Người Pháp từ lâu đã muốn thôn tính vùng Saar, nhưng chỉ dựa vào sức một mình thì chắc chắn không làm nổi.
Cho nên họ luôn tìm kiếm sự ủng hộ của Anh và Mỹ, ít ra cũng phải bảo đảm một trong hai nước đứng về phía mình.
Trong một thời gian sau chiến tranh, Anh kỳ thật đã ủng hộ, hoặc ít nhất là thông cảm cho việc Pháp thôn tính vùng Saar. Nhưng Mỹ thì kiên quyết phản đối.
Hội nghị Paris lần này có mấy điều kiện bên ngoài như thế này. Hiện giờ, cả Đảng Cộng sản Pháp lẫn Đảng Cộng sản Ý đều là đảng lớn nhất trong nước. Tính riêng một đảng, Đảng Cộng sản Pháp được hai mươi lăm phần trăm cử tri Pháp ủng hộ. Thanh thế của Đảng Cộng sản Ý còn mạnh hơn, được hơn một phần ba cử tri nâng đỡ.
Vì mùa đông từ năm 1946 sang năm 1947 khắc nghiệt hơn thường lệ, khắp châu Âu đều xảy ra nạn đói và tình trạng khan hiếm vật tư. Cho nên tình hình châu Âu lúc này quả thật không mấy lạc quan.
Nhưng cái đó không tính Anh, bởi nước Anh đã "hai cánh cùng vỗ". Tại Ấn Độ thuộc Anh, ôm theo tôn chỉ nạn đói không thể xảy ra ba năm liền, người Anh giữ được nguồn cung lương thực cho trong nước, còn tiện thể nuôi luôn cái cánh kia, tức khu chiếm đóng của Anh tại Đức.
Vào thời điểm này, hàng hóa vật tư còn hiệu dụng hơn tiền bạc, đến mức rất nhiều người từ khu chiếm đóng Mỹ và khu chiếm đóng Xô chạy trốn sang khu chiếm đóng Anh.
Có thể nói, cái mùa đông giá rét từ cuối năm ngoái đến đầu năm nay ngược lại đã kéo khu chiếm đóng Anh ra xa hẳn các khu chiếm đóng khác.
Năm 1947, tổng sản lượng của khu chiếm đóng Mỹ chỉ bằng ba mươi bốn phần trăm thời tiền chiến, và đó đã là kết quả của việc Mỹ rải tiền.
Còn khu chiếm đóng Anh đã vượt quá tám mươi phần trăm thời tiền chiến. Kệ việc có phải nhờ Anh mở cửa Ấn Độ thuộc Anh hay không, có phải đã hút cạn toàn bộ giá trị thặng dư của hơn hai mươi triệu người Đức ở khu chiếm đóng hay không, dù sao Đế quốc Anh vẫn có thuộc địa để trông cậy.
Nói một cách nào đó, kế hoạch "hai cánh cùng vỗ" của Anh thực chất là một phiên bản không tiền của kế hoạch Marshall.
Hút cạn toàn bộ giá trị thặng dư từ công nghiệp Đức ở khu chiếm đóng, ép giá để đổi lấy nguyên liệu thô từ Ấn Độ thuộc Anh, nước Anh đứng giữa điều phối, khiến công nghiệp khu chiếm đóng khôi phục mà vẫn tiện đường hút máu các khu chiếm đóng lân cận.
Người Đức ở khu chiếm đóng Anh đúng là cày công chuột một năm chẳng còn lại gì, nhưng dù sao cũng không đến nỗi đói bụng.
Còn người Đức ở các khu chiếm đóng khác thì không chắc. Người Mỹ có rải đô la khắp khu chiếm đóng của mình, cũng không san bằng được khoảng cách giữa tổng giá trị công nghiệp bằng ba mươi bốn phần trăm thời tiền chiến của khu Mỹ với con số tám mươi bốn phần trăm của khu Anh.
Vốn khu chiếm đóng Anh đã là phần đất giàu có nhất của Đức. Đức ngoài khoảng cách phát triển đông tây, cũng tồn tại cả khoảng cách nam bắc; xét trong lịch sử, phải đến tận quanh thời điểm khủng hoảng dầu mỏ thập niên bảy mươi, miền Nam mới vượt lên miền Bắc.
Còn ở thời điểm hiện tại, chênh lệch giữa miền Nam và miền Bắc Đức vẫn còn khá rõ. Huống hồ miền Bắc là đồng bằng, miền Nam là núi non, điều kiện nông nghiệp của miền Bắc còn tốt hơn miền Nam.
Nếu không thì tại sao trước khi chiến tranh kết thúc, người Mỹ lại nghĩ đến chuyện đổi khu chiếm đóng với Anh? Đều là có nguyên nhân cả.
Cho nên, sau khi lấy được số liệu kinh tế từ Bộ Tài chính, lại thêm nắm được từ phía Thủ tướng việc có thể lợi dụng tâm lý muốn thôn tính vùng Saar của người Pháp, Alan Wilson nhân cơ hội vạch ra một kế hoạch.
Kế hoạch này có thể gọi là Cộng đồng than sắt Anh Pháp. Khu chiếm đóng Anh có nền tảng công nghiệp, còn khu chiếm đóng Pháp, tính cả vùng Saar, có nguồn tài nguyên then chốt cho sản xuất công nghiệp. Anh và Pháp có thể cùng chia tài nguyên than sắt của Đức.
Thực chất đây chính là ý đồ ban đầu của Pháp khi lập cộng đồng trong lịch sử: sau khi thôn tính vùng Saar thất bại, dùng một khung sườn hợp pháp để khiến than sắt Đức phục vụ nước Pháp.
Vùng Saar là khu công nghiệp chỉ đứng sau vùng Ruhr trong số lãnh thổ còn lại của Đức. Nếu Mỹ nhất quyết áp đặt điều kiện hà khắc kèm theo đối với Anh, thì bước tiếp theo của kế hoạch là hợp nhất khu chiếm đóng của Anh và Pháp.
Ở hội nghị Moskva mùa xuân, người Pháp đã đặt vấn đề địa vị vùng Saar, một lần nữa đưa ra phương án xử lý lãnh thổ Đức: chủ trương cấp cho cư dân Saar quyền công dân riêng, nội chính Saar do cao uỷ Pháp phụ trách, ngoại giao do Pháp đại diện.
Còn vùng Ruhr thì phải tách khỏi Đức, giao cho bốn nước lớn và ba nước vùng đất thấp cùng quản lý. Với chủ trương này, phía Xô Viết phản đối phần Saar nhưng đồng ý phần Ruhr.
Còn Marshall của Mỹ thì ủng hộ kế hoạch Saar của Pháp mà phản đối phương án xử lý vùng Ruhr: tức là Saar tách chính trị khỏi Đức, thông qua liên minh tiền tệ và liên minh thuế quan đưa Saar nhập vào hệ thống kinh tế và tài chính của Pháp, lãnh thổ Saar "không còn nằm dưới sự kiểm soát và bảo hộ của một tổ chức quốc tế nữa".
Tại hội nghị Moskva mùa xuân ấy, nói gọn thì thái độ của Mỹ và Xô là thế này: Liên Xô phản đối Pháp thôn tính Saar, nhưng vùng Ruhr có thể từ khu chiếm đóng Anh biến thành khu vực chung quản. Liên Xô nhắm thẳng vào Anh.
Còn Mỹ thì ủng hộ kế hoạch Saar, nhưng phản đối đưa vùng Ruhr vào chế độ chung quản.
Về cái kế hoạch bán đứng Anh không thành của người Pháp ấy, cuối cùng họ vẫn đạt được một phần mục đích. Chẳng hạn, để giữ vùng Ruhr, Mỹ đã ngầm chấp nhận ở một mức độ nào đó động thái thôn tính Saar của Pháp mà trước đó họ vẫn kịch liệt phản đối.
Sau hội nghị Moskva, tháng Năm Pháp soạn Hiến pháp Saar, tháng Mười chính thức công bố. Ngay trước đám cưới của Thái tử Elizabeth, quốc hội Saar đã phê chuẩn hiến pháp này. Hiến pháp quy định vùng Saar tách chính trị khỏi Đức, hệ thống thuế quan và tiền tệ nhập vào hệ thống kinh tế Pháp, ngoại giao và quốc phòng do Pháp phụ trách.
Uỷ viên Pháp tại Saar được trao quyền hạn rất lớn, có thể cấm bất kỳ đạo luật nào gây hại đến hiến pháp hoặc liên minh thuế quan giữa Pháp và Saar. Đồng franc cũng trở thành tiền tệ hợp pháp của Saar. Rào cản thuế quan giữa Pháp và Saar bị xoá bỏ, ngược lại giữa Đức và Saar thì bỗng mọc lên rào cản thuế quan.
Ôn lại ở Bộ Ngoại giao những tranh chấp quanh vùng Saar suốt nửa năm qua, cả lối đi ngoại giao trong lịch sử vốn dĩ nữa, Alan Wilson tìm kiếm điểm để cắm vào. Hắn biết đây là lúc Pháp gần với việc thôn tính Saar nhất, có thể nói chỉ còn thiếu một cú đá cuối.
Nếu ngay lúc này Anh tuyên bố lại rằng sẵn sàng thông cảm cho chủ trương của Pháp về Saar như thời năm 1945 và 1946, ít nhất cũng có một nửa khả năng thành công.
Vậy thì bản kế hoạch này nói gọn lại là: Pháp bắt buộc phải đứng cùng phía Anh ở hội nghị Paris.
Xét theo cục diện Tây Âu hiện giờ, có thể nói cả một thảng nước quỳ gối, mà bản thân Anh lại khôi phục vượt xa so với cùng thời trong lịch sử, trong hoàn cảnh đó càng giống hạc đứng giữa đàn gà.
Nếu Pháp có thể đứng kiên định cùng Anh, khiến Mỹ không áp đặt nhiều điều kiện phụ vào gói viện trợ kinh tế cho châu Âu, thì Anh cũng không ngại ủng hộ chủ trương của Pháp về Saar. Nhưng đổi lại Pháp cũng phải cam kết: lỡ không đạt được mục đích, khu chiếm đóng Pháp phải lập tức sáp nhập với khu chiếm đóng Anh.
Ngoài bản sáp nhập này làm phương án dự phòng, với người Mỹ cũng không phải không có ngôn ngữ chung để đàm phán, đó phải kể đến Liên Xô. Ở thời điểm này, tốc độ khôi phục của Đông Âu kỳ thật còn nhanh hơn Tây Âu nhiều.
Vào lúc ai cũng khốn khó, nhà địa chủ cũng chẳng còn thóc dư, thì lại phải so xem ai công bằng hơn ai. Rõ ràng trên phương diện ấy, thể chế Xô Viết công bằng hơn hẳn đám đế quốc già cỗi, và hơn cả nước Mỹ đại diện cho chủ nghĩa đế quốc kiểu mới.
Anh cũng kiên quyết thi hành chế độ khẩu phần, lại thêm thuộc địa bổ sung, mới tạo ra cục diện như hiện nay.
Nước Anh đã khôi phục cũng vẫn cần viện trợ Mỹ, nhưng khoản viện trợ ấy có thể đòi bằng một lý do khác: Anh giúp Mỹ giữ vững cục diện các nước Tây Âu, ngăn chặn các nước này bùng nổ cách mạng.
Dù sao, hiện giờ Đế quốc Anh cũng còn tám trăm nghìn quân, cùng hạm đội lớn thứ hai thế giới đặt ngay đó.
Nước Anh hoàn toàn có thể đóng vai trò gìn giữ ổn định châu Âu. Lần này nhận viện trợ không phải là khẩn cầu, mà là trợ giúp, giúp Mỹ ổn định cục diện châu Âu với tư cách lực lượng phụ trợ.
Đã là trợ giúp chứ không phải khẩn cầu, đã là cùng hợp tác duy trì ổn định châu Âu, thì Anh chẳng mắc nợ Mỹ điều gì.
Sau khi hoàn thành kế hoạch, Alan Wilson mang nó đến Bộ Ngoại giao, rồi trong thời gian kế tiếp trả lời và giải đáp các câu hỏi của Thứ trưởng thường trực Bộ Ngoại giao và Ngoại trưởng Ernest Bevin.
Xét cho cùng, vấn đề lớn nhất của Anh lúc này không phải chuyện sản xuất, các chỉ số công nghiệp đã toàn diện khôi phục. Vấn đề lớn nhất là món nợ tích lũy thời chiến, nhất là khoản nợ với Mỹ.
Nếu Mỹ không bức nợ, kinh tế Anh hiện giờ sẽ không gặp rắc rối. Dùng một phần viện trợ để mua hàng Mỹ thì bàn được, còn việc gỡ bỏ kiểm soát tỷ giá đồng bảng thì tuyệt không đàm. Về kinh tế tuy không có vấn đề, nhưng uy lực của đô la đã lợi hại hơn đồng bảng nhiều rồi.
- Bàn với người Pháp chuyện vùng Saar, để khiến Mỹ đối xử công bằng hơn với Anh? Ernest Bevin vì cơn bệnh trước đó vẫn còn thiếu sức sống, giọng hỏi cũng nhỏ nhẹ hữu khí vô lực.
- Pháp từng một lần bán đứng vùng Ruhr của ta mà không thành, giờ có thể lật lại, dùng vùng Saar câu hứng khởi của người Pháp, khiến Pháp đứng về phía chúng ta. Alan Wilson ung dung đáp. Người lính ở vùng Saar chỉ còn thiếu một cú dứt điểm, sau hội nghị Moskva thái độ của Mỹ đã mềm đi, chỉ cần chúng ta ủng hộ, người Pháp sẽ dám làm. Dùng sự ủng hộ ở vấn đề Saar, để bảo đảm lần này trong chuyện viện trợ Mỹ, Pháp đứng cùng phe với ta.
- Đương nhiên chúng ta vẫn phải xem điều kiện người Mỹ đưa ra. Nếu vấn đề viện trợ không hà khắc đến thế, vấn đề Saar còn có một cách giải quyết khác, đó là thành lập Cộng đồng than sắt Anh Pháp, hai nước cùng chia tài nguyên than sắt Đức. Dù sao khu công nghiệp Đức nằm trong khu chiếm đóng Anh, phía được lời vẫn là chúng ta.
Ernest Bevin thầm thở phào, hoá ra không phải thật sự ủng hộ người Pháp nuốt vùng Saar.
- Nếu đã hứa với Pháp từ đầu, về sau thu dọn thế nào?
- Người Mỹ mua chuộc chúng ta, để chúng ta phản đối Pháp thôn tính Saar. Alan Wilson trả lời không cần nghĩ. Vốn nước Anh định từ chối, nhưng người Mỹ đưa tiền nhiều quá.
- Cậu quả thật rất hợp làm việc ở Bộ Ngoại giao. Ernest Bevin gật đầu. Dự thảo liên kết với Pháp để đàm phán với Mỹ cứ thế mà chốt, còn cộng đồng than sắt thì làm phương án dự phòng để xoa dịu Pháp sau này.
- Vâng, thưa ngài. Alan Wilson gật đầu. Tôi định đi một chuyến đến khu chiếm đóng Anh thu thập tài liệu, chuẩn bị cho đàm phán, trước khi hội nghị khai mạc sẽ đến Paris.
- Được thôi, nhưng đừng để đồng minh Pháp của chúng ta sốt ruột chờ. Ernest Bevin mỉm cười.