Nói cho cùng, Alan Wilson cũng là một công chức mẫn cán. Bất kể lúc nào, hắn cũng sẽ không phản đối việc ra đời một cơ quan như thế.
Cơ chuyện này cũng giống hệt như một vấn đề sẽ diễn ra ở nước Anh vài chục năm sau. Đa số người Anh đều phản đối tầng lớp quý tộc, nhưng nếu đơn độc đem hoàng thất ra bàn luận, phần đông bọn họ lại hết mực ủng hộ.
Một mặt, người Anh thừa nhận sự bất công của giai cấp quý tộc. Mặt khác, nếu nước Anh thiếu vắng hoàng thất, điều đó chỉ mang lại tai hại. Bởi vì sợi dây liên kết duy nhất giúp người Anh ngẩng cao đầu trước Canada hay Australia, chính là việc Nữ vương nước Anh đồng thời là Nữ vương của hai nước ấy. Gạt bỏ hoàng thất đi, người Anh chẳng còn chút vốn liếng nào để khoa tay múa chân với các quốc gia nói tiếng Anh khác.
Hoàn cảnh mỗi nước mỗi khác. Với nước Anh, quốc gia được cấu thành từ hai yếu tố: hiệu quả và cao quý.
Quốc vương đại diện cho sự cao quý, còn chính phủ đại diện cho tính hiệu quả. Quốc vương chịu trách nhiệm trước Chúa, còn chính phủ chịu trách nhiệm trước quốc hội. Chỉ khi đôi bên phối hợp nhịp nhàng, dung dưỡng lẫn nhau, đất nước mới có thể thái bình thịnh trị, vững bền hưng thịnh.
Nếu Ủy ban quản lý tài sản hải ngoại này nằm trong tay giới công chức, Alan Wilson cảm thấy chắc chắn sẽ tốt hơn là rơi vào tay các đảng phái. Hắn cho rằng ở một quốc gia theo thể chế nghị viện, đảng phái chính là một điểm yếu chết người, dễ dàng bị chi phối bởi đủ mọi loại nhân tố phức tạp.
Thậm chí, có thể gọi chúng là biểu tượng kinh điển của sự vô dụng. Trong đó nước Anh chỉ thuộc dạng tầm thường, còn Nhật Bản mới chính là bậc thầy tụ hội đủ những thói hư tật xấu ấy.
Dù trong mắt Alan Wilson, Nhật Bản chẳng qua cũng chỉ có trình độ ngang ngửa với Tây Ban Nha, điều đó cũng không ngăn được hắn khinh bỉ đối phương. Tài nguyên thuộc địa quan trọng nhường ấy, suy cho cùng vẫn phải giao vào tay những kẻ đáng tin cậy mới yên tâm được.
Norman Brook tỏ ra vô cùng hài lòng với thái độ này, liền ngỏ lời rằng ông ta sẽ trao đổi ngay vấn đề này với Thủ tướng Attlee.
Alan Wilson chớp thời cơ dâng lên vài hiến kế về cái gọi là Ủy ban quản lý tài sản hải ngoại. Hắn đề xuất thông qua cơ quan này, các thủ lĩnh công chức có thể trực tiếp móc nối với những doanh nghiệp quốc doanh tại khắp các thuộc địa nhằm đạt mục đích điều phối tài nguyên.
Tiến hành tích hợp, tối ưu hóa rồi ghép nối với các công ty ở bản thổ, để đôi bên cùng học hỏi lẫn nhau, lấy sở đoả bù sở trường.
Đương nhiên, những doanh nghiệp quốc doanh ở hải ngoại ấy sẽ không giẫm chân lên lợi ích của các công ty bản thổ. Nhưng có một điểm chắc chắn: khi vay vốn ngân hàng, doanh nghiệp quốc doanh sẽ dễ dàng hơn rất nhiều, gần như cầu được ước thấy. Đó chính là ưu thế lớn nhất của doanh nghiệp nhà nước so với khối tư nhân.
- Hơn nữa, thưa ngài Norman kính mến, chúng ta còn có thể thông qua Ủy ban quản lý tài sản hải ngoại để trực tiếp hạ lệnh cho các doanh nghiệp ở thuộc địa. Việc này dễ dàng và thực tế hơn nhiều so với cái khái niệm hệ thống ưu đãi đế quốc kia, Alan Wilson mang vẻ mặt đầy thán phục, say sưa phân tích những mối lợi mà ủy ban này mang lại, dĩ nhiên là lợi ích dành riêng cho giới công chức.
- Alan, thế sự chẳng có gì là toàn vẹn đâu. Mọi quyền lực đều phải đi kèm với nghĩa vụ tương ứng, Norman Brook giữ vẻ mặt điềm đạm, chậm rãi nói, Nếu phe đối lập lấy vấn đề lũng đoạn thị trường ra làm mũi nhọn công kích, chúng ta phải giải thích thế nào đây?
- Thưa ngài Norman, trước tiên, những doanh nghiệp hải ngoại này chưa chắc đã là lũng đoạn. Cho dù có là lũng đoạn hoặc gần như lũng đoạn đi nữa, thì đi kèm với đặc quyền đó chính là những gánh nặng cực kỳ nặng nề. Ủy ban quản lý tài sản hải ngoại có quyền đòi tiền trực tiếp từ doanh nghiệp mà không cần qua nhiều thủ tục rườm rà, chỉ cần một văn bản hành chính là đủ.
Alan Wilson vắt óc giải thích tiếp: - Hơn nữa, mức lương của các doanh nghiệp này được kiểm soát vô cùng nghiêm ngặt, sẽ không gây ra khoảng cách giàu nghèo quá lớn. Những xí nghiệp hải ngoại ấy gánh vác rất nhiều chức năng phi lợi nhuận mà khối tư nhân không bao giờ có được. Chúng ta không thể học theo người Mỹ mà mang cái nhìn phiến diện, thù địch với mô hình doanh nghiệp này, điều đó chỉ có hại cho lợi ích quốc gia mà thôi.
Norman Brook thầm gật gù trong lòng, ghi nhớ từng lời ấy vào đầu để chuẩn bị dùng làm luận điểm thuyết phục Thủ tướng Attlee. Lúc này, ưu điểm của việc đảng Lao động đang nắm quyền đã lộ rõ; nếu đổi lại là đảng Bảo thủ cầm quyền, việc Norman Brook muốn xoay xở chuyện này chắc chắn sẽ khó khăn muôn vàn.
- Ta đang nghĩ, ai là người thích hợp để lèo lái ủy ban này đây? Người ở Phủ Thủ tướng thì nhiều, nhưng nhân sự vừa vặn lại chẳng được mấy ai, Norman Brook nói, nghe như thể vô tình buông lời thăm dò.
Dù Alan Wilson chưa nhận thức được đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất trong cuộc đời mình, bản năng vẫn thúc giục hắn đưa ra một câu trả lời chặt chẽ không chút do dự: - Ngoại trừ ngài Norman có uy vọng lớn lao này ra, bất kỳ ai khác cũng không thích hợp cả.
- Ồ, vậy sao? Thế thì ta mượn lời tốt đẹp của cậu nhé, hy vọng nguyện vọng này có thể trở thành sự thật, Norman Brook mang nụ cười ra vẻ phải phép, đáp lời, Mấy ngày tới, hãy cùng ta phác thảo một bản kế hoạch chi tiết, đến lúc đó chúng ta sẽ cùng đi yết kiến Thủ tướng.
- Ôi, đó vinh hạnh lớn lao cho con làm sao, Alan Wilson nở nụ cười rạng rỡ đầy kiêu hãnh, rồi dưới ánh mắt tràn ngập vẻ tán thưởng của Norman Brook, hắn lui ra khỏi Văn phòng Thư ký Nội các.
Nước Mỹ mới là nơi hoàn toàn không dung nổi doanh nghiệp quốc doanh, chứ các quốc gia châu Âu thì không như vậy. Điểm này tạo nên sự khác biệt rõ rệt giữa châu Âu và Mỹ trong thời kỳ chiến tranh lạnh; huống chi hiện tại đảng Lao động đang cầm quyền, ngay tại bản thổ mà Thủ tướng Attlee còn hoàn thành được một cuộc vận động quốc hữu hóa quy mô lớn nhường ấy.
Đưa phong trào ấy sang các thuộc địa lại càng đơn giản hơn nhiều. Chẳng cần phải bỏ tiền ra mua đứt các công ty tư nhân để quốc hữu hóa, cứ trực tiếp thành lập một xí nghiệp mới rồi tuyên bố nó thuộc về nhà nước là xong chuyện.
Khối tư nhân luôn tự dán nhãn cho mình là có "tính khủng hoảng" và biết rèn giũa con người. Ngược lại, họ dán nhãn cho doanh nghiệp nhà nước là nơi "sống gửi qua ngày, hoàn toàn thiếu vắng cảm giác nguy cơ". Nhưng ngặt một nỗi, hình như họ chẳng phân biệt nổi khái niệm "cảm giác nguy cơ" và "nguy cơ" hoàn toàn là hai chuyện khác nhau.
Cái gọi là cảm giác nguy cơ, thực chất nằm ở chỗ lo xa khi đang yên bình. Xin nhấn mạnh lần nữa: là lúc đang yên bình nhé! Rồi mới tính đến chuyện phòng bị nguy hiểm. Trái lại, những gì khối tư nhân đang làm lại là một câu chuyện hoàn toàn khác: sa thải theo thứ hạng, phúc lợi bèo bọt, không đạt chỉ tiêu thì cuốn gói cút xí. Nói cho cùng, bản chất của họ chỉ là tạo ra những cơn khủng hoảng nhân tạo để thu về lợi nhuận tối đa.
Lấy một ví dụ đơn giản thế này: doanh nghiệp nhà nước và công ty tư nhân cùng đứng bên bờ biển lúc thủy triều đang lên. Doanh nghiệp nhà nước sẽ bảo nhân viên: "Các cậu mau tìm chỗ cao mà đứng, kẻo nước dâng chết đuối đấy."
Còn công ty tư nhân thì sao? Họ thẳng tay đá nhân viên xuống biển, bắt mọi người phải cựa quậy bơi lội vào bờ. Sau đó, công ty tư nhân quay sang nói: "Các cậu nhìn mà xem, nhân viên của tao đứa nào đứa nấy mệt lử cả người. Còn nhân viên nhà nước tụi bay thì gấu quần còn chẳng ướt, đúng là lũ ăn hại chỉ biết sống bám, chẳng có lấy một chút ý thức khủng hoảng nào cả."
Đương nhiên, doanh nghiệp quốc doanh nào thì cũng có những vấn đề nan giải của nó. Alan Wilson dĩ nhiên thừa hiểu lời chỉ trích của giới tư nhân nhắm vào doanh nghiệp nhà nước không phải là không có lý, chỉ là khối tư nhân chẳng bao giờ chịu nhìn nhận những khiếm khuyết của chính mình mà thôi.
May thay, phạm vi áp dụng của các doanh nghiệp quốc doanh trong cuộc họp lần này chỉ giới hạn ở lĩnh vực khai khoáng mang tính nền tảng và các ngành nguyên vật liệu thô khác. Hơn nữa, tất cả đều được đặt ở hải ngoại, sẽ không làm phình to quy mô vốn đã không hề nhỏ của các xí nghiệp quốc doanh tại chính quốc.
Chỉ là, những màn đấu đá nội bộ trong doanh nghiệp nhà nước thì bị người ta châm biếm là bè phái mưu mô, còn trò đấu đá ngầm ở công ty tư nhân lại được mỹ từ hóa thành "năng lực". Nhân viên doanh nghiệp nhà nước khom lưng cúi đầu trước cấp trên thì bị mắng là quan liêu, nhưng ngó lại xem, công nhân ở Tập đoàn Thép Mỹ khi đứng trước mặt chủ tịch tập đoàn thì cái lưng cũng chẳng thể thẳng thớm hơn nhân viên quốc doanh là bao.
Thứ khiến giới công chức say đắm nhất chính là sự ổn định. Doanh nghiệp quốc doanh chắc chắn mang lại cảm giác an tâm hơn hẳn khối tư nhân; kẻ thất bại tệ lắm cũng chỉ bị đày ra biên ải ngồi ghế lạnh, chí ít vẫn còn tia hy vọng mong manh làm lại từ đầu. Dù đa số trường hợp là bất khả thi, nhưng về mặt lý thuyết thì cánh cửa đó vẫn rộng mở.
Còn doanh nghiệp tư nhân thì sao? Kẻ thất bại đồng nghĩa với việc bị tống cổ ra đường, còn mơ tưởng hão huyền gì đến chuyện vươn lên từ tro tàn?
Thế nên, mô hình doanh nghiệp quốc doanh phải nói là cực kỳ tâm đấc và phù hợp với tầng lớp công chức, nhất là trong bối cảnh Attlee đang cầm quyền, tìm mọi cách xoa dịu những di chứng tàn khốc mà đại chiến thế giới giáng xuống nước Anh. Đề xuất ý tưởng này vào thời điểm hiện tại quả thực là thiên thời địa lợi.
Một tuần sau, Alan Wilson theo chân Norman Brook bước vào số 10 phố Downing để yết kiến Thủ tướng, bàn bạc về việc thành lập Ủy ban quản lý tài sản hải ngoại, đồng thời thuyết phục vị Thủ tướng thuộc đảng Lao động này gật đầu phê chuẩn.
Nhìn xấp tài liệu dày cộm cả một nắm tay, Thủ tướng Attlee khẽ ho khan một tiếng rồi lên tiếng: - Nói một cách vắn tắt thì đây là việc thành lập các doanh nghiệp quốc doanh tại khắp các thuộc địa, nhằm tạo ra động lực thúc đẩy nền kinh tế bản thổ phải không?
- Tương tự như vậy, thưa ngài Thủ tướng kính yêu, Norman Brook nhẹ nhàng ho hắng, tiếp lời, Nếu đứng từ góc độ bao quát toàn cục mà Đế quốc Anh đang phải đối mặt hiện nay để suy tính, chứ không chỉ quẩn quanh trong phạm vi chính quốc; tôi cùng các thứ trưởng thường trực của các bộ ngành và các quan chức chuyên trách thuộc địa đã qua thảo luận, nghiên cứu thấu đáo. Sau khi quan sát hiệu quả từ chính sách quốc hữu hóa mà ngài đã triển khai tại bản thổ, chúng tôi đi đến một kết luận: công cuộc quốc hữu hóa trong nước vô cùng thành công, đóng vai trò không thể thay thế trong việc giúp nước Anh thoát khỏi vũng lầy hậu chiến và chấm dứt chế độ tem phiếu.
- Ồ? Các cậu cũng nghĩ vậy sao? - Nghe đến đây, Thủ tướng Attlee vô cùng phấn khởi, cất giọng cười lớn, Chúng ta đã khéo léo dung hòa những ưu điểm của cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa xã hội để gặt hái thành quả ngày hôm nay...
Trong lúc Thủ tướng Attlee đang say sưa tự ca ngợi, Norman Brook hoàn toàn sắm tròn vai một người lắng nghe tận tụy. Đến những đoạn then chốt, trên mặt ông ta thậm chí còn phảng phất nét ý thức thấu triệt, đôi khi lạiộ vẻ ngạc nhiên kinh ngạc, hệt như lúc này mới thấu hiểu được tầm vóc thâm sâu trong tư tưởng của vị Thủ tướng vĩ đại.
Đáng tiếc là Alan Wilson phải đứng nép sau lưng Norman Brook, nên không thể tận mắt học hỏi tinh hoa của bậc thầy làm Thư ký Nội các, quả là một sự tiếc nuối lớn.
- Để giải quyết những chiêu trò ám muội cả công khai lẫn ngầm hiểu mà hai cường quốc Mỹ - Xô đang dùng để chèn ép Đại bang Quốc vào lúc này, chúng ta đưa ra bản kế hoạch này. Về bản chất, nó chính là phiên bản phóng đại từ ý tưởng của ngài Thủ tướng. Chúng tôi dự kiến sau khi thiết lập các doanh nghiệp quốc doanh ở khắp các thuộc địa, vai trò của hệ thống ưu đãi đế quốc sẽ được nâng lên một tầm cao mới.
Norman Brook khéo léo ẩn đi công sức của giới công chức, quy hết mọi công lao thành tâm ý của một tay Thủ tướng Attlee.
- Trải qua ngổn ngang vất vả mấy năm trời, cuối cùng cũng có chút thành quả. Nhìn thấy nước Anh từng bước hồi phục từ đống tro tàn chiến tranh, tôi thực sự rất đỗi vui mừng, Attlee vui vẻ tiếp nhận trọn vẹn những lời tung hô của Norman Brook, hoàn toàn tin tưởng sái cổ vào những lời ấy.
Nếu không tận mắt chứng kiến hiệu quả rõ rệt, Norman Brook đời nào lại đề xuất nhân rộng phong trào quốc hữu hóa từ bản thổ ra toàn bộ lãnh thổ hải ngoại của Đế quốc Anh? Điều đó chứng tỏ Norman Brook hoàn toàn đồng thuận với đường lối trị quốc của ông ta trên cương vị Thủ tướng.
- Về nguyên tắc, tôi không có ý kiến gì phản đối. Dĩ nhiên, chúng ta vẫn cần bàn bạc kỹ lưỡng thêm với các bộ trưởng, Attlee gật đầu, rõ ràng đã bị thuyết phục hoàn toàn, Chỉ là, phía đảng Bảo thủ đằng kia, không biết chúng ta nên tìm phương sách nào để đối phó đây?
- Thưa ngài Thủ tướng, đã đến lúc ngài phải thể hiện uy quyền quyết đoán của một vị người đứng đầu chính phủ rồi. Đám đối lập ở quốc hội chẳng có tư cách gì để phản đối cả, Norman Brook thản nhiên đáp, Nếu bí quá hóa liều, chúng ta cứ vin vào cớ liên quan đến bí mật quốc gia để từ chối trả lời.
- Không tồi, tôi chợt nhớ ra trước kia khi đối mặt với Đạo luật Cho mượn - Cho thuê ngay tại quốc hội, Churchill cũng từng dùng qua một cái cớ tương tự, Thủ tướng Attlee nghe vậy liền nhớ ngay đến cách ứng phó của Churchill trong thời điểm ông từng đưa ra những chất vấn tương tự trước kia.