiến thêm một bước nữa!
…
Kết quả kỳ thi Hương đã công bố, nhưng Lý Lăng và mọi người vẫn chưa thể rời Từ Châu, bởi trước mắt còn một bữa tiệc Lộc Minh đang chờ họ.
Đó là lệ cũ đã có từ lâu. Mỗi lần kỳ thi Hương kết thúc, những người đỗ cử nhân đều được quan lại địa phương mời đến một khu vườn nổi tiếng trong thành dự tiệc. Ngoài mặt là chúc mừng các tân khoa, nhưng thực chất là đưa những người sắp bước vào quan trường này kết giao với vòng tròn quyền thế. Chỉ sau khi dự tiệc Lộc Minh, các cử nhân mới thật sự có địa vị và thân phận của mình.
Trước đó, Lý Lăng và Từ Thương còn nhận được không ít thiệp mời. Đó đều là lời mời của các thân sĩ hoặc quan viên có danh vọng trong thành Từ Châu, muốn mời họ dự những buổi gặp gỡ bàn văn làm thơ. Số thiệp hai người nhận được gần như ngang nhau.
Từ Thương thì chẳng cần phải nói. Hắn là một trong những người đứng đầu Ngũ Kinh của kỳ thi Hương lần này, tiếng tăm về tài học đã lan khắp thành. Đám thân sĩ và quan lại kia đương nhiên muốn sớm kết giao với vị tân quý tương lai.
Còn Lý Lăng, thật ra trước kỳ thi Hương đã nổi danh trong giới nho sĩ. Dù sao hắn cũng từng giúp thầy Trương phản bác đối thủ trong một buổi gặp gỡ văn nhân, khiến kẻ kia tức đến hộc máu. Nhân vật lợi hại như vậy, ai mà chẳng muốn làm quen?
Chỉ là khi ấy kỳ thi Hương sắp đến, chưa ai dám chắc cuối cùng hắn sẽ đạt thứ hạng nào, nên mọi người chưa vội tìm đến. Nay Lý Lăng đã trở thành cử nhân, tình thế lập tức khác hẳn. Đám sĩ tử trong thành tranh nhau gửi thiệp, ai cũng muốn được tận mắt xem phong thái của Lý công tử.
Thế nhưng trước những lời mời ấy, Lý Lăng và Từ Thương đều tìm cách khéo léo từ chối. Từ Thương rõ ràng vẫn chưa quen với thân phận mới, đối với chuyện giao tiếp cũng chẳng biết xoay xở ra sao. Thêm vào đó, bản tính hắn vốn hướng nội, đương nhiên không muốn đến những buổi gặp gỡ văn nhân như thế.
Còn Lý Lăng thì tự biết nếu đến đó, mình chỉ tổ làm trò cười. Chi bằng kiếm đại một lý do rồi từ chối cho xong.
Hắn tuy là người từ một thời đại khác đến, cũng nhớ được vài câu thơ văn của những bậc danh gia đời sau, nhưng thứ ấy chẳng đủ để hắn đem ra đàm đạo cao xa với đám văn nhân mặc khách đương thời. Những chuyện trong tiểu thuyết, rằng nhân vật chính chỉ cần đọc thuộc một bài thơ hay một câu tuyệt cú lưu truyền nghìn đời là được mọi người xúm xít tung hô, sẽ không xảy ra trong chốn văn đàn thật sự.
Những buổi gặp gỡ làm thơ thường có chủ đề rõ ràng, đâu phải muốn đọc bài nào cũng được người khác tán thưởng. Chỉ riêng chuyện làm thơ đúng đề đã đủ khiến mấy bài thơ ít ỏi trong bụng Lý Lăng không thể chống đỡ.
Hơn nữa, thơ văn đều là sự lắng đọng từ trải nghiệm của một con người. Một thiếu niên mới ngoài hai mươi tuổi, lại dùng giọng điệu già nua để ngâm những câu bi thương như:
“Thu buồn muôn dặm, khách thường phiêu bạt,
Trăm năm nhiều bệnh, một mình lên cao,”
thì ai chịu tin cho nổi?
Dĩ nhiên, những điều ấy vẫn chưa phải mấu chốt. Quan trọng nhất là triều Đại Việt này xuất hiện quá đỗi kỳ lạ. Lý Lăng không dám chắc những câu thơ nổi tiếng của hậu thế kia trước đây đã có người làm ra hay chưa.
Đằng nào làm thơ viết văn cũng chẳng phải sở trường của hắn, hắn không định dựa vào thứ ấy để tô điểm danh tiếng cho mình, thế nên dứt khoát từ chối tất cả.
Những buổi gặp mặt văn nhân có thể khéo léo tránh đi, nhưng bữa tiệc Lộc Minh chính thức thì không thể thoái thác.
Đến ngày hai mươi tám tháng Tám, hai người vẫn phải tới vườn Đào để dự thịnh hội lần này.
Lộc Minh yến ba năm mới tổ chức một lần, những người có mặt hôm nay đương nhiên đều mang thân phận không tầm thường. Ngoài các quan viên địa phương, những thân sĩ có danh vọng trong vùng Từ Châu cũng đến đông đủ, trong đó có cả Trương Hòa Phong.
Tuy vậy, Lý Lăng không đủ tư cách ngồi cùng bàn với những nhân vật lớn ấy. Từ Thương, nhờ đứng đầu Ngũ Kinh, được mời lên bàn chính. Bên cạnh hắn vừa hay chính là thầy của hắn.
Còn Lý Lăng, vị tân cử nhân vừa may mắn vượt qua ngưỡng đỗ, chỉ có thể ngồi ở ghế cuối để tiếp khách.
Nhưng như vậy cũng tốt. Ít nhất sẽ không bị ai cố ý nhắm vào.
Bữa tiệc quan phương này hơi buồn tẻ. Phần lớn mọi người chỉ trao đổi tên họ, làm quen mặt nhau, để lại chút ấn tượng mà thôi. Điều duy nhất còn xem như thú vị là bài thơ “Hươu kêu khe khẽ, ăn rau ngoài đồng” do vị Giải nguyên của kỳ thi này cùng những người đứng đầu Ngũ Kinh hợp nhau ngâm đọc. Đó cũng chính là nguồn gốc tên gọi của bữa tiệc Lộc Minh.
Mấy vị đứng đầu kỳ thi dùng giọng hơi cứng nhắc, lắp bắp đọc lại bài thơ cổ vốn đã bị không biết bao nhiêu người học thuộc đến mòn cả miệng. Lý Lăng và mấy vị cử nhân cùng bàn nhìn nhau, trên mặt đều lộ ra nụ cười kỳ quặc.
Đến cuối bữa tiệc, Lý Lăng nhận từ tay vị chủ khảo tấm thẻ bạc tượng trưng cho thân phận cử nhân. Điều đó có nghĩa, kể từ hôm nay, hắn đã thật sự trở thành một vị cử nhân, lại tiến thêm một bước đến gần hoài bão của mình.
Tiệc tan, mọi người lần lượt trở về. Lý Lăng cũng định lên đường về nhà. Dù sao lần này hắn đã rời đi gần một tháng, trong lòng quả thật nhớ các em gái cùng những người thân quen ở nhà.
Nhưng khi hắn nói ngày mai hoặc ngày kia sẽ khởi hành về Giang Thành, Từ Thương lại lộ vẻ khó xử.
- Ôn Trung, ta muốn tạm thời ở lại Từ Châu…