Hàn Lợi Pha (Khalifa) lại là người may mắn. Rốt cuộc nước Anh chủ yếu thực hành lối cai trị gián tiếp, nên không phá hoại quá mức môi trường chính trị bản địa.
Điều này khác hẳn nước Pháp. Vương thất Madagascar, hòn đảo lớn nhất châu Phi hiện nay, đã không còn nữa.
Lúc này, Alan Wilson chẳng ngại lấy người Pháp sắp đến làm vật thế thân. Hắn tỏ ý rằng rơi vào tay thực dân Anh là điều may mắn. Số phận của vương thất Madagascar chính là lời nhắn gửi cho Sultan Khalifa: bị nước Anh cai trị thật ra chẳng có gì tệ.
Hiệp ước mới chủ yếu làm rõ trách nhiệm của hai bên, cùng nghĩa vụ của nước Anh và Zanzibar. Zanzibar sẽ trở thành căn cứ để Anh thi hành thế cân bằng từ xa ngoài khơi ở Đông Phi.
Nếu là trước kia, nước Anh không cần dựa vào nước khác mới đạt được mục đích. Nhưng đến năm 1950 rồi, phải nghĩ cách tiết kiệm chi phí.
Sau khi bàn bạc với các đồng sự, mọi người đi đến một ý kiến chung: nhất định phải có một quốc gia Ả Rập đáng tin cậy, giúp nước Anh chia sẻ gánh nặng phòng thủ Madagascar.
Cuối cùng, họ phải chọn giữa Ai Cập và Iraq. Phần lớn các ủy viên cho rằng Ai Cập có sức mạnh quân sự ấy. Hơn nữa, Ai Cập là nước đông dân nhất thế giới Ả Rập, nên mượn sức sẽ dễ dàng hơn.
Thế nhưng John, chuyên viên phụ trách Zanzibar, người bạn cũ của Alan từ thời còn ở Anh thuộc Ấn Độ, kiên quyết phản đối việc đưa lực lượng Ai Cập vào Zanzibar. Ông nói:
-Chính vì Ai Cập mạnh, nên chúng ta không thể chọn Ai Cập.
-Điều quan trọng nhất là, Ai Cập thật sự là một nước châu Phi.
Alan gật đầu, đồng tình với nỗi lo của người bạn già, rồi nói tiếp:
-Iraq thì khác. Bờ biển Iraq vô cùng hẹp, cửa sông lại bị Kuwait chặn lại. Hiện nay Kuwait có quân Anh đóng quân, nên Iraq không có chút năng lực nào để phát triển hải quân. Chúng ta dễ dàng khống chế đất nước ấy hơn. Bắt Iraq điều một phần binh sĩ sang đây, coi như trao cho Baghdad một cái danh suông.
Blake trầm ngâm một lúc rồi nói:
-Đưa thế lực Ả Rập vào để kiềm chế người bản địa châu Phi sao? Cũng là một cách.
-Iraq không có sức mạnh trên biển, muốn tồn tại chẳng phải vẫn nhờ vào chúng ta sao? Alan nhướng mày, cười nói. Hiện giờ quanh nước Anh có hai con sói, đều muốn chiếm lấy di sản của ta. Chúng ta có đập nát cái nồi cũng không chia cho chúng.
Nghe Alan nói, các chuyên viên cười ồ cả lên. Ai cũng biết hắn đang nhắc đến ai.
Còn nữa, Zanzibar tồn tại chế độ nô lệ ở một mức độ nhất định. Sau khi ta nói chuyện với Sultan kính mến, Sultan cho biết sẽ bàn với giới thượng lưu Ả Rập, xóa bỏ tàn dư của chế độ nô lệ. Đó là lời tuyên bố ra bên ngoài. Còn về bản chất, chúng ta lấy danh nghĩa loại bỏ ảnh hưởng của chế độ nô lệ để đưa một bộ phận người da đen đuổi ra lục địa châu Phi.
Nói đến đây, Alan quay sang vị chuyên viên Zanzibar:
-Vậy thì, Porter, trong một đến hai năm tới, phần việc của anh là phối hợp với người Ả Rập. Lấy danh nghĩa giải phóng nô lệ mà đẩy người da đen về lục địa, chặt đứt đường thẩm thấu của họ theo con đường lớn vào Zanzibar.
-Tôi hiểu rồi! Porter gật đầu. Xóa bỏ tàn dư chế độ nô lệ, đúng là công việc vẻ vang. Nghe đã thấy phấn khởi.
-Các quý ông, nay người Mỹ nói đến tự quyết dân tộc, người Liên Xô nói đến giải phóng thế giới. Chúng ta muốn giữ thuộc địa lâu dài e rằng khó, vì Ấn Độ thuộc Anh đã tạo nên một tiền lệ rất xấu. Nhưng rút lui thế nào, các vị đều đã biết trong hội nghị ở London. Chúng ta phải giữ lại càng nhiều càng tốt những vùng đất ở vị trí trọng yếu, và Zanzibar nằm trong phạm vi ấy. Alan trầm ngâm một lúc, rồi nói tiếp: Đương nhiên chúng ta cũng cần đến sự giúp đỡ của người Pháp. Toàn quyền Madagascar sắp đến nơi, ta phải tỏ lòng tôn trọng.
Mời người Pháp đến, đương nhiên là để trao đổi kinh nghiệm quản lý thuộc địa. Hội nghị lần này chỉ mời đúng một người Pháp, vì Madagascar là thuộc địa duy nhất của Pháp ở Đông Phi.
Vốn xuất phát từ tình hữu nghị lâu đời giữa Anh và Pháp, Alan đã gửi lời mời đến phía Pháp, đồng thời muốn bàn về vấn đề Madagascar. Biết đâu hắn còn có thể đưa ra vài gợi ý hữu ích cho người Pháp.
Trước khi người Pháp đến nơi, Alan đã liên lạc được với Barron, cấp trên cũ của hắn. Hắn hỏi xem ông ta phụ trách việc vùng Vịnh Ba Tư, và liệu Vương quốc Iraq có sẵn lòng gánh vác trách nhiệm quốc tế lớn hơn hay không.
Chính vì Vương quốc Iraq chẳng có chút sức mạnh hải quân nào, lại thuộc châu Á, nên mới cần đến Iraq giúp đỡ. Nếu Iraq cũng là một nước châu Phi theo đạo ôn hòa như Ai Cập, thì hắn đã chẳng cho đối phương cơ hội đưa tay vào.
Sau đó là nội dung chính thức của hội nghị. Alan giới thiệu kế hoạch phát triển Mã Lai thuộc Anh, cùng những gì cần đến sự hỗ trợ từ các thuộc địa châu Phi của Anh.
Alan vừa lấy ra một bản danh sách vừa nói:
-Hiện giờ các đồng sự đều đã thành lập công ty quốc doanh thuộc địa, và đã chọn những tộc người đáng tin cậy đứng ra điều hành. Vậy thì tôi cũng chẳng giấu gì nữa, việc vận hành ở Mã Lai thuộc Anh cũng tương tự. Hiện nay, những khoản thiếu hụt tài nguyên của Mã Lai thuộc Anh là các thứ này. Công nghiệp Mã Lai trong tương lai sẽ được điều phối từ bản địa, rồi đưa vào thị trường châu Âu, cạnh tranh với sản phẩm của các nước châu Âu khác.
Lời Alan vừa dứt, bản danh mục tài nguyên Mã Lai cần cũng được chuyền tay giữa các chuyên viên. Trong đó có đủ loại kim loại màu, nhưng không có than đá, vì than và sắt đã được định sẵn nhập từ Úc.
-Về nông nghiệp, với điều kiện cơ bản của Mã Lai thì không thành vấn đề, còn bản thổ lại đặc biệt cần. Phải biết bản thổ là một hòn đảo. Nước Anh tuy chẳng phải một quốc gia lạc hậu về kỹ thuật nông mục, nhưng dân số bản thổ đã lên đến năm nghìn vạn người, tiềm năng khai khẩn gần như đã cạn kiệt. Lấy Nam và Bắc Rhodesia làm trung tâm, cộng lại đủ để lập nên một mạng lưới nông trại rộng khắp. Đây cũng là vấn đề mà Thư ký Nội các hết sức quan tâm. Ngài Norman mong bản thổ có một nguồn lương thực đáng tin cậy.
-Canada và Úc đều có năng lực đó mà, John nêu vấn đề. Nhu cầu này có vẻ không cấp bách lắm chứ.
-Canada và Úc đương nhiên có năng lực, nhưng nếu nói nước có năng lực thật sự thì phải là Mỹ. Vậy vì sao chúng ta không nhập từ Mỹ? Mấu chốt là phải đề phòng Mỹ một tay. Hơn nữa, khí hậu của Canada và Úc đều bất ổn. Phía bắc Canada giáp Bắc Băng Dương, còn sản lượng lương thực của Úc thì dao động quá lớn. Hai nước ấy đã độc lập rồi, rốt cuộc vẫn không đáng tin bằng những vùng còn nằm trong tay chúng ta.
Lấy Nam và Bắc Rhodesia làm trung tâm, lương thực sẽ được chuyển ra ngoài qua các cảng của Nam Phi và Tanzania. Xem ra cảng ở Tanzania nên được mở rộng.
-Vâng, nhưng đường sá ở Tanzania thế nào? Vẫn phải dựa vào cảng Nam Phi thôi, một chuyên viên đáp.
Alan vỗ trán, ngượng ngùng nói:
-Quên mất chuyện này. Vậy thì dùng xe tải mà chở. Thực ra thuộc địa không nhất thiết phải có lãi. Nếu có thể thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm trong nước cũng là chuyện tốt. Xuất khẩu vài chiếc xe tải chẳng hạn, còn tăng được cả tỷ lệ việc làm nữa.
-Nâng đỡ các nông trại lớn lấy Rhodesia làm trung tâm, còn có thể đánh bật nền tiểu nông quanh châu Phi. Hơn nữa, tôi nhớ Bắc Rhodesia phía đông lẫn phía tây đều có bãi mìn, coi như có lớp bảo vệ khá tốt. Như vậy, lương thực của người châu Phi sẽ nằm trong tay Bắc Rhodesia. Lấy lương thực làm vũ khí, có thể tiết kiệm không ít chi phí duy trì thuộc địa cho chúng ta. Có người nói tiếp như vậy.
Thực ra, đây chính là việc nước Anh về sau đã làm ở châu Phi. Nước Anh là bên góp sức lớn nhất trong việc đưa hệ thống lương thực châu Phi đi theo hướng doanh nghiệp hóa, còn khoản viện trợ khổng lồ thì được dùng để tài trợ cho các tập đoàn xuyên quốc gia thu lợi ở châu Phi.
Bước sang thế kỷ XXI, nước Anh tăng mạnh viện trợ nước ngoài. Dù kinh tế suy thoái, nước này vẫn kiên trì dành một phần tổng thu nhập quốc dân cho viện trợ quốc tế. Trong hàng loạt sáng kiến ủng hộ đầu tư nông nghiệp châu Phi, đâu đâu cũng thấy bóng dáng nước Anh.
Nguồn vốn đổ vào các tổ hợp nông nghiệp thương mại quy mô lớn ở châu Phi và các nước đang phát triển khác đều đi qua quần đảo Cayman và quần đảo Channel, vốn là thiên đường trốn thuế. Vì Anh có chế độ bảo mật lãnh thổ, phần lớn các công ty châu Âu muốn có công cụ tài chính để sở hữu đất đai hay lương thực ở nước ngoài đều đăng ký tại Anh.
Đây đương nhiên không phải để nông nghiệp châu Phi phát triển, mà để hình thành nền nông nghiệp doanh nghiệp hóa ở châu Phi, đánh gục lối canh tác tự cấp tự túc của nông dân châu Phi bình thường.
Quốc gia có thể coi lương thực như vũ khí, trên đời này chỉ có Mỹ. Nhưng riêng châu Phi mà nói, nước Anh chưa chắc không thể học theo Mỹ, cũng đem lương thực ra mà dùng một phen.
Về việc doanh nghiệp hóa nông nghiệp Anh thuộc châu Phi, danh mục khoáng sản xuất khẩu từ châu Phi thuộc Anh sang Mã Lai thuộc Anh chính là mục đích chính của chuyến đi lần này của Alan. Nguyên liệu xuất khẩu từ châu Phi thuộc Anh, cùng than sắt nhận được từ Úc, sẽ được chế thành công nghiệp phẩm ở Mã Lai thuộc Anh rồi chở về Anh, bán tại thị trường chung châu Âu.
Còn định giá thế nào, đó là việc của Whitehall. Phần hải ngoại này chủ yếu hoàn tất vòng tuần hoàn kinh tế của Khối Thịnh vượng chung Anh, còn điểm cuối cùng là chính quốc Anh.
Không còn nghi ngờ gì, chính quốc sẽ thu được lợi nhuận lớn nhờ định giá. Mã Lai thuộc Anh làm mắt xích trung gian cũng hưởng phần lợi nhuận của khâu ấy. Nguyên liệu từ châu Phi thuộc Anh sẽ phải qua hai khâu mới đến được thị trường châu Âu.
Chim muốn bay cao phải có hai cánh. Cánh Khối Thịnh vượng chung vận hành đến mức nào là việc của các chuyên viên thuộc địa này. Alan vì muốn cạnh tranh với Nhật Bản nên sẽ tìm mọi trợ lực có thể. Dân số không đấu lại Nhật Bản, vậy nguyên liệu nhất định phải rẻ hơn Nhật Bản.
Hai nghị đề đã bàn xong, các chuyên viên thuộc địa đều nhận chỉ tiêu phân bổ. Đúng lúc ấy, Toàn quyền Pháp ở Madagascar là Ốt-tô Gabriel bước lên đất đảo Zanzibar.