Phe nghiêng về Liên Xô thì lại nói khác. Họ cho rằng đây là lần đầu tiên Mỹ ra tay lật đổ chính phủ của một cường quốc trong khu vực. Trước đó Mỹ chỉ nhằm vào mấy nước "cộng hòa chuối", còn lần đảo chính ở Iran cho thấy Mỹ đã bắt đầu can thiệp vào các công việc ở lục địa Âu Á, và đã vứt bỏ nốt chút tàn dư của chủ nghĩa biệt lập. Bộ mặt đế quốc của Mỹ vì thế bị phơi bày.
Alan Wilson không tin cả hai cách nói ấy. Mossadegh vốn có quan hệ họ hàng với Vua Pahlavi, nói cách khác, bản thân lão cũng là một phần của hoàng thất. Nếu xét theo lẽ thường của một quân chủ, lão có thể được coi là một quyền thần. Nhưng bảo lão bỏ qua thực tế khách quan mà nghiêng hẳn về Liên Xô thì khó lòng khiến người ta tin nổi.
Theo những gì Alan Wilson biết từ lịch sử, cuộc tranh chấp giữa Anh và Iran lần này cuối cùng đã biến thành việc Anh cùng với Mỹ lật đổ chính quyền Mossadegh. Nhưng nói cho đúng thì Anh không thắng. Thậm chí có thể nói Anh là kẻ thua cuộc.
Lý do rất giản đơn. Sau khi Anh và Mỹ đỡ Pahlavi lên ngôi, Pahlavi rõ ràng nghiêng hẳn về phía Mỹ, bởi Mỹ có thực lực mạnh hơn. Quyền lợi dầu mỏ mà Anh gần như độc chiếm ở Iran, rốt cuộc vẫn không giữ được.
Xét đến quy mô của nước Anh ngay trên đất liền, và phần lợi ích mà Anh còn chiếm giữ trên thế giới hiện nay, Alan Wilson nhanh chóng rút ra kết luận: lấy bất biến ứng vạn biến mới là thượng sách. Bất cứ biến động nào xuất hiện ở đâu, khả năng lớn là sẽ đi theo chiều bất lợi cho Anh.
Bởi một khi hỗn loạn nổ ra, lực lượng Anh hiện nay không thể nào vừa tranh giành trong cục diện loạn lạc, vừa đối đầu với cả Mỹ lẫn Liên Xô. Đụng phải một trong hai bên đã bị đánh cho tơi bời, huống hồ tình thế ở Iran hiện nay là cả ba bên đều có phần.
Tại Hội nghị Potsdam, Alan Wilson từng hết lời khuyên nhủ Furtseva rằng: nếu thật sự trở mặt ở Iran, Anh tất nhiên sẽ bị loại khỏi cuộc chơi, nhưng Liên Xô cũng đừng mong được lợi, còn Mỹ thì dù xét ở bất cứ phương diện nào cũng hơn hẳn Liên Xô.
Nay không còn là năm 1945. Mỹ, Liên Xô và Anh đều đã thử thành công vũ khí hạt nhân, cục diện Iran vì thế vẫn là cả ba bên cùng có phần.
Cục diện này có lợi cho Anh, vì Anh đã trở thành mắt xích yếu nhất trong hệ thống đế quốc chủ nghĩa. Nhưng một khi Anh bị đuổi đi, khoảng trống sẽ do Mỹ và Liên Xô lấp vào. Mà đã có vũ khí hạt nhân rồi, liệu Liên Xô có dễ dàng cúi đầu hay không vẫn là một ẩn số. Huống hồ Mỹ còn đang bị Berlin ở châu Âu và bán đảo ở Viễn Đông kéo mất sức lực.
Xét theo đó, lần này trong bối cảnh khủng hoảng Berlin và chiến tranh Triều Tiên, Mỹ cuối cùng đã chọn ủng hộ Anh.
Alan Wilson tin rằng Mossadegh hẳn đã biết Mỹ sẽ không biểu lộ sự ủng hộ nào với Iran trong việc này.
Trước tòa nhà đàm phán ở trung tâm Basra, quốc kỳ Anh và Iran tung bay cao vút. Chẳng bao lâu, một đoàn xe xuất hiện trên đường lớn. Nửa phút sau, đoàn xe dừng lại trên quảng trường trước tòa nhà. Mossadegh cùng các nhà ngoại giao đi theo bước xuống xe, đứng sững trước tòa nhà hồi lâu, rồi mới bước vào.
Hai lá quốc kỳ được kéo lên song song, phần phật trước gió nhẹ, báo hiệu cuộc đàm phán về việc phân chia lợi nhuận dầu mỏ lần này đã chính thức bắt đầu.
Alan Wilson mặc một bộ áo dài Ả Rập, trước mặt bày mấy công hàm ngoại giao của Pháp, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan và Bỉ, trong đó các nước này bày tỏ sự thông cảm với Anh về cuộc xung đột này. Hắn gõ nhẹ ngón tay lên mặt bàn, cho đến khi cửa phòng họp bị đẩy ra.
Mossadegh bước vào, vừa nhìn đã sững người. Giữa một đám người Anh mặc vest giày da chỉnh tề, người ngồi chính giữa lại khoác trường bào truyền thống của Ả Rập. Bốn mắt chạm nhau, chính Mossadegh cũng thấy ngượng, bởi với tư cách thủ tướng Iran, lão lúc này lại đang mặc âu phục.
Dẫu kinh ngạc trước việc Alan Wilson hòa mình theo phong tục nơi đây, Mossadegh vẫn nhanh chóng lấy lại bình tĩnh. Hai bên ngồi xuống hai đầu chiếc bàn dài, không khí giương cung bạt kiếm.
Trong tiếng quạt trần kêu khe khẽ trên đầu, Alan Wilson lên tiếng trước, bày tỏ lời chào mừng với đoàn người của Mossadegh.
-Kính thưa ngài Mossadegh, quan hệ hữu nghị giữa Anh và Iran từ lâu đời lắm rồi. Trong Thế chiến thứ nhất cũng như thứ hai, hai nước đều đứng chung một chiến tuyến. Từ thời cận đại, nước Anh luôn coi trọng vị thế của Iran. Iran là một cường quốc Trung Đông có lịch sử năm nghìn năm, lịch sử sâu dày khiến người ta hoa mắt chóng mặt. Hợp tác chính trị, văn hóa và quân sự giữa hai nước đã có những bước tiến rất dài. Một vài bất đồng thì nên ngồi xuống mà bàn, chứ không nên để đến mức không thể cứu vãn, ngài thấy có phải không?
-Nếu cứ đẩy đến cùng, đối với cả hai nước chúng ta đều chẳng có lợi gì. Nhất là trong cục diện thế giới hiện nay.
-Ngài Alan, tài ăn nói của ngài thật khiến người ta kinh ngạc. Mossadegh vừa nghe một tràng lời lẽ khéo léo, vừa nhìn bộ trường bào Ả Rập không hợp với Alan Wilson, mỉm cười nói. Ngài nói nhiều như vậy, chẳng lẽ không thấy việc phân chia lợi nhuận dầu mỏ hiện nay là cực kỳ bất công đối với Iran sao?
-Về điều đó, tôi đương nhiên rõ như ban ngày. Alan Wilson vén khăn trùm đầu, thẳng thắn đến mức gần như trơ trẽn, khiến Mossadegh đang định nói tiếp cũng phải nghẹn lời. Lão không ngờ Alan Wilson lại thừa nhận nhanh gọn đến thế.
Sau câu nói ấy, cả phòng họp chìm vào một khoảng lặng kỳ lạ. Không chỉ người Iran không biết nói gì, ngay cả Maginsi cũng sững sờ, trong bụng thầm nghĩ: dù có đúng là như vậy, cũng đâu nên nói thẳng ra như thế.
Alan Wilson lấy ra một xấp công văn ngoại giao, lần lượt đặt trước mặt Mossadegh từng tờ một, vừa đặt vừa đọc: Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Bỉ, Hà Lan. Đến cuối cùng hắn mới lên tiếng.
-Kính thưa thủ tướng Mossadegh, nếu ngài muốn xem thái độ của Mỹ, e rằng phải chờ hai hôm nữa, công văn từ Washington vẫn chưa đến.
Ý của Alan Wilson rất đơn giản. Trong bối cảnh Mỹ đang sa lầy ở Triều Tiên, lại cần Anh giúp đỡ trong cuộc khủng hoảng Berlin cùng thời điểm, thì Mỹ khó lòng đứng ở lập trường khác với Anh vào lúc này.
-Sự bất đồng về lợi nhuận hiện nay chưa hề gây ảnh hưởng đến nước Anh ở chính quốc. Nếu cần, nước Anh có thể phong tỏa Iran suốt mười năm. Hải quân Hoàng gia có lẽ không còn như mấy chục năm trước, muốn đánh ai thì đánh ở khắp nơi trên thế giới. Nhưng Iran vẫn nằm trong phạm vi năng lực của Hải quân Hoàng gia.
Alan Wilson cười nhẹ nhàng: -Cho nên có những lúc, thế giới này vẫn chẳng thay đổi gì. Nước yếu không nhất thiết sẽ bị đánh. Nhưng đó chỉ là hôm nay tôi không muốn đánh ngài. Thật đến lúc xé toạc mặt nhau, Iran rơi vào hỗn loạn chính trị, biến thành Triều Tiên hay Việt Nam hiện nay, còn tệ hơn thì thành Indonesia, người chịu thiệt chính là các ngài.
-Đế quốc chủ nghĩa lăng nhục, ở người Anh các ngài thể hiện thật là trắng trợn. Alan Wilson vừa dứt lời, các nhà ngoại giao Iran bên cạnh Mossadegh đồng loạt lên tiếng chỉ trích.
Phía Anh thì đốp lại không chút nể nang. Trong chốc lát, phòng họp ồn ào hẳn lên, bầu không khí giữa hai bên đóng băng.
-Tôi nói có sai đâu? Dầu mỏ đúng là của Iran, nhưng thị trường thì không phải của Iran. Alan Wilson không đoái hoài đến lời chỉ trích của người Iran, lấy thẳng ra một tập số liệu thống kê, đặt trước mặt Mossadegh. Số liệu không bao giờ nói dối.
Từ khi nước Anh tuyên bố phong tỏa Iran, những người mua dầu từng mua của các nhà máy lọc dầu do Anh kiểm soát đã bị chính phủ Anh đe dọa khởi kiện. Đồng thời, nước Anh còn thỏa thuận với các công ty dầu mỏ quốc tế có quan hệ mật thiết với mình, không lấp vào khoảng trống mà Công ty Dầu mỏ Anh-Iran để lại. Nhờ vậy, ngành dầu mỏ của Iran rơi vào tê liệt, sản lượng sụt giảm tới bảy mươi phần trăm.
Vụ khủng hoảng Abadan khiến doanh thu dầu mỏ của Iran gần như bằng không, gây sức ép lớn lên những cải cách trong nước mà Mossadegh đã hứa hẹn. Cùng lúc đó, Công ty Dầu mỏ Anh Quốc và Công ty Dầu mỏ Nhà nước Ả Rập Xê Út tăng sản lượng ở Ả Rập Xê Út, Kuwait và Iraq để bù vào phần dầu Iran thiếu hụt, nên nước Anh không hề chịu thiệt.
Về sau, những lệnh cấm vận và phong tỏa mà người Mỹ thường xuyên áp dụng, vào thời đại này nước Anh cũng làm được. Chỉ cần nước Anh nói một câu, Iran sẽ được nếm trải trước những ngày bị trừng phạt của thế kỷ hai mươi mốt.
-Vậy thì chúng ta chẳng còn gì để bàn nữa. Tôi sẽ kiện lên Liên Hợp Quốc. Mossadegh cứng rắn tuyên bố.
-Xem ra chúng ta phải bàn với người Mỹ, rồi phát động một cuộc đảo chính. Alan Wilson quay sang, nghiêm túc bàn bạc với Maginsi bên cạnh. Nếu người Mỹ không đồng ý, chúng ta sẽ nói chuyện với người Liên Xô, khôi phục sự phân chia Nam Bắc như năm xưa. Đâu phải chưa từng chia. Tôi tin vùng tối phía bắc kia có thể đủ để thỏa mãn khẩu vị của Liên Xô.
-Nếu làm được như vậy thì quả là tốt nhất. Maginsi gật đầu thật nghiêm trang. Dù mấy năm nay quan hệ có phần rạn nứt, nhưng về việc này chúng ta vẫn có thể nói chuyện với Matxcơva. Lấy khủng hoảng Berlin làm con bài mặc cả thì sao?
-Tôi thấy rất hay. Nếu đổi được sự yên ổn cho châu Âu, hy sinh một chút Trung Đông cũng chẳng sao. Alan Wilson vỗ tay, gương mặt tỏ vẻ đồng tình. Suy cho cùng, đặt cạnh châu Âu thì các nước khác trên thế giới có đáng gì đâu.
-Tôi không tin người Mỹ lại đứng nhìn nước Anh làm như thế. Mossadegh biết đây là một lời đe dọa rất trắng trợn, nhưng vẫn đe dọa lại. Các ngài hẳn phải biết Liên Xô tiến vào sẽ có nghĩa là gì.
-Tôi chỉ biết hiện nay Iran đang định quốc hữu hóa Công ty Dầu mỏ Anh-Iran! Alan Wilson nói, nét mặt không đổi. Việc này khác gì tịch thu? Nếu nước Anh cứ im lặng không nói một lời, thì chẳng phải các nước khác cũng có thể làm theo sao? Nếu nước Anh nghĩ cách lật đổ chính phủ của ngài, thì dù có mất phần dầu mỏ của Iran, chúng tôi vẫn có thể cho trong nước một lời giải thích. Dù có chết, cũng có thể kéo Iran cùng chết.
-Vấn đề mấu chốt là, dù là Iraq hay Ả Rập Xê Út, đều đang chiếm một nửa lợi nhuận dầu mỏ. Iran các ngài thì hay rồi, vừa lên là đòi tịch thu. Chẳng lẽ các ngài nghĩ vũ khí hạt nhân của nước Anh sẽ không nổ?
Đến cuối cùng, Alan Wilson đã nói rất nặng lời, thẳng thắn bộc lộ phong cách vốn có của mình, mang chuyện đe dọa bằng hạt nhân ra làm vũ khí, nhắm thẳng vào các nước thế giới thứ ba.
Đây là lần đầu tiên, kể từ khi thử nghiệm hạt nhân thành công, nước Anh đưa ra lời đe dọa hạt nhân, mà đối tượng lại chính là thủ tướng Iran trước mặt.
Mossadegh định đứng dậy bỏ đi ngay, nhưng những công hàm ủng hộ của các nước châu Âu rải rác trên bàn, cùng thực tế Iran đang bị phong tỏa, không cho phép lão làm như vậy.
Lão có thể bỏ qua lời đe dọa hạt nhân, nhưng đối phương đã tuyên bố sẽ phát động đảo chính, thì không thể làm ngơ được.
Lão không rời đi ngay lập tức, điều đó cũng khiến Alan Wilson thở phào. Chiêu gây áp lực đến tột cùng này, đúng kiểu "Đổng vương" thời nay, thật sự rất thử thách tâm lý. Rõ ràng đang chột dạ, nếu không dọa được đối phương thì hắn mất mặt to.
Nhưng may thay, ít nhất lúc này hắn đã biết Mossadegh vẫn còn e dè. Việc lão chưa đứng dậy bỏ đi chính là bằng chứng.