Vẻ giận dữ trên mặt Mossadegh vừa lóe lên rồi tắt. Alan Wilson lại lên tiếng:
- "Thủ tướng đáng kính xin đừng để bụng. Nếu là chuyện của Công ty Dầu mỏ Mountbatten, ta có thể quyết ngay bây giờ. Nhưng đã dính đến Công ty Dầu lửa Anh - Iran thì không còn là sản nghiệp của vợ ta nữa. Ta không thể đem lợi ích của Đế quốc ra đổi lấy lời cảm tạ riêng tư của ngài."
Chuyện nào ra chuyện nấy. Nếu đây chỉ là chuyện giữa một công ty tư nhân và chính phủ Iran, Alan Wilson đã giương cờ Pháp mà đầu hàng từ lâu rồi. Kỵ húy lớn nhất của một doanh nghiệp tư là đối đầu với một quốc gia.
Dù đối thủ là nước cộng hòa chuối thì cũng chẳng có chuyện nắm chắc chín phần mười. Huống hồ Iran còn mạnh hơn nước chuối nhiều.
May thay nước Anh đã có chuẩn bị. Alan Wilson búng tay một cái, Makins hiểu ý liền đem ra một xấp tài liệu. Trong đó có số liệu về sự thiếu hụt nguyên liệu hiện tại của Iran do Cơ quan Tình báo Mật Anh đánh giá, nhất là các vật tư thiết yếu cho đời sống dân sinh, thứ có ý nghĩa sống còn với Iran.
Cũng như đời sau, hoặc còn tệ hơn, thành thị Iran và vùng quê rộng lớn là hai thế giới khác hẳn nhau. Đợt cấm vận này đã gây thiệt hại nặng nề cho Iran. Mossadegh đúng là được đa số người Iran ủng hộ, nhưng Iran chưa đến mức Anh không tìm nổi người đại diện cho mình.
Iran và các nước Ả Rập vẫn khác nhau. Các nước Ả Rập ở Trung Đông, vương tộc của họ đều có thể truy nguyên về mấy trăm năm trước. Dù có bị cách mạng đe dọa, tình cảnh của họ cũng không thể tệ hơn Iran.
Vương triều Pahlavi của Iran thì không thể đem so với những nước kia, về tính chính thống đã kém nhau cả ngàn dặm.
Ngay cả Morocco và Jordan, bề ngoài cũng khá thế tục và thân phương Tây, những vấn đề xã hội của Iran họ chưa chắc đã không có. Thế nhưng giang sơn của họ vững như bàn thạch, nếu không có ngoại lực can thiệp thì tuổi thọ còn dài lắm.
Mấu chốt nằm ở cha của Pahlavi, Reza Khan. Ông ta thật sự xuất thân nghèo khó. Năm xưa, Anh và Nga hoàng chia nhau Iran, phía nam thuộc Anh, phía bắc thuộc Nga hoàng. Reza Khan là tướng Cossack do Nga hoàng tổ chức ở địa phương.
Lúc ấy vừa khéo nước Nga sụp đổ, nước Nga Xô viết ra đời. Trong khoảng trống quyền lực ấy, ông ta nắm được cục diện Iran, mãi đến năm 1925 mới lập nên vương triều Pahlavi. Alan Wilson không biết trên đời này còn quốc gia quân chủ nào trẻ hơn Iran hay không.
Nhưng khuyết điểm của vương triều Pahlavi thì ai nhìn cũng thấy. Reza Khan xuất thân thấp kém, là một tên quân phiệt, chỗ dựa lớn nhất của ông ta chính là đoàn Cossack ông ta từng chỉ huy.
Vương triều này không vững. Mossadegh chắc chắn biết rõ điều đó, lúc cả đoàn của y xem tài liệu, y hẳn đã nghĩ như vậy.
Alan Wilson mở lời: "Thủ tướng Mossadegh, ta cho rằng một nửa lợi nhuận là đang làm nước Anh mất mặt. Ta có một phương án thay thế. Có thể thử một thể chế thanh toán bằng tiền tệ mới. Như vậy trên bề mặt Iran không được một nửa phần, nhưng lợi ích thực tế nhận được cũng không thấp hơn một nửa. Nếu chúng ta đạt được đồng thuận, ngài cũng có lời để giải trình với dân chúng Iran, còn phía ta cũng có thể chấp nhận, quan hệ Anh - Iran vẫn có thể phát triển ổn định."
- "Không biết đề nghị của Alan tiên sinh là gì?" Mossadegh tháo kính, đưa tay xoa khóe mắt mỏi mệt. Những số liệu thống kê các ngành y vừa xem khiến y chấn động, và nguyên nhân chấn động là vì tất cả đều là số liệu thật.
Có thể hình dung, lúc này Iran chẳng có bí mật nào đối với Anh. Người Anh nắm rõ tình hình thực tế của Iran còn chính xác hơn cả thống kê của chính Iran. Hiểu rõ đến thế chỉ có thể chứng tỏ một điều: lời đe dọa trước đó của Anh rằng sẽ rút khỏi Iran và ra tay là không phải gió thổi cỏ lay.
Cục diện Iran hiện nay là do Hội nghị Potsdam định đoạt. Liên Xô vẫn còn ảnh hưởng ở phía bắc Iran. Anh nắm phía nam, còn Mỹ thì cắm rễ quanh Tehran. Ba bên chia nhau thế chân vạc.
Anh, Mỹ, Liên Xô đều có mặt trong chính cục Iran, ai cũng e dè nhau nên không ai dám động thủ trước. Mặt trận bí mật thì ngày nào cũng tăng thêm lực lượng, không lúc nào ngơi nghỉ.
Chuyện này người khác không biết, nhưng Alan Wilson là người rõ nhất. Chính tay hắn bán đứng Iran, còn dạy người Liên Xô cách nhét hơn nghìn người vào lãnh sự quán. Lợi ích của ba nước đan xen ở Iran, ai cũng kiêng dè không dám ra tay, và trong đó hắn có một phần công lao không nhỏ.
"Ta có một phương án ngắn hạn, Anh có thể ký với Iran một thỏa thuận thanh toán ngắn hạn năm năm. Chúng ta có thể điều chỉnh phân chia lợi nhuận của Công ty Dầu lửa Anh - Iran thành ba mươi ba phần trăm. Phần còn lại mười bảy phần trăm thì bù bằng đường trắng, quặng sắt, dầu ăn cùng các hàng hóa lớn khác."
Alan Wilson nói chậm rãi, không vội vàng. Kế hoạch lớn trong đầu hắn là thế này: Iran quả thật muốn phát triển, cần nhập khẩu các hàng hóa lớn ấy, lại vốn không có đủ ngoại tệ. Vậy thì đưa Iran vào hệ thống chế độ ưu đãi đặc biệt trong Đế quốc Anh!
Mã Lai thuộc Anh có một ngành công nghiệp trụ cột là đường mía. Còn Australia có loại quặng sắt chất lượng bậc nhất thế giới, mà quặng ấy lại nằm trong tay vợ hắn, Pamela Mountbatten. Những hàng hóa lớn khác thì các thuộc địa của Anh đang đẩy mạnh khai thác, hoàn toàn có thể chia cho Iran một phần.
Phương án này là hai đường cùng tiến. Một mặt nâng phần của Iran lên một phần ba, mặt khác cho Iran hưởng ưu đãi trong chế độ đặc biệt của Đế quốc Anh để bù vào tổn thất.
Trên mặt chữ nghĩa, Anh vẫn chiếm được món hời lớn, và cũng nhờ vậy mà xung đột lần này có bậc thang để bước xuống. Thực tế thì Iran nhận được lợi ích không nhỏ, thậm chí còn nhiều hơn nữa!
Thật ra quặng sắt của Iran chất lượng không thấp, tốt hơn nhiều so với loại quặng sắt mà Anh hay Trung Quốc coi là quặng giàu, chỉ có hàm lượng ba mươi phần trăm. Có điều lúc này người ta chưa phát hiện ra, bởi đợt cấm vận của Anh đã đánh một đòn nặng vào ngành thép của Iran.
Iran phụ thuộc vào quặng sắt nhập khẩu, Alan Wilson có thể mở một đường cho Australia xuất quặng sắt sang Iran.
Dùng lợi nhuận một phần ba cộng thêm ưu đãi của chế độ đặc biệt, hai đường cùng tiến như vậy, tin rằng người Iran sẽ hài lòng.
"Cái trò tráo trở đổi trắng thay đen này, đến lúc công chức tăng lương thì cũng có thể đem ra dùng." Trong lúc trình bày phương án, Alan Wilson bỗng nảy ra một ý nghĩ như thế. Hắn liền đưa mình vào vai thư ký nội các.
Thật ra Alan Wilson suýt nữa không kìm được mà đưa ý tưởng về đồng bảng dầu mỏ ra. Nhưng hắn đã trình bày ý tưởng ấy lên Whitehall từ lâu, mà Whitehall vẫn im hơi lặng tiếng, hẳn là có lý do của họ.
Hắn tin Whitehall biết rõ giá trị của đồng bảng dầu mỏ, nhưng giờ lại làm như không có chuyện gì, ắt có tính toán khác.
Giữa các quốc gia với nhau, phần lớn là so sức mạnh quân sự. Liên Xô có số xe tăng, xe bọc thép tính bằng vạn chiếc, người ta bảo tốn không ít tiền. Có thật tốn nhiều tiền hay không, Alan Wilson không bình luận. Hắn chỉ biết khi những khối thép của các vị lãnh tụ ấy đều gỉ sét cả rồi, nước Nga sẽ phải chịu sự sỉ nhục bất tận từ Mỹ.
Có khối thép ấy trong tay thì còn tạm được, không có thì mạng cũng gần như mất.
Rõ ràng Whitehall không dám thúc đẩy đồng bảng dầu mỏ, chỉ sợ thực lực của đồng bảng Anh không giữ nổi lợi nhuận của đồng bảng dầu mỏ.
Cảm giác hẳn là vì lý do ấy. Alan Wilson cũng vì thế mà không nhắc đến đồng bảng dầu mỏ nữa. Cứ chờ đến khi Mỹ đầy tự tin tìm được đối thủ kế tiếp, Anh có lẽ sẽ phải tính chuyện đâm sau lưng đứa con bất hiếu.
"Phương án ngắn hạn? Năm năm?" Mossadegh im lặng nửa buổi rồi mới mở lời, "Ba mươi tư phần trăm, ta tin Anh sẽ không so đo với ta ở điểm này. Còn một điều ta băn khoăn, không biết sau năm năm thì phải làm thế nào?"
"À!" Alan Wilson thật tình chưa từng nghĩ tới chuyện đó. Trong lòng hắn thầm than Mossadegh sao lại hỏi một câu như vậy, khiến phương án hoàn toàn dựa trên việc câu giờ của hắn bị trở tay không kịp.
"Nếu đến lúc ấy ta tiến hành vòng đàm phán thứ hai, Iran thu hồi phần của mình trong Công ty Dầu lửa Anh - Iran, có thể cân nhắc niêm yết ở London để huy động vốn. Anh có thể dùng vị thế của ngành tài chính để giúp Iran."
Tuy chưa chuẩn bị cho câu hỏi của Mossadegh, Alan Wilson vẫn cố tỏ ra mình đã nắm chắc trong tay.
"Thủ tướng đáng kính, thực ra ngay cả theo hiệp ước cũ, đến năm 1960 thì thời hạn cũng đã mãn. Iran cần gì phải vội?" Thấy Mossadegh còn do dự, Alan Wilson liền khuyên nhủ, "Iran không cho nước Anh thời gian điều chỉnh, nước Anh chịu tổn thất, Iran sẽ thành chiến trường của Mỹ và Liên Xô. Ngài đuổi được người Anh đã khó khăn đến thế, đến lúc đó lấy gì làm quân bài để buộc Mỹ và Liên Xô rút đi?"
Năm 1900, đại phú Anh William Knox D'Arcy đã ký với vua Iran Mozaffar al-Din Shah một thỏa thuận buôn bán dầu mỏ. Theo thỏa thuận, D'Arcy có quyền thăm dò và khai thác dầu mỏ độc quyền ở Iran. Thỏa thuận được ký với thời hạn sáu mươi năm, và đến năm 1960 thì quyền khai thác độc quyền của Anh sẽ hết hạn.
Một mặt, Alan Wilson nhắc Mossadegh tuân thủ hiệp ước, đến hạn thì nước Anh tự nhiên cũng sẽ giữ lời. Mặt khác, hắn cũng đưa ra cả một kế hoạch trọn gói, chẳng hạn có thể dựa vào thế lực của Anh để khiến các nước trong Khối Thịnh vượng chung nhập khẩu dầu mỏ của Iran.
"Australia rất cần dầu mỏ, Iran lại rất cần quặng sắt, hai bên bổ sung cho nhau. Ấn Độ là một thị trường khổng lồ, Anh có thể đứng ra thương lượng với New Delhi, thiết lập quan hệ kinh tế thương mại giữa Iran và Ấn Độ." Alan Wilson khuyên nhủ thiết tha, "Chúng ta có rất nhiều lĩnh vực có thể hợp tác. Đừng chỉ nhìn vào phần một phần ba. Việc mở rộng sản xuất của Công ty Dầu lửa Anh - Iran hoàn toàn có thể bù đắp những tổn thất bề ngoài của Iran, huống chi các ngài chẳng hề mất mát gì."
"Chúng tôi cần cân nhắc kỹ lưỡng." Mossadegh có chút xiêu lòng, nhưng vẫn chưa chịu nhận lời ngay.
"Chúng ta đủ kiên nhẫn." Alan Wilson cũng không ép, dù trong lòng hắn rất muốn lập tức sang Síp gặp tướng Mountbatten, bàn chuyện Tổ chức Sĩ quan Tự do, rồi sang Paris vung gậy quất vào mặt ai đó.
Sau vòng đàm phán thứ hai, Alan Wilson liên lạc với Ngài Baron, quyết định tập trung sức ép vào việc Iran vi phạm hiệp ước, nêu rõ năm 1960 mới là thời điểm hết hạn hiệp ước. Đồng thời hắn cũng cho lan tin rằng cuộc đàm phán đã có tiến triển.
Nếu Mossadegh thật lòng, vấn đề phân chia lợi nhuận dầu mỏ lần này có thể kết thúc trong hòa bình.
Mossadegh cũng tranh thủ khoảng thời gian này để tính toán, nếu Anh chịu trao cho Iran ưu đãi của chế độ đặc biệt trong Đế quốc Anh, liệu có đạt được mức năm mươi phần trăm mà Iran mong đợi hay không. Tin đồn về hội nghị Basra liên tục tung ra, khiến dân ăn dưa thấp thỏm lên xuống theo từng ngày.