Trời, đất, vua, cha, thầy. Từ xưa đến nay, nghĩa thầy trò luôn được người đời hết sức coi trọng, chẳng hề kém tình cha mẹ. Dĩ nhiên, nói đến thầy trò ở đây là nói những người thật lòng dạy dỗ, thực tâm mong học trò nên người. Còn kẻ chỉ truyền cho vài món nghề rồi phủi tay, cùng lắm chỉ đáng gọi là người truyền nghề, chứ chưa thể xưng là bậc thầy hay người dạy học.
Người xưa có câu: một ngày làm thầy, suốt đời làm cha.
Đặt mối quan hệ thầy trò vào chốn quan trường, lại càng có nhiều điều đáng nói. Xét theo nghĩa rộng, hễ ai dự khoa cử, được tuyển đỗ, thì vị khảo quan chấm bài năm ấy đều có thể xem là ân sư của sĩ tử. Đến kỳ thi Đình, đích thân hoàng đế đứng đầu coi thi, bởi vậy các vị tiến sĩ mới có được vinh dự xưng là học trò của thiên tử.
Nhưng đó rốt cuộc chỉ là mối quan hệ thầy trò trên danh nghĩa. Nó chẳng khác gì thứ tình nghĩa giả tạo đời sau. Một khi xảy ra chuyện, thầy trò cũng chẳng còn nể nang gì nhau, thậm chí quay lưng đâm một nhát sau lưng cũng chẳng phải chuyện hiếm. Triều đình và dân gian đều đã quen với lẽ ấy, chẳng vì vậy mà sinh thành kiến với ai, cũng không coi đó là nhược điểm để nắm thóp người ta.
Còn trong chốn quan trường thật sự, quan hệ giữa người thầy dìu dắt và học trò dưới trướng lại khăng khít hơn nhiều. Người làm thầy không chỉ dạy học trò cách học hành, làm văn, mà còn phải để tâm đến đường quan lộ của học trò, lúc nào cũng tìm cách che chở, nâng đỡ y một tay. Chuyện này tuy nom như kết bè kết phái, nhưng quan trường Đại Việt vẫn ngầm thừa nhận, bởi đó vốn là bổn phận của người thầy đối với học trò.
Đương nhiên, học trò cũng có nghĩa vụ phò tá, nghe lệnh thầy, hễ thầy gặp chuyện thì phải xông lên đi đầu. Nếu người học trò thấy thầy lâm nạn mà khoanh tay đứng nhìn, hoặc làm ra chuyện phản thầy bội tổ, dù việc hắn làm có đúng đến đâu, hắn cũng sẽ bị người đời khinh rẻ, bị đồng liêu phỉ nhổ, chẳng thể đứng vững nơi quan trường.
Có thể nói, mối quan hệ thầy trò chân chính là sự ràng buộc hoàn toàn, cùng hưởng vinh hoa, cùng chịu nhục nhã. Bởi thế, quan lại Đại Việt dù bái sư hay thu nhận học trò đều phải hết sức thận trọng, thà ít mà tinh, chứ không tùy tiện nhận bừa.
Lần này, Ngụy Lương thật sự đã nảy ý định thu Lý Lăng làm môn sinh. Một mặt, ông coi trọng tài cán của người trẻ tuổi này, tin rằng hắn mai sau ắt làm nên chuyện, nên muốn nâng đỡ hắn trên đường quan lộ. Mặt khác, điều ấy cũng cho thấy mối quan hệ giữa hai người đã ngày một khăng khít. Chỉ dựa vào thân phận cấp trên cấp dưới thì rất khó giữ được tình nghĩa lâu dài, nhưng một khi đã thành thầy trò, mọi chuyện sẽ hoàn toàn khác.
Thấy Lý Lăng biết nắm thời cơ, lại quyết đoán như vậy, Ngụy huyện lệnh cũng bật cười. Ông cứ ngồi yên, thản nhiên nhận đủ ba lạy của hắn, rồi mới đứng dậy, nhẹ nhàng đỡ hắn lên.
- Con không cần phải làm vậy. Tuy giữa ta và con đã có nghĩa thầy trò, nhưng ngày thường vẫn chẳng khác gì bằng hữu…
Lời ấy cũng đồng nghĩa với việc ông chính thức nhận Lý Lăng vào môn hạ.
Lý Lăng thuận đà đứng lên, lại cười nói:
- Lão sư lòng dạ rộng rãi, khiến đệ tử thật hổ thẹn.
- Đây là lời thật lòng của ta. Nếu bàn về kinh nghĩa, văn chương khoa cử, ta còn có nhiều điều dạy được con. Nhưng nói đến mưu lược chốn quan trường hay chuyện tính toán sổ sách, con còn giỏi hơn ta nhiều.
Ngụy Lương ngừng một lát, rồi cười bảo:
- Thôi, tạm gác những chuyện ấy sang bên. Trước hết, ta đặt cho con một cái tự đã.
- Đệ tử xin cung kính nghe lão sư ban tự.
Lý Lăng lập tức làm ra vẻ chăm chú lắng nghe, thần sắc cũng trở nên nghiêm túc. Với một người đọc sách, cái tự chẳng khác gì bộ mặt thứ hai, quả thật vô cùng quan trọng.
- Thông thường, cái tự phải hợp với con người con. Hoặc là hợp với tên thật, hoặc ăn khớp với tính nết, hoặc gửi gắm lời chúc của người đặt tên. Những ngày qua, ta cũng nghĩ đến không ít cái tự cho con, nhưng vẫn chưa thấy cái nào thật vừa ý. Mãi đến hôm trước, nhớ lại những việc con làm ở huyện nha, từng bước đều nhanh gọn, quyết liệt, rồi liên tưởng đến chữ “Lăng” trong tên con, ta mới nảy ra một ý.
Ngụy Lương ngừng lời, nhìn Lý Lăng rồi nói tiếp:
- Chữ “Lăng” rất hợp với cách làm việc của con, sắc bén, mạnh mẽ, cứ thế tiến thẳng về phía trước. Nhưng người quân tử hành sự xưa nay vẫn coi trọng sự ôn hòa, chừng mực. Lúc nào cũng quá cứng rắn, rốt cuộc sẽ thiếu đi phần mềm mại. Cây cứng quá thì dễ gãy, chẳng phải điều hay.
- Vì vậy, ta mong sau này trước khi mạo hiểm làm việc gì, con có thể nghĩ kỹ hơn một bước. Khi đối đãi với người khác cũng nên lấy hòa nhã làm trọng. Biết đồng lòng hợp sức mới là con đường giành phần thắng. Cái tự ta đặt cho con là Ôn Trung. Con thấy thế nào?
- Lý Lăng, Lý Ôn Trung…
Lý Lăng nhẩm đi nhẩm lại cái tên ấy hai lần, rồi nhe răng cười, gật đầu.
- Lão sư đặt cái tự này thật hay. Sau này đệ tử nhất định sẽ ghi nhớ, quyết không phụ kỳ vọng của người.
- Con có tấm lòng ấy, ta đã mừng rồi.
Thấy Lý Lăng vui vẻ nhận cái tự, Ngụy Lương cũng phấn chấn hẳn lên.
- Thật ra ban đầu ta còn định đặt cho con một cái tự mang ý trung quân ái quốc, giống như cái tự của ta. Nhưng nghĩ đi nghĩ lại, thôi bỏ đi. Cái tự này đã rất tốt rồi.
- Ồ? Vậy cái tự của lão sư là gì?
Lý Lăng tò mò hỏi. Từ lúc quen biết đến giờ, hắn chưa từng nghe Ngụy Lương nhắc đến cái tự của mình. Chuyện ấy cũng chẳng lạ, bởi trên dưới huyện Giang Thành đều là thuộc hạ hoặc con dân của Ngụy Lương, tự nhiên chẳng ai gọi ông bằng cái tự.
- Cái tự của ta là Trung Hiền. Trung với bệ hạ, trung với triều đình, làm một hiền thần.
Ngụy Lương thong thả nói ra cái tự của mình.
- Cái tự này do chính lão sư của ta đặt cho, vào năm ta thi đỗ sinh đồ.
- Trung Hiền, quả nhiên là cái tự rất hay, cũng hợp với cách làm người của lão sư…
Lý Lăng mới tâng bốc được hai câu, bỗng im bặt.
Trung Hiền, lại còn họ Ngụy…
Ngụy Trung Hiền?
Chết tiệt!
Thấy hắn đột nhiên ngẩn ra, gương mặt lại lộ vẻ quái dị, Ngụy Lương lấy làm lạ.
- Sao vậy? Có chuyện gì à?
- Không, không có gì.
Lý Lăng khẽ lắc đầu, nhưng ánh mắt vẫn không nhịn được liếc xuống thân dưới của thầy mình. Cái thứ kia hẳn vẫn còn nguyên vẹn chứ?
Đây là Đại Việt, không phải triều Minh. Chẳng qua chỉ là trùng họ, trùng tự mà thôi…
Trong bụng nghĩ vậy, nhưng hắn vẫn thấy thế nào cũng không được tự nhiên. Chỉ không biết nếu Ngụy Lương hay rằng trong lịch sử từng có một kẻ mang tên Ngụy Trung Hiền, lại còn được gọi là Cửu thiên tuế, thì sẽ nghĩ thế nào.
Ngụy Lương hoàn toàn không biết cái tự của mình đã khiến Lý Lăng nảy ra bao nhiêu ý nghĩ kỳ quặc. Ông chỉ cười nói:
- Nay con đã có cái tự, lúc ấy mới thật sự được xem là một sĩ tử. Phải rồi, chuyện vừa nãy ta hỏi con, con đã nghĩ xong chưa?
- Chuyện thi Hương ạ?
- Đúng vậy. Con đã tính thế nào chưa?
Ngụy Lương dừng lại, sắc mặt trở nên nghiêm túc.
- Theo ý của vi sư, con nên vào tỉnh thành dự kỳ thi Hương tháng Tám năm nay.
- Vì sao vậy ạ?
Lý Lăng vội hỏi.
Nay hai người đã thành thầy trò, có những chuyện cũng nên nói thẳng hơn. Ngụy Lương không giấu giếm nữa.
- Ta biết con có điều băn khoăn. Ta đã xem bài thi kỳ thi Viện lần này của con. Quả thật trong đó còn không ít chỗ sơ hở. Ý tứ thì khá, nhưng cách dùng từ đặt câu vẫn chưa đủ chín. Hơn nữa, trước đây ta chẳng từng bảo con đọc nhiều bài văn khoa cử của các vị Giải nguyên, Trạng nguyên và Tiến sĩ hay sao? Vì sao trong bài lần này, ta gần như không thấy con chắt lọc tinh hoa của họ rồi vận dụng vào văn của mình?
- Ờ… Đệ tử quả thật đã đọc bài của họ, nhưng rốt cuộc vẫn chưa thể dung hội quán thông. Vì vậy lúc viết văn, đệ tử không dùng được những điều ấy.
- Ừm, cũng tại thời gian gấp gáp. May mà từ nay đến kỳ thi Hương vẫn còn vài tháng. Trong thời gian ấy, con cứ nghiền ngẫm cho thấu đáo, rồi hòa những điều đã học vào văn của mình. Như vậy đến lúc thi Hương, phần chắc thắng mới tăng thêm được vài phần.
Ngụy Lương ngừng lời, rồi nghiêm giọng nói tiếp:
- Còn việc ta khuyên con tham gia kỳ thi Hương lần này cũng là vì muốn tốt cho con. Một mặt, khoa cử cũng giống như đánh trận, phải biết thừa lúc khí thế đang lên mà tiến tới. Con vừa đỗ công danh sinh đồ, lòng dạ và khí phách đều đang cao, đương nhiên phải nhân đà ấy tiến thẳng, thi lấy công danh Cử nhân về. Mặt khác, triều đình từ lâu đã có quy định rõ ràng. Không phải sinh đồ nào cũng được phép dự thi Hương.
- Ồ? Còn có chuyện ấy nữa sao?
Lý Lăng thật sự chưa từng biết điều này.
Ngụy Lương gật đầu.
- Đúng vậy. Mỗi năm riêng phủ Hành Châu đã có sáu, bảy mươi tân sinh đồ. Mà thi Hương ba năm mới mở một lần, mỗi tỉnh lại chỉ lấy một trăm người. Những sinh đồ các năm dồn lại, con thử tính xem số người kéo nhau đi dự thi sẽ là bao nhiêu?
Lý Lăng nhẩm tính qua loa, rồi hít ngược một hơi.
- Chẳng phải sẽ hơn năm nghìn người sao?
- Chỉ có nhiều hơn chứ không ít hơn. Đến tỉnh thành cũng không thể chứa nổi từng ấy sĩ tử cùng vào thi Hương. Bởi vậy triều đình đã sớm định ra quy củ. Một là tuyển trong số những người giỏi nhất. Chỉ sinh đồ nào có thành tích nổi bật ở phủ học hoặc huyện học suốt ba năm mới được cấp phép dự thi Hương. Hai là sinh đồ đỗ trong năm ấy cũng có tư cách vào tỉnh thành dự thi.
- Vậy những người đỗ sinh đồ trong hai năm trước thì sao?
- Chỉ có thể tự trách vận mình không may. Họ phải ở lại huyện học hoặc phủ học đọc thêm một năm, dựa vào bản lĩnh của mình mà tranh lấy danh ngạch ấy.
Ngụy Lương cười nói:
- Năm xưa ta cũng học ở phủ học thêm một năm rồi mới đi thi Hương. Khi ấy, ta đứng đầu toàn phủ học trong năm đó đấy!
Lý Lăng thầm cảm khái:
Đúng là giỏi thật. Hào quang nhân vật chính, thần đồng chính hiệu…
Sau đó hắn mới nói:
- Vậy lần này đệ tử quả thật gặp vận may lớn, có thể lấy thân phận tân sinh đồ vào tỉnh thành dự thi Hương sao?
- Đúng vậy. Cơ hội này hiếm lắm, tuyệt đối không được bỏ qua. Dù lần này con thật sự thi trượt, ít nhất cũng tích lũy thêm kinh nghiệm. Ba năm sau thi lại, phần nắm chắc cũng sẽ lớn hơn.
Lý Lăng suy nghĩ một lát, rồi thấy lời ấy quả thực có lý. Cơ hội thế này đúng là không thể bỏ qua. Ban đầu hắn còn định học thêm hai năm, đợi đến kỳ thi Hương sau mới ra sức tranh tài. Nhưng xem tình hình hiện giờ, để đến lần sau, có lẽ còn khó hơn.
- Lão sư nói phải. Từ hôm nay, đệ tử sẽ chuẩn bị cho kỳ thi Hương sắp tới.
- Ừ. Kinh nghĩa gì đó, con đã thuộc nằm lòng rồi. Việc quan trọng nhất lúc này là học lấy điểm mạnh trong văn phong của những người khác, nghiền ngẫm chỗ tinh diệu của họ, rồi biến thành thứ của mình. Có vậy, bài văn mới đạt đến hạng thượng thừa, con mới mong vượt qua trăm nghìn đối thủ ở kỳ thi Hương.
Ngụy Lương lại lên tiếng chỉ bảo.
Lý Lăng gật đầu, nhưng trong lòng vẫn còn vướng mắc.
- Nhưng làm vậy thì văn của đệ tử chẳng còn phong cách riêng nữa.
- Chính là không cần phong cách riêng của con. Phong cách của con dù hay đến đâu, chẳng lẽ còn sánh được với những cao thủ trường thi đã liên tiếp đỗ đạt kia sao?
- Nhưng…
Lý Lăng còn chưa nói hết, Ngụy Lương đã nhanh chóng tiếp lời:
- Con cho rằng văn khoa cử đương thời là thứ gì? Có kẻ gọi nó là văn chương gấm vóc, thật đúng là chuyện nực cười. Thực ra, nó chẳng qua chỉ là viên gạch gõ cửa, là công cụ giúp con bước vào quan trường. Chẳng lẽ con nghĩ sau khi làm quan rồi, con vẫn còn viết những bài văn như vậy hay sao? Đến ta bây giờ, e rằng cũng chẳng viết nổi thứ “văn chương gấm vóc” như thuở trước nữa. Vì vậy, nếu con muốn viết ra thứ thật sự thuộc về mình, cứ đợi đến khi công thành danh toại trong khoa cử rồi hãy tính.
Những lời ấy như một cơn sóng dữ, ập thẳng vào lòng Lý Lăng. Lại chẳng khác gì tiếng sét đánh ngang tai, khiến tâm thần hắn chấn động dữ dội.
Mãi một lúc sau, hắn mới thực sự hiểu ra, lập tức cúi người thật sâu.
- Lão sư nói phải. Đệ tử xin ghi lòng tạc dạ!
Cũng chỉ khi đã thật sự thành thầy trò, quan hệ thân cận đến mức ấy, Ngụy Lương mới chịu nói với hắn những đạo lý thẳng thắn đến vậy.