Lời Trương Hòa Phong vừa dứt, đám sĩ tử trong sảnh đều lộ vẻ kinh ngạc. Có người há miệng định nói, nhưng chợt nhớ đó là lời của đương kim thiên tử, nếu không e rằng đã có khối người bất bình, lên tiếng chỉ trích cách làm ấy.
Trương Hòa Phong nhìn khắp lượt vẻ mặt mọi người bên dưới rồi cười nhạt:
- Lão phu biết trong lòng các vị có nhiều điều nghi hoặc, thậm chí bất mãn. Không giấu gì các vị, năm ấy chính lão phu cũng đầy bụng thắc mắc, chỉ là không dám buông lời càn quấy trước mặt bệ hạ, đành chôn sâu chuyện ấy trong lòng.
Ông ngừng một lát, vẻ mặt nghiêm nghị hẳn:
- Nhưng nhiều năm sau, lão phu đã hiểu được ý thật sự trong chuyện ấy. So với lão già này, bệ hạ mới là người sáng suốt nhất. Quan niệm lấy nông làm gốc, xem thương nghiệp là ngọn đã lưu truyền mấy trăm năm, nhưng rốt cuộc vẫn có phần thiên lệch. Nhìn vào thời thế ngày nay, sĩ, nông, công, thương vốn chẳng có nghề nào cao quý hơn nghề nào. Cũng không thể vì coi trọng việc cày cấy mà tìm cách kìm hãm buôn bán. Làm vậy chẳng ích gì cho muôn dân trong thiên hạ.
Sĩ tử đặt câu hỏi ban nãy rõ ràng không chấp nhận được câu trả lời ấy. Hắn nghĩ ngợi đôi chút rồi lấy hết can đảm lên tiếng:
- Thưa thầy, vì sao thầy lại nói như vậy? Lấy nông làm gốc, xem thương nghiệp là ngọn, chẳng phải là đạo lý đúng đắn mà Nho gia một lòng đề cao suốt nghìn năm sao? Hơn nữa, chuyện thương nghiệp làm hại đất nước đã có lịch sử làm gương. Triều Triệu Tống trước kia dung túng thương nhân đủ đường, mặc cho họ làm càn, kết quả thế nào? Quốc lực hao mòn, nạn ngoại bang quấy nhiễu suốt trăm năm. Nếu Thái Tổ Võ Hoàng đế không đột nhiên xuất thế, e rằng thiên hạ Trung Nguyên đã loạn lạc vì chuyện ấy. Khi đó, muôn dân mới thật sự phải chịu đại họa.
Lời ấy lập tức được mọi người đồng tình. Không ít sĩ tử gật đầu phụ họa:
- Huynh đài nói phải. Tấm gương triều Triệu Tống vẫn còn đó. Thương nhân tham lợi, làm hại người, hại nước, chuyện ấy nhiều không kể xiết. Đã là sai lầm thì phải sớm ngăn chặn, như vậy Đại Việt mới hưng thịnh, muôn dân mới được sống trong cảnh thái bình sáng sủa.
Sắc mặt Trương Hòa Phong lập tức nặng nề. Ông giơ tay ra hiệu cho mọi người yên lặng rồi mới nói:
- Lão phu hiểu tấm lòng nhiệt thành vì nước của các vị. Nhưng lão phu vẫn phải nói rõ, chuyện thực tế khác xa những điều trong sách vở. Triều Tiền Tống mất nước không chỉ vì thương nghiệp. Còn việc thương nhân ngày nay làm ăn khắp nơi, cũng có nguyên do của nó. Đáng tiếc, lão phu chưa từng tìm hiểu việc này, nên lúc này không thể nói thêm được.
Lý Lăng nghe ông hết sức khuyên mọi người đừng vin vào sách vở mà cố chấp, trong lòng càng thêm kính trọng vị đại nho này. Trước đó, hắn vốn chỉ nghĩ Trương Hòa Phong có học vấn uyên thâm về Nho học, nhưng một thư sinh cả đời chuyên tâm đèn sách như ông chưa chắc thích hợp làm quan. Giảng giải kiến thức trong sách thì được, chứ những việc khác chưa hẳn đã đảm đương nổi.
Giờ đây hắn mới hiểu, bậc đại nho quả nhiên khác hẳn người đọc sách thông thường. Ông không khư khư giữ lấy ý mình, lòng dạ rộng rãi, biết nhìn sự việc từ toàn cục. Có lẽ tầm mắt còn hạn hẹp nên lời lẽ chưa đủ sức thuyết phục mọi người, nhưng phong thái quang minh, rộng rãi của ông vẫn hiện rõ.
Những người khác lại chẳng nghĩ như vậy. Thấy Trương đại nho không đưa ra được lời giải thích đủ sức khiến mọi người tin phục, kẻ này người nọ lại đứng lên bác bỏ. Lần này, giọng điệu của họ gay gắt hơn trước nhiều:
- Thưa thầy, có phải vì bệ hạ đương triều khoan dung với thương nhân nên thầy mới muốn bênh vực họ, mong sau này được trở lại triều đình chăng?
Một người khác tiếp lời:
- Thưa thầy, thương nhân không làm ra sản phẩm mà lại dùng đủ thủ đoạn để kiếm lời lớn, quả thật chẳng phải việc người quân tử nên làm. Ngay cả thánh nhân cũng nhiều lần chê trách chuyện ấy. Thầy nói như vậy, chẳng lẽ là nghi ngờ lời thánh nhân sao?
- Thưa thầy…
Trước những lời chất vấn dồn dập của bao người, Trương Hòa Phong dù có mười cái miệng cũng không sao đáp xuể. Huống hồ, nhất thời ông quả thật chẳng nghĩ ra lời lẽ nào hay hơn để thuyết phục mọi người. Nói cho cùng, ông chỉ là một nhà nho chuyên tâm nghiên cứu kinh sách, trước nay chưa hề để ý đến chuyện buôn bán.
Bởi thế, ông càng lúc càng lúng túng. Ông vừa mở miệng đã bị người ta ngắt lời, còn những kẻ kia càng được đà lấn tới, hệt như muốn hợp sức bác cho ông không còn lời nào để nói. Nào còn chút kính trọng nào như lúc ban đầu?
Lý Lăng đứng bên cạnh nhìn mà sững sờ. Còn có kiểu này nữa sao? Từ Thương cũng kinh ngạc không kém, nhịn không được lẩm bẩm:
- Sao lại thành ra thế này? Vì sao họ chẳng chịu tôn trọng thầy?
Một thư sinh chừng bốn mươi tuổi đứng bên cạnh bật cười, vẻ mặt như đã quá quen với cảnh này:
- Đó là tranh chấp về quan niệm. Các vị hẳn lần đầu dự một buổi đàm luận như thế này, nên chưa biết chuyện bên trong. Thật ra, ngoài việc học hỏi đôi điều từ các bậc đại nho, mục đích quan trọng hơn của những buổi như thế này là để một số người nhân dịp ấy mà nổi danh.
- Nổi danh?
- Các vị thử nghĩ xem, nếu có thể bác bại một bậc đại nho nổi tiếng trong buổi đàm luận, chẳng phải tên tuổi sẽ vang lên ngay đó sao?
- Nhưng việc ấy có ích gì cho kỳ thi hương sắp tới?
- Ai bảo những người này đều là thí sinh đi thi hương? Theo ta thấy, hai ba chục người ngồi hàng đầu phần lớn đã đỗ cử nhân. Họ đều là những sĩ tử có chút danh tiếng trong thành Từ Châu, nay vừa hay mượn dịp này giẫm lên Trương đại nho để làm vang danh mình. Mấy năm nay, chuyện như vậy xảy ra không ít. Chỉ vì thầy trước kia sống lâu năm ở kinh thành nên không nghe được chuyện ấy, thành thử chẳng có sự chuẩn bị.
Người kia nói tiếp:
- Ta còn ngờ rằng buổi đàm luận hôm nay được tổ chức chính là để làm chuyện này. Trương đại nho là người có danh vọng nhất Từ Châu suốt hai mươi năm qua. Chỉ có dựa vào danh tiếng của ông, một số người mới có thể chỉ sau một đêm mà nổi danh khắp thiên hạ. Nếu không, vì sao lần này Viên Chiết Quế lại mời thầy đến, chứ không phải Văn Khôi Cư, nơi giàu có hơn, đứng ra tổ chức? Rõ ràng đã có người sắp đặt mọi chuyện từ trước.
Lý Lăng chớp mắt, bất giác hít sâu một hơi. Tâm địa và thủ đoạn của đám người trong giới sĩ lâm quả thật bẩn thỉu hết chỗ nói. Người ta vốn có lòng dìu dắt hậu bối nên mới đến giảng bài, vậy mà các ngươi lại giăng bẫy hãm hại ông. Đúng là không biết xấu hổ!
Từ Thương đỏ bừng mặt, giận dữ nói:
- Thật quá đê tiện! Bọn họ… chẳng lẽ không sợ làm thầy tức giận đến sinh chuyện sao?
- Những người ấy đâu buồn để tâm đến cảm nghĩ của một ông già đã cáo quan, chỉ còn hư danh… - Lý Lăng nhếch môi, sắc mặt lạnh như băng.
Bởi hắn đã nhận ra ông lão trên bục bắt đầu run rẩy. Mấy lần ông định mở miệng nói gì đó, nhưng đều bị người ta cắt ngang. Cảnh tượng đã gần đến mức mất kiểm soát.
- Thế… phải làm sao bây giờ?
Từ Thương thật sự cuống lên. Qua lời lẽ của Trương Hòa Phong ban nãy, hắn đã bị ông thuyết phục, không đành lòng nhìn một vị đại nho như vậy gặp chuyện. Nhưng tầm mắt còn hạn hẹp, dù muốn giúp, hắn cũng chẳng tìm được lời nào đủ sức đáp trả, chỉ biết đứng đây sốt ruột.
Đúng lúc ấy, lại có một sĩ tử bật dậy, bước lên hai bước, gần như đứng sát trước mặt Trương Hòa Phong. Hắn nghiêm giọng nói:
- Thưa Trương thầy, thầy là bậc đại nho, từ nhỏ đã đọc sách thánh hiền, sao lại nói ra những lời trái đạo nghịch lý như vậy? Thương nhân coi trọng lợi lộc, xem nhẹ nghĩa lý, đó là cái họa của thiên hạ. Sao có thể đánh đồng họ với sĩ và nông, vốn là gốc rễ làm nước mạnh? La Phong ta tuy chỉ là một cử nhân nhỏ bé, cũng phải đứng ra tranh biện với thầy. Nếu hôm nay thầy thuyết phục được vãn bối, đời này ta sẽ không dự khoa cử nữa!
Nếu trước đây Lý Lăng còn đôi chút nghi ngờ, thì giờ trông thấy người kia công khai xưng tên, đứng ra đối đầu với Trương Hòa Phong, hắn đã biết lời đồn kia không sai. Buổi đàm luận hôm nay chính là cái bẫy người ta giăng sẵn cho Trương Hòa Phong. Một khi ông sa vào, tên cử nhân La Phong này sẽ đạp lên danh tiếng của ông để bước lên.
Ban đầu, có lẽ Trương Hòa Phong chưa nhận ra điều gì. Nhưng đến lúc này, ông đã hiểu rõ dụng ý của đối phương. Ánh mắt ông lạnh hẳn đi:
- Lão phu chỉ nói một điều. Dù là thương nhân, nông dân hay kẻ sĩ, họ đều là con dân Đại Việt. Sao có thể phân sang hèn? Còn chuyện ngươi nói thương nhân coi trọng lợi lộc, điều ấy đương nhiên không sai. Nhưng đó chẳng phải lý do để ngươi khinh rẻ họ.
- Người quân tử được khen vì trọng nghĩa, kẻ tiểu nhân được khen vì ham lợi. Đó là lời Khổng thánh nhân dạy. Chẳng lẽ vẫn chưa đủ chứng minh thương nhân đều là kẻ tiểu nhân, cần phải kìm hãm sao?
La Phong đã chuẩn bị sẵn từ trước. Hắn lập tức dồn ép thêm một câu, còn kéo cả Khổng thánh nhân ra làm chỗ dựa.
- Lời ấy tuy không sai, nhưng người học đạo phải biết bao dung. Sao có thể chỉ vì người ta theo đuổi lợi lộc mà đè nén họ?
- Vãn bối không dám bàn chuyện có nên kìm hãm hay không. Nhưng ranh giới giữa gốc và ngọn, nặng và nhẹ, phải được phân định rõ ràng. Theo lời Trương thầy, thương nhân đáng được đối xử ngang hàng với nông dân và kẻ sĩ. Chuyện ấy thật khó khiến chúng ta chấp nhận.
La Phong bất ngờ đổi giọng, nhắm thẳng vào đối phương mà công kích. Tựa như muốn giúp hắn thêm thanh thế, lập tức lại có mấy sĩ tử đứng lên phụ họa:
- Thưa Trương thầy, chúng tôi cũng cho rằng lời thầy vừa nói rất sai. Mong thầy nói rõ đạo lý trong đó.
- Các ngươi…
Bị họ dồn ép đến mức ấy, hơi thở Trương Hòa Phong đã rối loạn, thân mình cũng run lên. Ông lắp bắp, gần như không nói thành lời.
Theo lẽ thường, hai người đi cùng ông phải bước lên can ngăn cuộc tranh luận, hộ tống ông rời khỏi đây từ lâu. Nhưng lúc này, hai kẻ ấy vẫn lạnh lùng đứng nhìn, dường như chẳng hề nhận ra ông đã kích động đến mức không thể nói nên lời, sắp bị đám “sĩ tử” kia ép cho cứng họng.
La Phong khẽ nhếch môi. Nổi danh ở Từ Châu cũng là nổi danh khắp hai phủ Hoài Nam. Với danh tiếng của Trương Hòa Phong, biết đâu chỉ vài tháng nữa, tên tuổi hắn đã truyền khắp thiên hạ! Ý nghĩ ấy khiến khí thế hắn càng thêm hăng hái. Hắn lập tức tiến lên một bước:
- Thưa thầy, đây là cuộc tranh biện về đạo lý và chính thống, vãn bối nhất định phải hỏi cho rõ. Thương nhân là sâu mọt của đất nước. Hễ còn họ, họ chỉ biết luồn cúi, mưu lợi vụn vặt, làm hỏng nền móng Đại Việt. Đương nhiên phải sớm trừ bỏ, nếu không thể trừ tận gốc thì cũng phải hết sức kìm hãm. Thầy nghĩ có đúng không?
- Toàn lời bậy bạ! Ta thật chẳng hiểu ngươi thi đỗ cử nhân bằng cách nào. Với chút hiểu biết ấy, theo ta, ngươi đến danh hiệu đồng sinh cũng chẳng lấy nổi!
Đúng lúc La Phong đinh ninh mình đã nắm chắc phần thắng, định chốt chặt lời buộc tội ấy, một giọng nói đầy khinh miệt bỗng vang lên từ phía sau. Tiếng nói át hẳn lời hắn.
Câu ấy vừa thốt ra, cả sảnh đường lập tức im bặt. La Phong ngoảnh phắt đầu lại, hơn trăm người đồng loạt dồn mắt về phía kẻ vừa lên tiếng.
Đó là một thanh niên tuổi đời còn rất trẻ, dung mạo tuấn tú, đôi mắt đen láy sáng ngời. Bị mọi người chăm chăm nhìn vào, hắn vẫn bình thản, chỉ khiêu khích nhìn La Phong:
- Với chút hiểu biết của ngươi, chưa đáng để thầy ra mặt tranh biện. Để một tú tài như ta nói chuyện với ngươi vậy.