Vấn đề quần đảo Đông Ấn là nghị đề quan trọng đầu tiên của hội nghị hôm nay. Alan Wilson trình bày kế hoạch phân trị, đồng thời chỉ ra rằng Hà Lan phải nhìn thẳng vào vai trò của Úc, rồi phân tích tâm lý người Úc.
Armand cho biết, chính phủ Hà Lan đúng là đã ấp ủ kế hoạch phân trị từ lâu, một khi tình hình đảo Java mất kiểm soát, Hà Lan sẽ tách những hòn đảo thưa dân ra. Chính phủ Hà Lan vốn cũng khá ưng đảo Borneo, còn Tân Guinea thuộc Hà Lan thì từ trước tới nay chẳng dính dáng gì đến Java.
- Ồ, ha ha! Xin lỗi, tôi không phải cười Hà Lan đâu. Chúng ta đều biết Tân Guinea chẳng liên quan gì tới Java, nhưng một khi quần đảo Đông Ấn độc lập, họ ắt sẽ đòi chủ quyền Tân Guinea. Mọi người đều biết tôi mới từ Ấn Độ thuộc Anh trở về. Quý vị có biết người Ấn nhìn nước Ấn Độ thế nào không? Đám tinh hoa bản xứ Ấn Độ đòi Đế quốc Anh giao toàn bộ quyền lợi ở Nam Á cho Ấn Độ, kể cả quyền tông chủ đối với các thuộc địa Anh lân cận.
Alan Wilson không nhịn được phải mỉa mai:
- Xem ra Đế quốc Anh ba trăm năm qua đánh biết bao cuộc chiến, giao phong với vô số nước trong đó có cả nước quý vị, hóa ra là để xây nên một nước Ấn Độ cường đại? Tôi không nói đâu xa, đám tinh hoa bản xứ quần đảo Đông Ấn chắc chắn cũng có tham vọng ấy. Họ không quan tâm mình có thống trị được Tân Guinea hay không, chỉ vì Hà Lan từng thống trị Tân Guinea, nên về sau Tân Guinea ắt phải là một phần của Indonesia độc lập.
- Sao họ không ra mà cướp luôn đi? Đám đại biểu đều bất bình, hết sức phẫn nộ trước ý đồ tham lam vô đáy ấy.
- Nino, không chỉ là vấn đề của Hà Lan đâu. Anh cứ thử đánh một bức điện sang Việt Nam, sẽ thấy quân kháng chiến nơi đó cũng nghĩ y hệt, điều này chẳng khó kiểm chứng. Alan Wilson nhìn Nino Bertrand, rồi nét mặt nghiêm lại: "Những vấn đề Đế quốc Anh đang gặp ở Ấn Độ, Pháp sẽ gặp, Hà Lan cũng sẽ gặp. Đó chính là mục đích của hội nghị lần này. Anh sẵn lòng chia sẻ vài bài học kinh nghiệm, để quê hương của quý vị đừng vấp phải sai lầm tương tự. Dù sao thì hệ thống thuộc địa cũng liên quan tới phần lớn các nước đang ngồi đây."
Nếu nói Pháp và Hà Lan nhẹ nhàng hơn Anh ở chỗ nào, thì trừ việc Ấn Độ quá rộng, dân quá đông, còn phải kể lãnh đạo phong trào kháng chiến ở thuộc địa của họ không khó đối phó tới thế.
Alan Wilson không phải coi thường lãnh đạo của Indonesia hay Việt Nam, mà là họ thật sự không bì được với Nehru. Lực lượng Ấn Độ mạnh hơn Việt Nam và Indonesia nhiều là đúng, song Đế quốc Anh cũng mạnh hơn Pháp và Hà Lan nhiều.
Hơn nữa, khác với Indonesia và Việt Nam, Ấn Độ là một nền văn minh nguyên sinh, gánh nặng lịch sử rất nặng nề. Giống như cuối đời nhiều triều đại không phải không có người hiểu biết, nhưng rốt cuộc đám người hiểu biết ấy chẳng làm được gì.
Nước Ấn Độ Nehru tiếp nhận, tương đương một quốc gia văn hóa chưa từng trải qua thay triều đổi đại; những căn bệnh từ thời Bà La Môn giáo lộ ra tới nay vẫn còn chất chồng.
Gandhi chẳng qua chỉ là một vị thánh muốn biến Ấn Độ thành một nông trường lớn mà thôi. Nehru ngay từ đầu đã hết sức mặn mà với công nghiệp hóa quy mô lớn, gạt cả sự phản đối của Gandhi, mạnh tay đẩy mạnh kiểu công nghiệp hóa nhanh và rộng của Liên Xô, đề cao hiện đại hóa và công nghiệp nặng, quy hoạch hiện đại hóa nông nghiệp quy mô lớn, đắp đập xây công trình thủy lợi.
Nehru cho rằng Ấn Độ là một nước độc lập, một nước cộng hòa dân chủ thế tục xã hội chủ nghĩa. Định nghĩa này của Nehru ảnh hưởng sâu xa tới Ấn Độ, hắn tiến hành một loạt kiến tạo cho đất nước.
Bao gồm tự do tôn giáo, bình đẳng trước pháp luật, bãi bỏ chế độ tiện dân, quốc hữu hóa xã hội chủ nghĩa, kinh tế hỗn hợp, chiến lược thay thế nhập khẩu, đồng thời bảo hộ và trợ cấp các ngành chiến lược quốc gia như thép, than, điện.
Bản thân Ấn Độ cực kỳ phân tán, hoàn toàn khác Trung Quốc. Trung Quốc là một nước tập quyền trung ương mấy nghìn năm; cải cách xã hội có đôi chút khó khăn nơi họ chẳng qua chỉ là chế độ tông pháp, mà chế độ tông pháp làm sao so được với chế độ đẳng cấp?
Còn về các tôn giáo lớn của Ấn Độ, Nehru đánh giá: "Tôi không muốn lấy tôn giáo làm nơi ẩn náu, tôi thà mạo hiểm trong sóng gió giật mình. Cảnh giới kiếp sau và sau khi chết tôi cũng chẳng màng, những vấn đề kiếp này đã đủ bận rồi. Quan điểm truyền thống của Trung Quốc về cơ bản thuộc tầng đạo đức chứ không phải tôn giáo, hoặc mang chút sắc màu hoài nghi tôn giáo; cách nhìn ấy rất hợp với tôi."
Sở dĩ Nehru luôn khoan dung với cộng sản Ấn, chủ yếu vì hắn phán đoán cộng sản Ấn không thể gây chấn động cho Quốc Đại đảng.
"Cộng sản Ấn không hiểu nông thôn, cũng ít liên hệ với nông thôn. Công nhân công nghiệp tuy quan trọng, nhưng so với nông dân thì họ phải lùi một bước, bởi vấn đề của Ấn Độ hôm nay là vấn đề nông dân. Mặt khác, cán bộ Quốc Đại đảng phân bố khắp nông thôn; trong tình thế thông thường, Quốc Đại đảng ắt phát triển thành một tổ chức nông dân rộng lớn, mà nông dân sau khi đạt được mục tiêu trước mắt thì hiếm khi cách mạng."
Nhưng dù Nehru hiểu Ấn Độ sâu sắc tới vậy, sâu tới mức như một người Trung Quốc nhìn ra nhược điểm của Ấn Độ, hắn cũng không thay đổi nổi việc Ấn Độ là một nước tôn giáo, một nước lỏng lẻo mỗi nơi tự làm một kiểu.
Trong tự truyện của Nehru có những nhận thức đầy đủ về căn bệnh ăn sâu của Ấn Độ, nhưng môi trường Ấn Độ là vậy. Chế độ đẳng cấp tồn tại mấy nghìn năm, hơn một phần mười dân số theo một tôn giáo khác; nếu không có Pakistan độc lập thì con số ấy gần một phần ba dân số.
Trận chiến độc lập Ấn Độ trong lịch sử, Nehru dẫn Quốc Đại đảng đánh với Đế quốc Anh một trận hòa.
Giờ thì tuy Alan Wilson đã chôn thêm không ít địa lôi, song hắn cũng không dám chắc là hạ được Nehru.
Biết đâu chỉ làm Nehru vất vả thêm vài năm, rốt cuộc ông ta vẫn đưa Ấn Độ lên làm lãnh tụ thế giới thứ ba.
Có lúc Alan Wilson muốn cầu trời để một Modi lão tiên thế chỗ Nehru, như vậy chẳng ai cản được hắn cắt Ấn Độ ra tám khúc. Nehru của thời đại này thật sự khó đối phó quá mức.
Về sau khi Armand nhắc tới việc Hà Lan đàn áp lực lượng kháng chiến địa phương, Alan Wilson đưa ra cách nhìn của mình: tuyệt đối không được gọi những kẻ theo đuổi độc lập ấy là dân tộc chủ nghĩa.
Alan Wilson giục tốt nhất phải nhanh, phải lập tức cho quân đội Hà Lan đổi cách nghĩ:
- Bất luận chủng tộc nào, tín ngưỡng nào, sau khi đàn áp, quân đội Hà Lan phải quy hết thành phản kháng của cộng sản Indonesia. Chúng ta tuyệt đối không thừa nhận dân tộc chủ nghĩa, chỉ có tay sai của Liên Xô. Nếu quy thành dân tộc chủ nghĩa, người Mỹ sẽ chẳng phản cảm mấy. Quy thành phụ thuộc Liên Xô thì khác hẳn. Tôi lấy một ví dụ: nếu rốt cuộc Mỹ phán đoán khả năng Indonesia trở thành đồng minh của Liên Xô không lớn, đòi Hà Lan để quần đảo Đông Ấn độc lập, để Indonesia thành một quốc gia, vậy Hà Lan làm sao?
Đối mặt câu hỏi của Alan Wilson, Armand nghĩ một lát rồi nói:
- Nếu chúng tôi không đồng ý?
- Sẽ bị đá khỏi kế hoạch tái thiết châu Âu lần này. Alan Wilson không chút do dự đáp: "Một khi Mỹ đe cắt viện trợ, Hà Lan buông tay hay không buông? Cho nên xử lý một đám là gắp mũ cộng sản Indonesia một đám. Kẻ kháng chiến ở Đông Ấn thuộc Hà Lan không có dân tộc chủ nghĩa nào hết, tất cả đều nói là phụ thuộc Liên Xô; dù có phải vu oan thì cũng phải vu theo hướng cộng sản Indonesia. Huống chi cộng sản Indonesia vốn đã mạnh, vu cho họ cũng chẳng oan ức lắm."
Thấy Armand im lặng, Alan Wilson nghiêng đầu nói:
- Đây thực ra cũng là vấn đề Anh và Pháp đang đối mặt. Còn Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha thì khỏi cần xúc động quá, với tình trạng chính phủ hai nước quý vị hiện nay, viện trợ không phải hoàn toàn không có, nhưng cũng có thể coi như là không có. Về phía Tây Ban Nha, tân tổng thống Mexico vừa lên, đổi hẳn thái độ phản Mỹ trước kia, dồn sức công kích Tây Ban Nha. Tin rằng quý vị rõ như lòng bàn tay.
Alan Wilson thở dài một tiếng:
- Học Mỹ thôi mà. Mỹ giờ muốn tiếp nhận trật tự thế giới trong tay Anh Pháp, Mexico học theo y sì, nhắm vào Tây Ban Nha, muốn làm lãnh tụ thế giới nói tiếng Tây Ban Nha ở Mỹ Latinh. Cho nên hoàn cảnh của Tây Ban Nha lúc này, chúng tôi không phải không hiểu, thậm chí là đồng cảm sâu sắc.
Nếu không phải đồng cảm sâu sắc mà vẫn tự mãn với chính mình thì hội nghị lần này đã không xuất hiện.
Lúc này đây, đám nước thuộc địa chưa thoái khỏi sân khấu lịch sử ấp ôm nhau sưởi ấm. Alan Wilson đúng là khuyên bảo bằng lý, lay động bằng tình, chẳng giống một người Anh chút nào, lần lượt đứng trên góc độ của Pháp, Bỉ, Hà Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha mà kèm cặp từng nhà một.
Với Hà Lan hắn khuyên phải kết giao nơi xa đánh nơi gần, liên lạc Úc, đồng thời trên mặt tỏ vẻ quyết không nhượng bộ, ngầm dồn mọi lực lượng ngoài quân sự vào đảo Borneo và Tân Guinea thuộc Hà Lan; cái trước thì chia sẻ Borneo với Anh, cái sau có thể ôm nhau với Úc cho ấm.
Với hành động quân sự của Pháp, hắn đề nghị xét từ tình huống xấu nhất, nhân lúc cục diện còn kiểm soát được thì thay đổi quy hoạch hành chính ba nước dưới quyền, chia mà trị. Đó đều là kinh nghiệm rút từ Ấn Độ thuộc Anh.
Tiếp đến là đối thoại với Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha. Hai nước đều kiểu chính phủ quân sự; tuy môi trường quốc tế tương đối kém, nhưng cũng không phải không có lợi, chẳng hạn hai nước đều có thể thi hành kế hoạch dài hạn.
Hiện nay thuộc địa của Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha chủ yếu tập trung ở châu Phi, trong thời gian ngắn có thể yên ổn, nhưng sớm muộn cũng bị để mắt. Nếu giờ định sẵn một kế hoạch dài hạn, đợi đến khi thật sự có biến vẫn giữ lại được phần nào lãnh thổ hải ngoại.
Chẳng hạn di dân, mượn danh nghĩa xây dựng địa phương, hút dân da đen tập trung về một thuộc địa. Đến khi thấy thế không ổn thì cứ mặc cho nơi đó độc lập, giữ lại thuộc địa nơi dân di cư từ bổn quốc và người da trắng địa phương chiếm đa số, để nó tồn tại dưới danh nghĩa tỉnh hải ngoại.
Đại biểu Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha có nghe lọt tai không thì Alan Wilson không biết. Điều hắn cũng không biết là người nghe kỹ nhất thực ra lại là đại biểu Pháp Nino Bertrand; người Algeria ở thời không này chắc chắn phải chiến đấu dũng cảm hơn nhiều.
Vai trò chuyên gia thuộc địa của Alan Wilson dựng lên rất vững. Mặt trời đã lặn mà đại biểu các nước vẫn lắng tai nghe. Ngay cả thư ký nội các Norman Brooke cũng ghé tới mấy lần, vì Thủ tướng còn đang chờ báo cáo mỗi ngày.
- Đã chín giờ rồi, vì vấn đề thời gian, hôm nay chúng ta tạm dừng ở đây. Mong các bạn về suy nghĩ kỹ, có gì nảy ra cứ bàn tiếp vào ngày mai. Tôi cũng về nghĩ xem còn gì bổ sung được không.
Alan Wilson cuối cùng cũng chấm dứt cuộc đàm phán của gia đình chủ nghĩa thực dân trong niềm nuối tiếc chưa nguôi, khiến đám phiên dịch xung quanh thở phào nhẹ nhõm; đội ngũ phiên dịch vì đất nước này đã hy sinh quá nhiều, ai nấy đều khô họng cháy miệng.