Chỗ trọ này đắt tiền quả có cái lý của nó. Mấy người Lý Lăng ở vườn Chiết Quế không chỉ được ngủ yên một đêm, rượu cơm nơi đây cũng rất ngon. Sáng hôm sau, trời vừa hửng, tiểu nhị đã tìm đến gọi họ dậy, báo rằng buổi giảng của đại nho họ Trương ở sảnh Chiết Quế sẽ bắt đầu vào giờ Thìn, dặn họ đến sớm.
Lý Lăng và Từ Thương đương nhiên không muốn đến muộn, bỏ lỡ dịp nghe giảng. Hai người vội rửa mặt, dùng bữa rồi mau chóng lên đường. Còn Lý Mạc Vân chẳng mấy hứng thú với chuyện ấy, bèn hẹn hai người rồi đi dạo khắp thành.
Dù họ đã đi rất sớm, đến nơi vẫn thấy hơn nửa số ghế đã bị các sĩ tử đến trước chiếm mất. Mấy hàng ghế phía trên kín chỗ, hai người đành chọn chỗ ngồi ở phía sau.
Bấy giờ Lý Lăng mới có dịp hỏi điều mình thắc mắc:
- Vị đại nho họ Trương tên Trương Hòa Phong này có lai lịch thế nào?
Hắn hỏi Từ Thương, nhưng kiến thức của người này còn chẳng bằng hắn, chỉ biết cười khổ, lắc đầu:
- Ta cũng mới nghe danh vị đại nho này lần đầu…
Một nho sinh ngồi bên cạnh nghe vậy, không nhịn được cau mày, giọng có vẻ bất bình:
- Hai vị từ huyện nhỏ dưới đây lên phải không? Đến cả đại nho Trương, người đưa ra học thuyết “Lấy lòng nhân làm gốc”, mà hai vị cũng chưa từng nghe danh ư?
Lý Lăng vội mỉm cười:
- Huynh đài biết rõ chuyện về đại nho Trương, xin kể cho chúng ta nghe được chăng?
- Đại nho Trương là bậc nho giả nổi tiếng nhất vùng Lưỡng Hoài trong hai ba mươi năm gần đây. Tài học của ngài hơn người, chưa đầy hai mươi tuổi đã đỗ tiến sĩ, được bổ vào Hàn Lâm viện làm quan. Sau đó, ngài còn giảng giải sâu rộng kinh điển Nho gia, được vị Thượng thư bộ Lễ đương thời coi trọng, tiến cử vào bộ. Ngài từng giữ chức Thị lang bộ Lễ.
Người kia rõ ràng là kẻ ngưỡng mộ đại nho Trương, chuyện đời ông thuộc nằm lòng, kể mà mặt mày rạng rỡ như chính mình cũng được nở mày nở mặt.
- Ba năm trước, vì bị liên lụy trong án Hòm Vàng, đại nho Trương mới cáo quan về quê. Dẫu vậy, danh tiếng của ngài trong giới sĩ tử chẳng hề suy giảm. Nhất là năm ngoái, sau khi ngài đề xướng thuyết “Lấy lòng nhân làm gốc”, ngài càng trở thành bậc đại nho lừng danh thiên hạ, gần sánh được với hai vị hiền nhân họ Từ và họ Chu của triều ta.
Một người ngồi bên cạnh tiếp lời:
- Lần này đại nho Trương đến đây giảng bài cũng là để chỉ dạy lớp hậu học như chúng ta. Nếu không, hạng học trò chỉ mới đỗ tú tài như chúng ta, đến cổng nhà ngài còn chẳng bước vào được. Hôm nay được nghe giảng một buổi, ắt sẽ hưởng lợi cả đời.
Nghe mọi người thay nhau kể, Lý Lăng cũng bắt đầu tò mò hơn về vị đại nho này. Hắn nhìn Từ Thương, rồi cùng y ngồi ngay ngắn hơn.
Trong lúc trò chuyện, giờ Thìn đã điểm. Bên ngoài vang lên mấy tiếng chào hỏi, rồi ba người lần lượt bước vào sảnh. Một người râu tóc hoa râm nhưng sắc mặt hồng hào, bước chân vững vàng. Từ dáng điệu đến cử chỉ đều toát lên vẻ uy nghi của người lâu năm ở địa vị cao.
Lý Lăng tò mò hỏi:
- Người này chính là đại nho Trương phải không?
Nho sinh bên cạnh khẽ đáp một tiếng, rồi nhắc hắn:
- Trước mặt thầy Nho, không được ồn ào!
Quả nhiên, trong sảnh có hơn trăm người ngồi đó mà ai nấy đều nín thở, không nghe thấy một tiếng động nhỏ. Đủ biết vị đại nho này được mọi người kính trọng đến mức nào.
Trương Hòa Phong lướt mắt nhìn khắp đám đông, mỉm cười ôn hòa rồi mới ngồi xuống chiếc ghế dành cho chủ tọa. Ông thong thả nói:
- Xem ra hôm nay có khá nhiều sĩ tử muốn nghe lão phu giảng. Các vị đều là người dự kỳ thi hương năm nay phải không?
Mấy hàng đầu đồng thanh đáp, giọng đều tăm tắp như đã tập trước:
- Thưa thầy, hôm nay chúng con đến đây, xin được lắng nghe lời dạy bảo.
Sau đó, những người phía sau mới lác đác lên tiếng, nhưng giọng nhỏ hơn hẳn.
Trương Hòa Phong hài lòng mỉm cười:
- Thật ra trước đây lão phu chưa từng giảng bài như thế này. Nếu các vị muốn hỏi lão phu làm sao để đỗ kỳ thi hương thì e rằng phải thất vọng. Ngay cả lão phu đi thi hôm nay, cũng chưa chắc nắm được mười phần.
Cả sảnh lập tức vang lên tiếng cười khẽ. Ngay Lý Lăng cũng thấy vị đại nho này nói chuyện hóm hỉnh, dễ gần. Nhưng ngay sau đó, ông nghiêm nét mặt lại:
- Có điều, theo lão phu, kẻ đọc sách mà chỉ nhắm đến công danh lợi lộc thì thật uổng phí công phu, cũng chẳng phải đạo của thánh hiền. Các vị thử nghĩ xem, Nho giáo bắt đầu từ thời nào, hưng thịnh vào thời nào?
Một người bên dưới đáp:
- Nho giáo khởi từ Xuân Thu, hưng thịnh vào đời Hán, rồi mới truyền thừa suốt nghìn năm đến nay.
Trương Hòa Phong gật đầu:
- Đúng vậy. Đó cũng là then chốt của vấn đề lão phu muốn nói. Thời Xuân Thu, thiên hạ tranh đấu không ngừng, các nước đánh nhau chẳng cuộc nào vì chính nghĩa. Khổng Tử cùng Nho giáo gần như không có đất dụng võ. Những học thuyết khác, chẳng coi lễ nghĩa nhân đức ra gì, lại có lúc thịnh hành. Nhưng điều đó có ngăn Khổng Tử, Á Thánh cùng các bậc hiền nhân Nho gia khác nghiên cứu đạo lý, truyền dạy khắp thiên hạ hay không? Không hề. Chính thời loạn ấy càng khiến các bậc thánh hiền hiểu rõ đạo nhân nghĩa lễ phép quan trọng đến nhường nào!
- Đến đời Hán, Nho giáo tuy đã trở thành học thuyết nổi bật, triều đình tuyển người làm quan lại không lấy Nho học làm gốc, phần nhiều dựa vào gia thế và tiếng tăm. Dẫu là bậc đại nho đương thời, cũng có người cả đời bị chôn vùi nơi thôn dã. Nhưng các bậc hiền nhân ấy có vì thế mà bỏ lý tưởng đọc sách, viết sách chăng? Không. Họ vẫn bền bỉ mở lối cho Nho giáo bước vào việc đời, nhờ vậy sau đời Tùy Đường, triều đình mới quyết định dùng kinh điển Nho gia để tuyển người làm quan.
- Bởi vậy, theo lão phu, người đọc sách chúng ta đã mười năm dùi mài kinh điển thì phải hiểu đạo thánh hiền, chứ không nên chỉ chăm chăm tìm đường làm quan. Một khi thi trượt đã mất hết chí khí, sống mê muội, tự hại mình rồi còn làm lầm người khác.
Trước đó, Lý Lăng chưa thật sự coi trọng vị đại nho này, cho rằng lời tán tụng của giới Nho sĩ có lẽ đã thổi phồng ông lên nhiều. Nhưng nghe xong những lời ấy, hắn không thể không khâm phục.
Thời buổi này, ai cũng cho rằng mọi nghề đều thấp kém, chỉ có đọc sách là cao quý; nói xa hơn, có thể bảo mọi nghề đều thấp kém, chỉ làm quan mới vẻ vang. Giữa thời thế ấy, một người dám nói đọc sách không chỉ cốt để thi cử làm quan, đủ thấy tầm nhìn và khí độ của ông vượt xa những kẻ học rộng thông thường.
Trương Hòa Phong hiểu rằng không thể nói mãi chuyện ấy. Sau khi khơi mở đôi lời, ông nhanh chóng quay lại đề tài chính, bắt đầu giảng những suy ngẫm và nghiên cứu của mình về kinh học, nhất là về đạo nhân. Ông giảng sâu mà không khó hiểu, khiến nhiều sĩ tử có mặt liên tục gật đầu, lòng dạ xao động.
Từ Thương ngồi bên cạnh Lý Lăng cũng sáng bừng ánh mắt, vẻ mặt đầy phấn khởi. Nếu không ngại nơi đông người, có lẽ y đã lớn tiếng khen hay. Riêng Lý Lăng không mấy hứng thú với những học thuyết xa rời thực tế ấy. Dẫu vậy, hắn vẫn lĩnh hội được đôi điều về Luận Ngữ, Thượng Thư và các kinh điển Nho gia, cảm thấy sau này có thể vận dụng khi làm văn.
Buổi giảng khiến thời gian trôi vùn vụt. Chớp mắt đã qua giữa trưa, đại nho Trương cũng khô cổ, vẻ mặt hơi mệt mỏi. Uống một chén trà, ông mỉm cười nói:
- Cuối buổi, lão phu sẽ chọn vài người đặt câu hỏi. Xem lão phu có giải đáp được điều các vị còn vướng mắc hay không.
Lời vừa dứt, mọi người càng thêm hào hứng. Dù chưa quen giơ tay xin phát biểu, ai nấy vẫn giơ tay thật cao, mong được vị đại nho được mọi người ngưỡng mộ gọi đến.
Trương Hòa Phong mỉm cười chọn mấy người. Câu hỏi của họ khi thì là điều vướng mắc lúc đọc sách, làm văn, khi thì là chỗ chưa thông trong một học thuyết nào đó. Với vốn hiểu biết uyên thâm, ông dễ dàng giải đáp. Chỉ đôi ba câu, những điều làm người ta bận lòng suốt mấy ngày, thậm chí mấy năm, đều được tháo gỡ.
Thế là mọi người càng thêm sốt sắng. Có người nóng ruột đến mức đứng bật dậy, nhưng Trương Hòa Phong vẫn không gọi họ. Ông lướt qua mấy hàng đầu, chỉ tay về một sĩ tử ngồi cách Lý Lăng hai người:
- Cậu có điều gì chưa thông, cứ nói ra xem.
- Thưa thầy, gần đây học trò vẫn luôn băn khoăn về chuyện gốc ngọn. Từ trước đến nay, triều đình đều nói nông nghiệp và Nho học là gốc, thương nghiệp là ngọn. Thế nhưng vì sao thương nghiệp Đại Việt ngày nay lại phát triển hơn cả tiền triều, trong khi nhiều nơi nông nghiệp chẳng hề khởi sắc? Gốc ngọn đảo lộn như vậy, chẳng phải rất… rất đáng lo hay sao?
Rõ ràng lúc đầu người kia định dùng lời lẽ gay gắt hơn, nhưng đến cuối cùng vẫn kìm lại. Câu hỏi khiến không ít người trầm tư, cũng có người khẽ gật đầu tán thành.
Là môn sinh Nho gia, họ vốn quen trọng nông, khinh thương. Thế nhưng những biện pháp khuyến khích buôn bán của triều đình Đại Việt hiện nay quả thật khiến nhiều người bất bình.
Nghe câu hỏi ấy, Lý Lăng cũng ngồi thẳng lên, chăm chú lắng nghe. Là người xuyên không, lại đã bắt đầu dấn chân vào việc buôn bán, hắn đương nhiên rất để tâm đến cách nhìn của triều đình và những người có tiếng nói đối với thương nghiệp. Kế hoạch sau này của hắn cũng liên quan đến chuyện ấy.
Lần này, Trương Hòa Phong không còn vẻ thong dong như trước. Nụ cười trên mặt ông cũng nhạt đi nhiều. Ông trầm ngâm giây lát rồi nhìn người vừa hỏi:
- Vậy theo cậu, triều đình nên kìm hãm việc buôn bán ư?
- Không hẳn là phải cấm đoán hoàn toàn, nhưng cần phân định việc nào trước, việc nào sau. Chẳng hạn nông nghiệp, khoa cử, quân sự… đều quan trọng hơn thương nghiệp. Triều đình nên dành nhiều sức lực cho những việc ấy. Hơn nữa, địa vị thương nhân ngày nay cũng cao quá. Như ở phủ Hành Châu quê học trò, nhà họ Vạn chỉ là một nhà buôn mà có thể ra vào phủ nha tự do, chẳng ai ngăn cản. Còn chúng học trò muốn gặp tri phủ đại nhân một lần cũng khó. Chuyện ấy thật không hợp lẽ.
Rõ ràng người này đã chất chứa quá nhiều bất bình, giờ đây tuôn ra một mạch:
- Chỉ coi trọng buôn bán mà bỏ bê những việc khác, thật chẳng phải cách làm của quan đứng đầu một địa phương. Cứ kéo dài như vậy, học trò e rằng dân tình ở phủ Hành Châu rồi sẽ chỉ biết chạy theo lợi lộc, trong mắt chỉ còn tiền bạc, còn lễ giáo thánh hiền, nhân nghĩa trung hiếu đều bị gạt sang một bên.
Nghe hết lời ấy, sắc mặt mọi người trong sảnh đều thay đổi. Không ít sĩ tử âm thầm gật đầu, thậm chí còn ghé tai bàn nhau, cho rằng nỗi lo của người kia cũng có lý.
Đợi người kia nói xong, Trương Hòa Phong khẽ thở dài:
- Thật ra, chuyện cậu vừa nói, nhiều năm trước lão phu từng dâng sớ lên thiên tử, khuyên triều đình kìm hãm thương nghiệp. Nhưng cậu có biết kết quả ra sao không?
Không đợi người kia trả lời, ông đã tự nói tiếp:
- Bệ hạ khi ấy bật cười, bảo lão phu mang lòng dạ của một nho sinh cổ hủ, chẳng làm nổi việc lớn. Người không giải thích gì thêm, chỉ bảo lão phu lui xuống.