Lúc Churchill còn ở Hạ viện, người ta vẫn bảo ông ngoan cố, đã xế bóng. Nhưng giờ Attlee cũng chẳng hơn Churchill năm xưa là bao. Tuổi cao thì sức lực khó tránh khỏi cạn dần.
Từ nửa sau nhiệm kỳ thứ hai, Attlee bắt đầu nhờ Văn phòng Nội các gánh bớt khối công việc đồ sộ, để tự giảm phần việc của mình. Công bằng mà nói, ông đã lâu lắm rồi không phải làm việc cường độ cao.
Nếu không, sao "Vua Ngủ" đời sau lại khiến các bộ ngành nước Mỹ đều vừa ý được? Dù cử tri thì chưa phải ai cũng hài lòng.
Gắng gượng nhìn thêm một lúc, Attlee bỏ cuộc, quay sang hỏi thẳng Norman Brook: "Norman, có bản báo cáo nào gọn hơn không? Hoặc anh nắm sơ qua khung chính của nó cũng được."
"Tuân lệnh, thưa Thủ tướng." Norman Brook chẳng mảy may ngạc nhiên trước cử chỉ ấy. Mọi việc đều nằm trong tính toán của ông, nên ông mở lời luôn: "Báo cáo của Frank có trọng tâm là đánh giá xu hướng tinh giản cơ cấu Hải quân Hoàng gia, đồng thời cắt giảm quân phí vì tiết kiệm chi phí. Ngay tàu sân bay lớp Oán Thù đang được bàn tới, tôi đã tính sơ một khoản. Nếu chúng ta đồng ý với yêu cầu mua vũ khí của người Pháp, ta sẽ tiết kiệm được một khoản hậu cần không nhỏ. Ngoài tiền thu về, còn có thêm một khoản phí cải tiến."
"Dĩ nhiên, mô hình mua bán cụ thể vẫn phải chờ ý kiến của Bộ Ngoại giao. Nếu ta cải tiến ngay trên đất nước mình, hay người Pháp thấy không cần giúp mà kéo tàu về tự sửa, thì con số cuối cùng sẽ khác nhau."
"Còn báo cáo của Đệ nhất Hải vụ đại thần thì xuất phát từ góc nhìn khác, nhưng về bản chất lại là một việc. " Norman Brook lại cầm lên bản báo cáo của đô đốc Mountbatten. "Về bản chất, đó là phương án tối ưu hóa do chính Hải quân Hoàng gia đề xuất. Có thể thấy đô đốc Mountbatten là một vị tướng hải quân rất cởi mở, một người dẫn đường đáng kính và chuyên nghiệp."
Attlee gật đầu. Norman Brook tiếp lời: "Thưa Thủ tướng, trước hết tôi xin giới thiệu sơ qua kế hoạch tinh giản và tái cơ cấu Hải quân Hoàng gia trong năm đến mười năm tới, bắt đầu từ tàu sân bay."
Thủ tướng không nói gì, chăm chú nghe. Chuyện chiến hạm để sau. Ngay chiến hạm Vanguard mới nhất cũng đã cập cảng Malaya trung thành. Số thiết giáp hạm Hải quân Hoàng gia còn điều động được đều nằm ở hạm đội Thái Bình Dương, còn việc bảo dưỡng hậu cần do thuộc địa Malaya gánh.
Chính điều đó khiến Hải quân Hoàng gia trong mười năm từ 1945 đến nay vẫn trông như một hải quân toàn cầu. Dù đã tháo dỡ và bán đi một loạt tàu, tổng lượng giãn nước vẫn còn trên hai trăm vạn tấn.
Riêng về tàu sân bay, năm 1945 Hải quân Hoàng gia có tất cả: bốn chiếc lớp Quang Huy, hai chiếc lớp Đại Bàng, hai chiếc lớp Oán Thù, cùng mười lăm chiếc lớp Khổng Lồ chưa hoàn thành, tổng cộng hai mươi ba chiếc.
Khi ấy còn có lớp Malta, nay là lớp Nữ Vương đã khởi công. Bốn chiếc lớp Nhân Mã, bản cải tiến của lớp Khổng Lồ, cũng được giữ lại để tiếp tục đóng. Tính cả những chiếc này, tổng cộng là hai mươi chín chiếc tàu sân bay.
Sau chiến tranh, nước Anh lâm vào khó khăn tài chính, liên tục bán tàu sân bay để cắt giảm chi phí Hải quân Hoàng gia. Nhưng áp lực tài chính dần dịu đi theo thời gian, nên số tàu sân bay đang đậu tại các cảng thường trực hiện vẫn còn khá nhiều.
"Trong báo cáo của Đệ nhất Hải vụ đại thần, lớp Đại Bàng và lớp Nữ Vương nhất định phải giữ lại. Lớp Nhân Mã tuy có lượng giãn nước nhỏ hơn lớp Quang Huy và lớp Oán Thù, nhưng vì đóng muộn hơn, khi thiết kế đã tính trước việc máy bay hải quân ngày càng lớn. Vì vậy tiềm năng cải tiến của nó lại lớn hơn lớp Quang Huy và lớp Oán Thù. Còn lớp Oán Thù, lớp Quang Huy và lớp Khổng Lồ, bán đi là kết quả tốt nhất. Niêm phong thì cũng không phải không chấp nhận được, nhưng chỉ là trì hoãn thời điểm tháo dỡ mà thôi."
Norman Brook vừa lật xem phần tinh giản và tái cơ cấu, vừa đẩy tập tài liệu sang trước mặt Attlee: "Không tính đến hạm đội dưỡng lão ở thuộc địa Malaya, lực lượng tác chiến của Hải quân Hoàng gia trong năm đến mười năm tới sẽ gồm hai hoặc ba tàu sân bay kiểu mới, hai chiếc lớp Nữ Vương, và bốn chiếc lớp Nhân Mã. Số lớp Oán Thù, lớp Quang Huy và lớp Khổng Lồ còn lại, chưa tháo dỡ và niêm phong, tùy tình hình có thể được giữ lại."
"Vậy sau năm đến mười năm nữa, cấu hình của Hải quân Hoàng gia sẽ như thế này: khoảng mười chiếc các loại tàu sân bay, cộng với số tàu di sản tùy tình hình. Bốn tuần dương hạm, khoảng bảy mươi khu trục hạm, khoảng bảy mươi hộ tống hạm, và một số lượng tàu ngầm không cố định. Tất cả những thứ đó còn chưa tính hạm đội thiết giáp hạm Thái Bình Dương, có lẽ đến lúc ấy đã mất sức chiến đấu. Tổng lượng giãn nước vào khoảng một trăm năm mươi vạn tấn."
Norman Brook giở một đòn khéo. Ai cũng biết hạm đội thiết giáp hạm ở Malaya cũng rất đồ sộ, lượng giãn nước gần sáu mươi vạn tấn. Nếu những chiến hạm hiệu năng kém cứ tiếp tục phục vụ ở Malaya, thì cái gọi là tinh giản sẽ chẳng có ý nghĩa gì. Quy mô Hải quân Hoàng gia mười năm sau mà bản báo cáo này dự đoán rất có thể chẳng khác bây giờ là mấy.
Norman Brook là người thẳng thắn. Nếu lúc này Thủ tướng Attlee nêu ý kiến phản đối, ông nhất định sẽ nói thật. Nhưng vị Thủ tướng vĩ đại đã không hỏi, thì ông cũng chẳng cần nói. Cái gọi là tinh giản kia, thật ra không cắt được nổi một tấn nào.
Attlee dẫu có cởi mở hơn Churchill nhiều, nhưng rốt cuộc vẫn là một Thủ tướng đến từ thời cũ. Ông từng thấy Đế quốc Anh hiệu lệnh thiên hạ, một tiếng ra lệnh là cả thuộc địa, các thành viên tự trị và hàng chục đơn vị chính trị cùng tuyên chiến với nước Đức.
Kế hoạch cắt bỏ năm mươi vạn tấn đã đủ khiến ông hài lòng. Ông chưa sẵn sàng để Hải quân Hoàng gia trở thành một hạm đội hạng hai. Nghe xong, ông gật gù: "Như vậy chi phí của Hải quân Hoàng gia sẽ giảm đi rất nhiều, mà vẫn giữ được việc thay mới đúng nhịp chứ?"
"Đúng vậy, thưa Thủ tướng. Phần lớn lớp Quang Huy, lớp Oán Thù và lớp Khổng Lồ sẽ biến mất khỏi biên chế tác chiến hiện tại. Có thể nói, Đô đốc Mountbatten đang rỉ máu trong lòng cũng nên."
"Chẳng còn cách nào khác. Thời chiến và thời bình không giống nhau. Sau Thế chiến thứ nhất, Hải quân Hoàng gia cũng rơi vào cảnh tương tự."
"Không sai, hồi đó cũng bán đi rất nhiều thiết giáp hạm, giống như hôm nay bán tàu sân bay vậy." Nghe Attlee nhắc đến chuyện bán tống bán tháo chiến hạm sau Thế chiến thứ nhất, Norman Brook đồng tình sâu sắc. Lúc ấy và lúc này, cũng chẳng khác gì nhau.
Những tàu sân bay kiểu mới sắp khởi công còn lớn hơn cả lớp Nữ Vương vừa mới đi vào hoạt động. Nhìn như vậy, các tàu sân bay từ lớp Oán Thù trở xuống quả thật không còn lý do để giữ. Bộ Hải quân đã đưa ra ý kiến chuyên môn: tiềm năng cải tiến không lớn, mà chi phí cải tiến thì không nhỏ.
So với những "đại gia" sắp tới, Oán Thù dù có lượng giãn nước ba vạn tấn, cũng chỉ có thể coi là tàu nhỏ.
"Nói vậy, Norman, anh cũng thấy bán lớp Oán Thù không có vấn đề gì?" Attlee quay sang Norman Brook xin ý kiến.
"Thưa Thủ tướng, đây đều là quyết định cứng rắn do chính ngài đưa ra." Norman Brook mở đầu một câu đùa. "Còn nếu ngài hỏi tôi, thì đây quả là một cách hay để tiết kiệm chi phí. Chúng ta có thể đề xuất thêm vài điều kiện kèm theo, ví dụ như eo biển Gibraltar và kênh đào Suez, giúp người Pháp kiểm tra kỹ hơn, đừng để hàng nguy hiểm lọt vào Algeria. Phần còn lại thì để người Pháp tự lo."
"Anh nói phải. Đây là một điều kiện kèm theo không tốn kém gì của ta, lại còn khiến người Pháp biết ơn." Không biết từ lúc nào, Thủ tướng Attlee đã thầm đồng ý trong lòng với thương vụ vũ khí cực kỳ quan trọng đối với Pháp lần này.
Mà đối với ai thì chẳng quan trọng? Dù Thủ tướng Attlee đã có quyết định, để loại trừ nhiễu loạn tối đa, công việc vẫn chưa xong.
Bộ trưởng Tài chính Gaitskell là thành viên Nội các vô cùng cảnh giác trước kế hoạch Pháp muốn thống nhất châu Âu, ông ghét cay ghét đắng việc nghe bất cứ lý tưởng nào về "Hợp chủng quốc châu Âu". Frank bèn đổi hướng lập luận.
Ý định Pháp thúc đẩy hội nhập và nhất thể hóa châu Âu quả thật đáng cảnh giác. Nhưng có thể thấy rõ, những người đang kiên trì chiến tranh Algeria và những người đang thúc đẩy nhất thể hóa châu Âu không phải cùng một nhóm.
"Thưa Bộ trưởng, hai việc này thực ra không thể làm cùng lúc. Nếu Algeria có thể là một phần của Pháp, cùng tham gia nhất thể hóa châu Âu, thì toàn thể Khối thịnh vượng chung cũng có thể gia nhập nhất thể hóa châu Âu. Nếu vậy, nước Anh chúng ta dĩ nhiên không có vấn đề gì, vì Khối thịnh vượng chung mạnh hơn cộng đồng của người Pháp nhiều."
Gaitskell rất coi trọng, hay nói đúng hơn là rất cảnh giác với vấn đề nhất thể hóa châu Âu. Frank hiểu rõ điều đó, nên lấy đó làm điểm đột phá.
Vị Bộ trưởng Tài chính vốn có thể là người phản đối mạnh nhất lúc này cũng cảm thấy đúng là như vậy. Lập trường của ông cũng lặng lẽ thay đổi.
Ở vòng thảo luận Nội các lần sau, chuyện có nên bán tàu sân bay cho Pháp không đã chuyển thành bàn xem giá cả thế nào để Pháp cảm nhận được hơi ấm từ nước Anh.
Lớp Oán Thù dù đủ tải trọng, nhưng sự thật là tiềm năng cải tiến không lớn, chi phí lại không nhỏ. Điều đó khiến Nội các kìm lại ý định đâm thêm nhát dao vào người bạn truyền thống suốt bảy trăm năm là nước Pháp.
Mọi việc đều xoay quanh bản đánh giá chuyên môn mà Bộ Tài chính đưa ra. Lấy giá thành cộng với chiết khấu, hai chiếc tàu sân bay lớp Oán Thù bán hai nghìn vạn bảng Anh là không lỗ. Khi ấy, tỉ giá bảng Anh đổi sang đô la Mỹ vẫn là một bảng đổi bốn phẩy hai, nay đã thành một bảng đổi hai phẩy tám. Tổn thất do tỉ giá thì không thể để người Pháp gánh.
Báo giá này được thông báo ngay cho phía Pháp. Sau khi gặp Georges Bidault, Thủ tướng Attlee còn đưa ra điều kiện kèm theo đã bàn trước đó: nước Anh sẽ giúp ở hai đầu Đông và Tây Địa Trung Hải, nhưng không thể giải quyết toàn bộ vấn đề, còn những nơi khác, chẳng hạn hàng cấm từ Nam Tư, phải để người Pháp tự xử lý.
"Có lúc chúng ta cũng buộc phải như người Mỹ, trách móc người Pháp vài câu." Attlee nói riêng với Georges Bidault, bày tỏ khó khăn của mình.
Đồng thời, ông làm Georges Bidault yên tâm rằng: từ cuối Thế chiến thứ hai, nước Anh giúp đỡ nước Pháp thế nào, đến nay vẫn không thay đổi. Chỉ khi hai nước Anh và Pháp đoàn kết, mới bảo vệ được lợi ích của cả hai.
"Thế nào là tình hữu nghị truyền thống Anh Pháp chứ?" Alan Wilson nằm thẳng trên đùi Ingrid Bergman, sau gáy tận hưởng phần cứng xa hoa của chiếc xe Thụy Điển, say sưa không dứt.