Lại nói năm 1947 sắp trôi qua, những ngày tháng của Khrushchev thật ra chẳng dễ chịu gì. Sau chiến tranh, gã từng là nhân vật số một ở Ukraina, tình hình ấy kéo dài mãi cho tới khi Kaganovich từ trung ương được phái thẳng về Ukraina.
Kaganovich với Khrushchev tuổi tác ngang ngửa nhau. Từ ghế số một phải lùi xuống vị trí phụ tá, Khrushchev gần như chẳng còn nhìn ra hy vọng gì ở phía trước. Nhất là cách xử trí nạn hạn hán năm ngoái khiến gã mất điểm nặng trước mặt Stalin, sang tới năm nay, gã càng thêm u uất.
Nhất là lần này cùng Shepilov tới Berlin, càng khiến Khrushchev bi quan về tiền đồ của mình.
Xét trên mọi phương diện, Shepilov đều là ngôi sao chính trị mới nổi. Vậy mà gã lại phải cùng Shepilov hoàn thành một nhiệm vụ, nghĩ thế nào cũng không sao lạc quan nổi về tương lai.
Trước khi hai người tới Berlin, Alan cũng đã nhận được danh sách đối thủ trong cuộc đàm phán lần này. Trong đó đương nhiên không có tên Khrushchev, đại diện phía Liên Xô là Shepilov.
Cái tên này hắn chẳng lạ gì. Sau khi Stalin qua đời, người này đã thay Molotov làm Bộ trưởng Ngoại giao. Chỉ có điều ngồi ghế ngoại trưởng chưa được bao lâu thì đã biến mất khỏi chính trường Liên Xô.
Chẳng có gì phải tranh cãi, cũng giống như Shelepin hay Kosygin, những cán bộ cao cấp có tài cán của Liên Xô, người hiểu chuyện về sau chỉ biết vỗ đùi thở dài. Giá như đất nước để người như thế ra quản lý, liệu có tốt hơn chăng.
Nhưng hạng người như bọn họ lại không sao bước lên được ngôi cao nhất. Bọn họ thiếu một thứ tinh thần tranh đấu, không phải tinh thần đấu với chính mình, mà là tinh thần đấu với người khác.
Về cách dùng cán bộ của Liên Xô, trừ những người thăng tiến theo con đường bình thường không bàn, còn lại có hai thái cực. Một là những cây cổ thụ như Mikoyan, Gromyko, Kunaev, Andropov, ngồi một chỗ ít thì hơn mười năm, nhiều thì vài chục năm, cho tới lúc về hưu hoặc được cất nhắc.
Thái cực còn lại chính là hạng như Shelepin hay Shepilov, ngoài ba mươi tuổi đã gõ cửa được trung ương, ngoài bốn mươi đã bước vào tầng lớp quyết sách.
Nếu Shepilov chịu đựng được qua thời Khrushchev, rất có thể sẽ thành đối thủ chính trị của Brezhnev. Bởi hai người tuổi tác tương đương, đường đi chính trị cũng giống nhau, mà xét lý lịch thời chiến thì Shepilov còn rực rỡ hơn một phần.
Làm được tới chức ngoại trưởng về sau đã là nhân vật lớn trong mắt Alan rồi, hắn còn chưa biết Berlin lần này đón một nhân vật còn lớn hơn cả Shepilov, chính là Khrushchev đang trong giai đoạn bị Stalin gõ đầu.
Tuy không biết Khrushchev cũng tới, nhưng biết đại diện Liên Xô là Shepilov, trong lòng hắn đã thấy vui vẻ. Shepilov dù chỉ rực lên như sao chổi rồi vụt tắt, nhưng trong nhiệm kỳ ngắn ngủi vẫn thúc đẩy được hòa hoãn.
Tới những năm chín mươi, khi Liên Xô đã không còn, Shepilov lúc hấp hối để lại lời trăn trối tổng kết rằng, tôi chưa từng dựa dẫm vào bất cứ ai, tôi có đầu óc của riêng mình để phán đoán sự việc.
Đối thủ như thế ít ra cũng còn lý trí, hắn cảm thấy sẽ không phải đương đầu với quá nhiều yêu sách ngang ngược.
Không còn nghi ngờ gì nữa, lúc này hắn muốn gõ cửa thị trường Liên Xô. Ấn Độ thuộc Anh sắp độc lập, dĩ nhiên London sẽ cố giữ đặc quyền ở tiểu lục địa, nhưng rốt cuộc cũng không thể muốn gì làm nấy như thời trực tiếp cai trị.
Lúc này mà gõ được cửa thị trường Liên Xô, nền kinh tế nước Anh vừa khởi sắc sẽ lại có thêm một nguồn tiếp sức lớn.
Buôn bán chẳng qua là lấy dài bù ngắn. Liên Xô là một nước nằm ở vĩ độ cao, không có lý do gì để từ chối nước Anh.
- Liệu có gặp trắc trở gì không?
Aifor đã biết mục đích chuyến đi Berlin lần này của hắn. Là nhân viên đối ngoại Anh đóng ở Berlin, Aifor quá hiểu tính cố chấp của người Liên Xô nên lúc này mới nói ra nỗi lo.
- Tôi đây trận mạc nào cũng từng trải, từ New Delhi tới Bombay dọc ngang tiểu lục địa chưa gặp đối thủ.
Trong lòng hắn vốn chẳng chắc được mấy phần, nhưng quyết không để lộ vẻ chột dạ trước mặt Aifor nên mới tuôn ra một tràng cảm khái rằng nước Anh vĩ đại là vô địch thiên hạ.
Hai hôm nay hắn cũng chuẩn bị ít tài liệu, quyết dọa người Liên Xô một phen cho ra trò.
Hắn biết Liên Xô trong buổi đầu sau Thế chiến thứ hai chỉ chăm chăm giữ lấy những mối lợi đã giành được sau chiến tranh, kỳ thực không muốn trở mặt với phương Tây.
Quan trọng nhất là cục diện Ukraina vẫn chưa yên theo tiếng súng vừa dứt. Chí ít lúc này ở Ukraina vẫn còn không ít nhóm vũ trang chống Liên Xô, mà Ukraina quan trọng thế nào với Liên Xô thì bất cứ ai am hiểu chuyện chính sự đều rõ cả.
Buổi tối, phía Liên Xô đưa tin sang, địa điểm đàm phán lần này vẫn là cung Potsdam, thành ra hắn phải chịu cảnh đá sân khách. Tin này đồng thời được báo về London.
Hắn bèn dẫn theo mấy nhà ngoại giao cùng vài nhân viên cơ quan tình báo quân đội MI5 lên đường. Hôm sau tại cung Potsdam, nơi từng chứng kiến cuộc gặp của ba người khổng lồ, hắn quay lại chốn cũ để tiếp tục đàm phán với Liên Xô.
Vừa gặp Shepilov, câu đầu tiên của hắn là:
- Kính chào các đồng minh, chúng ta lại gặp nhau rồi.
Lúc này Chiến tranh Lạnh còn chưa bùng nổ chính thức, gọi người Liên Xô là đồng minh cũng không sai. Vào thời điểm này, chính phủ Công đảng vẫn coi Liên Xô là đồng minh đáng ngờ.
Shepilov chủ động chìa tay ra bắt, coi như tỏ ý thân thiện:
- Chào ông Alan.
Chút thiện chí ít ỏi giữa hai bên cũng chỉ tới đó là hết. Cuộc đàm phán kế tiếp chẳng hề dễ chịu như màn chào hỏi.
Hắn nhắc tới hợp đồng động cơ Rolls Royce, nói rằng xét tiền lệ của phía Liên Xô về quyền sở hữu trí tuệ, việc nước Anh xét duyệt lại giao dịch lần này là hợp tình hợp lý, phía Liên Xô không có gì để kêu ca.
Chính vì thế, chuyện mậu dịch giữa hai nước đang tồn tại bất công. Hắn nói Liên Xô nên mở cửa nhập khẩu cao su và thiếc, cân bằng lại cán cân thương mại. Buôn bán là lấy dài bù ngắn, chứ không phải để riêng một nước hưởng lợi.
Shepilov cau mày đáp:
- Liên Xô vẫn luôn xuất khẩu gỗ và lương thực, giúp nước Anh cho tới cả Tây Âu hoàn thành tái thiết. Còn nữa, thưa ông Alan, cá nhân tôi rất không tán thành cách dùng từ của ông, nghe như kẻ bề trên phán xuống. Đơn phương đưa yêu sách cho Liên Xô không phải cách giải quyết vấn đề.
Hắn chẳng coi vào đâu, mở miệng nói:
- Các ông có thể thử mua động cơ của người Mỹ xem sao? Ông xem người Mỹ có thèm ngó tới các ông không?
Cỡ như nước Mỹ, có những sai lầm vĩnh viễn không bao giờ phạm. Trên đời có mấy kẻ ngốc như Liên Xô, lại đi dựng từ đầu một nước nông nghiệp thành nước công nghiệp? Công nghiệp dân dụng còn chưa nói, đến cả công nghiệp quân sự cũng xắn tay xây giúp.
Trước sự phản bác của Shepilov, hắn cứ coi như điếc, thái độ chỉ có một, các ông muốn mua thì mua. Qua thôn này thì chẳng còn quán nào nữa, người hối hận sẽ là Liên Xô.
Shepilov mở miệng mỉa mai:
- Nghe nói ông Alan làm việc lâu năm ở thuộc địa, lần này e là nhầm đối tượng rồi. Liên Xô là một cường quốc, không phải thuộc địa. Nước Anh trong mắt người Liên Xô chúng tôi cũng chẳng mạnh đến thế. Tôi biết vài tên Bạch Nga chạy ra ngoài, rêu rao khắp các nước châu Âu luận điệu nhát gan yếu hèn, hành vi ấy chẳng qua là chó mất chủ cầu xin chủ vứt cho hai mẩu xương mà thôi. Sau trận đại chiến lần này, tin rằng không ai còn dám xem thường sức mạnh Liên Xô.
Chẳng phải đó là lời đáp của Stalin trước chiến tranh dành cho các nước châu Âu từng coi thường Liên Xô sao?
Hắn xua tay, tỏ ý mình không thuộc hạng người đó:
- Ông Shepilov hiểu lầm rồi, tôi đương nhiên không như vài người trước chiến tranh, chỉ nghe một phía lời tuyên truyền của đám quý tộc Nga hoàng.
Rồi hắn đổi giọng, chậm rãi nói tiếp:
- Nhưng tôi tin một đất nước đã mất hai mươi triệu dân ở độ tuổi sung sức nhất thì lúc này không còn sức đánh thêm một trận nữa. Vì sao các ông không công bố tổn thất dân số? Giờ chúng tôi đều biết nước Đức thiệt mất bao nhiêu người, còn Liên Xô thì sao? Không công bố tức là trong lòng có điều mờ ám. Nếu sau cuộc hội đàm lần này Liên Xô mới công bố con số, người ta cũng sẽ coi là giả, chỉ là bài xã luận trấn an lòng người mà thôi.
Nói tới đây, hắn quay sang hỏi mấy nhà ngoại giao và nhân viên tình báo bên cạnh:
- Các anh bảo tôi nói có đúng không?
- Đương nhiên đúng.
Vì những lý do khác nhau, dù là nhà ngoại giao hay nhân viên tình báo quân đội đều cho rằng lời hắn nói không sai.
Ngược lại, phía đại diện Liên Xô lặng ngắt như tờ. Sau chiến tranh Liên Xô quả thật chưa hề công bố tổn thất dân số. Người Anh trước mặt quả quyết như vậy, khó tránh khiến người ta chột dạ.
Shepilov sầm mặt nói:
- Đó chẳng qua là phỏng đoán bừa bãi mà thôi. Ngoại giao Anh xưa nay tiếng tăm rất lớn, giờ lại khiến người ta thất vọng quá, dùng tin tức không căn cứ để tống tiền.
Hắn mang vẻ châm chọc đáp:
- Đây cũng chẳng phải tống tiền, phỏng đoán hợp lý cũng không được sao? Hay ông Shepilov muốn nói với tôi rằng quân Đức tiến đánh Liên Xô mà không hề xâm phạm dân lành, Liên Xô ngoài binh sĩ tử trận thì không chết thêm một ai? Quân xâm lược gặp dân Liên Xô thì yêu thương như gặp dân nước mình?
Hắn mặt đầy giễu cợt nói thêm:
- Nếu thế thì bao nhiêu nước việc gì phải chiến đấu tới cùng? Cứ để nước Đức cai trị thế giới cho xong, biết đâu mọi người sống còn sung sướng hơn.
Trong cuộc đàm phán đầu tiên, hắn lại giở bài cũ là dọa dẫm. Lấy tổn thất dân số của Liên Xô làm điểm khởi đầu, hắn cho thấy lúc này Liên Xô không có điều kiện để đòi hỏi quá đáng.
Mãi tới gần cuối buổi họp, hắn mới nhắc sơ qua yêu cầu trong hợp đồng xuất khẩu động cơ, đợt đầu ba trăm cỗ máy, trả hết tiền trước rồi chờ công ty Rolls Royce giao hàng.
Shepilov cực kỳ phẫn nộ về điều này, nói đây là vụ tống tiền lộ liễu trắng trợn. Hai bên tan họp trong không vui, ai về liên lạc với trong nước của người nấy. Trước lúc đi, Shepilov nghiêm giọng tuyên bố:
- Đánh giá thấp kỹ thuật Liên Xô có thể khiến nước Anh mất đi một hợp đồng rất tốt.
Hắn thản nhiên đáp:
- Tôi chưa bao giờ đánh giá thấp kỹ thuật Liên Xô, nhưng có những thứ không phải chuyện kỹ thuật. Cũng như trồng ngô trên dải đất đóng băng vĩnh cửu ở Siberia thuộc vĩ độ cao ấy, thành công được mới là chuyện lạ. Không tin ông cứ thử xem?