Ngày 23 tháng 6, vào lúc nửa đêm, vùng biên giới nước Áo vốn im lìm suốt bao ngày bỗng sôi sục như núi lửa phun trào. Binh lính Quân đội Tổ quốc Nam Tư cùng người nhà của họ, giữa màn đêm dày đặc đến đưa tay cũng chẳng thấy ngón, ùn ùn chạy về con đường dẫn tới tự do.
Chẳng ai biết phía trước là phúc hay họa, nỗi bất an cứ dâng lên trong dạ. Giữa tiếng đàn ông hò hét thúc giục, đàn bà và trẻ nhỏ lần lượt ngồi lên những chiếc xe kéo, hoặc cắn răng đi bộ về phía bắc. Cuộc di chuyển lớn đến thế, người Anh không hay biết, nhưng người Croatia và người Slovenia sống gần doanh trại của người Serbia thì không thể nào chẳng nhận ra.
Tin tức nhanh chóng lan truyền. Người Croatia và người Slovenia nghe động liền hành động. Họ chưa biết rốt cuộc đang xảy ra chuyện gì, nhưng bản năng đã thúc đẩy họ đi theo bước chân người Serbia.
Muốn hiểu việc này, không thể không nhắc qua lịch sử Nam Tư. Lịch sử cận đại của Nam Tư, nói gọn lại, là câu chuyện người Serbia dựng nên một nước Nam Tư rộng lớn, mưu toan thâu tóm và hòa nhập các dân tộc khác, nhưng cuối cùng đã thất bại.
Ở Nam Tư, người Serbia tuy là dân tộc đông nhất trong số những dân tộc riêng rẽ, nhưng số người Serbia vẫn chưa chiếm tới một nửa dân số. Ngay cái tên của Nam Tư thứ nhất, “Vương quốc người Serbia, người Croatia và người Slovenia”, đã nói rõ bản chất của đất nước này. Đó là một quốc gia do nhiều dân tộc Nam Tư liên kết dựng nên. Người Serbia chỉ đông hơn các dân tộc khác, còn cộng tất cả dân cư những vùng khác lại thì vượt xa dân số Serbia.
Người Serbia không phải dân tộc chiếm đa số tuyệt đối, nhưng trong quãng lịch sử ngắn ngủi của Vương quốc Nam Tư, họ quả thực nắm địa vị thống trị, đủ sức gây ảnh hưởng lên các dân tộc khác. Sức ảnh hưởng ấy thấm vào đời sống từng ngày, âm thầm mà sâu sắc.
Người Croatia hay người Slovenia đều có ác cảm với người Serbia, nhưng trong vô thức, họ vẫn lấy người Serbia làm chuẩn để hành động. Tâm lý ấy đã bộc lộ rõ ràng trong đêm nay.
Doanh trại người Serbia náo động đến vậy, người Croatia ở sát bên lập tức biết chuyện. Họ chẳng rõ người Serbia định làm gì, nhưng dưới sự đàn áp khắc nghiệt của Tito, người Croatia và Quân đội Tổ quốc Nam Tư do người Serbia làm nòng cốt vốn cùng bị dồn vào một hoàn cảnh. Họ chỉ còn cách nương tựa lẫn nhau mà sống.
Bởi thế, vừa thấy người Serbia tiến về phía bắc, người Croatia liền theo bản năng mà đi theo. Sau đó là người Slovenia. Hiệu ứng dây chuyền lập tức lan rộng.
Nửa đêm, vùng biên giới nước Áo nhộn nhạo như giữa chợ. Tiếng người huyên náo, đuốc sáng đan xen với dòng người cuồn cuộn, tất cả cùng hướng về phương bắc.
Nếu có ai nhìn được toàn bộ cảnh tượng từ trên cao, hẳn sẽ kinh ngạc khi nhận ra cuộc di chuyển này liên quan đến hai trăm nghìn người, vậy mà lại tránh sạch những doanh trại của quân chiếm đóng.
Đương nhiên, chuyện ấy cũng có nguyên do. Tình hình nước Áo lúc này hết sức đặc biệt. Trong khu vực do Anh chiếm đóng, quân Anh chỉ có hai tiểu đoàn. Khu vực Mỹ và Pháp chiếm đóng cũng chẳng hơn là bao. Trên thực tế, nước Áo nằm dưới quyền kiểm soát của quân đội Liên Xô. Chỉ vì xét đến đại cục, Hồng quân Liên Xô đều tập trung ở khu vực do Liên Xô chiếm đóng, nhường cho ba nước Mỹ, Anh, Pháp chút thể diện.
Kẽ hở mà ngay cả những người trong cuộc cũng chẳng buồn để ý ấy, giờ lại trở thành một sơ suất chí mạng, góp phần tạo nên cuộc đào thoát làm chấn động cả thế giới.
Những người chạy trốn về phía bắc thấy trong người tràn đầy sức lực. Con đường sống đã ở ngay trước mắt, mọi mệt mỏi và lo âu đều tan biến. Đi về phía bắc, cứ đi mãi về phía bắc, đó là mục đích duy nhất của họ lúc này.
Giờ đây không còn người Serbia, người Croatia hay người Slovenia. Tất cả đều chỉ là những con người đang tìm cách tránh bị áp giải về nước, chờ ngày Tito thanh toán.
Dưới màn đêm, dòng người cầm đuốc kéo dài như một đoàn quân hành tiến, đánh thức nước Áo đang chìm trong yên tĩnh. Nhưng đối với châu Âu đã trải qua nhiều năm chiến tranh, chút ồn ào ấy thực ra chẳng đáng kể là bao.
Cách đó vài trăm cây số, Berlin đang tổ chức một buổi lễ mừng chiến thắng. Khác với lịch sử vốn có, lần duyệt binh mừng chiến thắng này diễn ra sớm hơn ba tháng. Tình nghĩa đồng đội vừa cùng nhau đánh bại nước Đức vẫn còn nồng ấm, hơn nữa hội nghị Potsdam dự kiến cũng sẽ khai mạc trong vài ngày tới. Mỹ, Liên Xô, Anh và Pháp đều ra sức tạo dựng bầu không khí đoàn kết.
Ai cũng biết chiến tranh vẫn chưa thể xem là kết thúc. Nhật Bản còn đang giãy giụa đến hơi thở cuối cùng. Trên chiến trường Thái Bình Dương, quân Anh và Mỹ vẫn đang quần thảo với quân Nhật. Vì vậy, thuyết phục Liên Xô tham gia cuộc chiến chống Nhật là việc hết sức quan trọng.
Trước khi hội nghị bắt đầu, mọi khả năng đều chỉ có thể xem là chưa rõ. Theo hiểu biết của Alan Wilson, vào thời điểm thất bại đã cận kề, người Nhật bắt đầu cuống cuồng tìm đường sống. Thậm chí họ còn đặt hy vọng vào Liên Xô.
Họ mong Liên Xô đứng ra dàn xếp với nước Mỹ đang từng bước dồn ép mình, khiến Mỹ rút khỏi cuộc chiến với một số điều kiện nhất định. Suy nghĩ ấy cũng không khó hiểu. Nó chẳng khác nào người Đức muốn đầu hàng quân Đồng minh ở mặt trận phía tây. Người Đức thừa biết mình đã làm những chuyện thất đức gì tại mặt trận phía đông, nên chỉ mong tránh rơi vào tay người Liên Xô.
Tâm lý của người Nhật lại ngược hẳn. Giữa Liên Xô và Mỹ, việc họ đặt hy vọng vào Liên Xô để tránh bị người Mỹ trừng trị cũng là chuyện hoàn toàn dễ hiểu.
Tám giờ sáng, tại địa điểm duyệt binh ở Berlin, binh sĩ bốn nước Mỹ, Liên Xô, Anh và Pháp tham gia cuộc duyệt binh đã xếp hàng chỉnh tề. Cùng lúc ấy, tại Quảng trường Đỏ ở Moskva, cuộc duyệt binh mừng chiến thắng của Liên Xô cũng tiến hành theo đúng các bước tương tự. Nguyên soái Rokossovsky giữ chức tổng chỉ huy duyệt binh tại Quảng trường Đỏ, còn cuộc duyệt binh chung ở Berlin do Nguyên soái Zhukov chỉ huy.
Theo tiếng chuông vọng xuống từ tháp chuông Điện Kremlin, Rokossovsky xuất hiện tại Quảng trường Đỏ. Sau tiếng hô “Nghiêm! Lễ duyệt binh bắt đầu!”, chiếc đồng hồ tự động điểm mười tiếng. Ban quân nhạc tấu khúc nổi tiếng “Vinh quang thay nhân dân Nga” của Glinka. Nguyên soái Rokossovsky cưỡi ngựa trắng, đi qua cổng Spassky tiến vào Quảng trường Đỏ. Vị tổng chỉ huy duyệt binh hướng về Stalin báo cáo:
- Đồng chí Stalin, các đội ngũ của bộ đội tại ngũ, hải quân và lực lượng đồn trú Moskva đã tập hợp đầy đủ để tham gia duyệt binh. Xin đồng chí duyệt qua!
Alan Wilson đương nhiên không thể nghe thấy tiếng hô “Ura” vang trời ở Moskva. Nhưng tại cuộc duyệt binh chung ở Berlin, binh sĩ Liên Xô đồng thanh hô “Ura” chào Nguyên soái Zhukov, khiến những người tham dự đến từ các nước khác cũng phải ngoái nhìn.
Ngay cả Tướng Eisenhower và Nguyên soái Montgomery cũng phải thừa nhận tinh thần của những người lính Liên Xô đang duyệt binh thật đáng nể.
Nguyên soái Zhukov nói với các binh sĩ đang đứng trong hàng ngũ:
- Trước mắt tôi là những gương mặt rắn rỏi, kiên cường của các chiến sĩ đã được tôi luyện qua lửa đạn, là đôi mắt ánh lên niềm vui. Tôi nhìn thấy trên người họ những bộ quân phục mới tinh, thấy huân chương và huy chương lấp lánh trên ngực áo. Những người yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới đều ghi lòng sự biết ơn đối với những đóng góp của các chiến sĩ dũng cảm. Lòng biết ơn ấy thuộc về Liên Xô, cũng thuộc về những đồng minh vĩ đại là Mỹ, Anh, Pháp và các nước đồng minh khác. Trong ngày hội lớn hôm nay, chúng ta xin bày tỏ lòng kính trọng cao cả đối với họ. Vinh quang thuộc về tất cả những anh hùng đã hy sinh trong cuộc chiến này!
Bài phát biểu của Zhukov vừa dứt, binh sĩ Liên Xô trong cuộc duyệt binh lại đồng thanh hô vang:
- Ura!
Tướng Eisenhower đưa mắt nhìn Nguyên soái Montgomery, ánh mắt chẳng ai đoán được đang nghĩ gì. Ông ta cảm thấy đã đến lúc mình nên nói chuyện với người Anh.