Lại nói, ngài Barron vừa nhai miếng bít tết bê non vừa ậm ừ lên tiếng. Mỡ thịt rỉ qua kẽ răng đúng lúc nói chuyện, khiến lời lẽ nghe cứ líu cả lại.
- Nói đi cũng phải nói lại, Gandhi tuyệt thực xong chưa nhỉ.
Alan Wilson thoáng nghĩ ngợi, rồi nhấp một ngụm whisky đáp:
- Một tuần tuyệt thực tuyệt đối, thêm một tháng mỗi ngày chỉ ăn một bữa, chắc là xong rồi. Tin tốt lúc này là ta đã nắm được phạm vi hạn hán. Giờ đã giữa tháng bảy, nạn hạn khó lan rộng thêm nữa. Đợt này chủ yếu đánh vào thượng lưu sông Hằng, tỉnh Liên hợp với tỉnh Trung ương là vùng nặng nhất. Những nơi khác lượng mưa cũng ít hơn mọi năm, cao nguyên Deccan cũng bị ảnh hưởng, nhưng thiệt hại so với miền Bắc thì vẫn còn chịu được.
Ngài Barron gật đầu, mặt nhẹ hẳn đi:
- Đều là vùng trong đất liền cả, thế là may, ta mới dễ kìm cục diện. Như nạn đói Bengal năm nào, rơi đúng vùng công nghiệp trọng yếu ven biển, muốn giấu cũng không giấu nổi, thế mới là chuyện lớn. So ra thì tình hình bây giờ còn tốt, chuyện ở cao nguyên Deccan cũng không đáng ngại, cốt yếu vẫn là thượng lưu sông Hằng.
Cái gọi là không đáng ngại trong miệng ngài Barron, là đem cao nguyên Deccan đặt cạnh thượng lưu sông Hằng mà nói, chứ không phải nơi ấy không khốn đốn.
Trận đại đói năm 1876 ở Ấn Độ, vùng chịu nạn chính là Nam Ấn Độ, cao nguyên Deccan đứng mũi chịu sào. Nhiều tấm ảnh về nạn đói Ấn Độ lưu truyền đời sau, đều là từ lần đó mà ra.
Trong mắt một số người, cao nguyên Deccan tuy là cao nguyên, song nằm ở vùng nhiệt đới vĩ độ thấp, nước nôi nắng nóng đều dồi dào, sản vật phong phú. Cũng như cao nguyên Bolaven bên Lào, tuy gọi là cao nguyên, lại là vựa lúa cho năng suất cao nhất nước ấy.
Vựa lúa cốt ở hai chữ ổn định, chứ không phải năng suất. Nếu không, tỉnh Punjab đã chẳng trở thành vựa lúa của Ấn Độ thuộc Anh. Khí hậu ở phần lớn đất đai Ấn Độ thuộc Anh đều khó gọi là ổn định, mà nói đến chuyện này thì phải nhắc tới vai trò của nóc nhà thế giới.
Với tiểu lục địa này, dãy Himalaya chẳng khác nào một chiếc thang trời. Chỉ nhìn khoảng cách đường chim bay, vùng đất tuyết kia từ xưa đã phải là của Ấn Độ, nhưng thật ra cũng như Siberia đối với Trung Hoa, đều thuộc loại trông thấy mà không với tới, tưởng gần ngay trước mắt mà vĩnh viễn không chạm vào được.
Nhìn chung, phủ toàn quyền lúc này vẫn giữ thái độ lạc quan về trận hạn cùng nạn đói. Con số thiệt hại trên sổ sách chẳng qua hai mươi vạn người, mà phần lớn cũng không chết vì đói, mà chết vì nắng nóng gây mất nước, say nắng rồi sinh ra đủ thứ bệnh tật.
Ngài Barron cầm bảng thống kê, lắc đầu khi thấy con số lao phổi với tả lị nổi bật quá mức. Bề trong ra sao, ông ta thừa hiểu, chẳng qua là gạt số người chết đói sang cột bệnh tật mà thôi. Ông ta trầm giọng hỏi:
- Năm nay chưa bùng dịch hạch à?
Alan Wilson vỗ trán một cái, vẻ mặt đầy áy náy đón lấy tờ báo cáo được đưa sang, trịnh trọng cam đoan:
- Sắp bùng ngay thôi.
Sơ suất rồi, chẳng phải vẫn còn cột thống kê dịch hạch đó sao. Cho dù sang tận thế kỷ hai mươi mốt, tiểu lục địa Ấn Độ vẫn tồn tại gần như mọi thứ bệnh trên đời, kể cả những bệnh mà các nước đã diệt trừ từ lâu, dịch hạch chỉ là chuyện nhỏ.
Trong bối cảnh dịch hạch trên phạm vi thế giới đã gần như bị dập tắt, mà sang thập niên chín mươi Ấn Độ vẫn còn bùng dịch hạch.
Bệnh viện ở thành phố công nghiệp Surat tiếp nhận ba mươi bệnh nhân có triệu chứng giống hệt nhau. Họ đều sốt cao không hạ, ho, hắt hơi rồi ho ra máu, chẳng bao lâu thì mê man.
Chưa đầy nửa tháng, số người nhập viện vì triệu chứng ấy đã vượt quá một nghìn. Rồi tin dịch hạch bùng phát cứ thế lan đi. Để tránh tai họa, dân cư trong thành dìu già dắt trẻ, dùng mọi phương tiện có thể dùng, vội vã bỏ trốn khỏi thành phố đang bị dịch bệnh xâm chiếm.
Rồi sau đó, đúng như dự đoán, họ mang dịch hạch đi khắp cả Ấn Độ.
Đến thập niên chín mươi mà Ấn Độ còn như vậy, thì bây giờ vẫn là thời Ấn Độ thuộc Anh, có dịch hạch mới là bình thường. Chẳng trách ngài Barron làm được chuyên viên.
Alan Wilson tâm phục khẩu phục, vội tỏ thái độ rằng nạn tình chính là mệnh lệnh, dịch hạch mà không bùng nữa thì không kịp mất.
Ngài Barron mặt đầy vẻ đau đáu:
- Thế thì tốt. Nhiều vùng lạc hậu, việc phòng chống bệnh tật còn hết sức thô sơ, thật khiến người ta lo lắng. Chúng ta cũng muốn phát triển thuộc địa, nhưng dân thuộc địa nhìn chung đều mang tâm lý chống đối, muốn giúp dân tộc lạc hậu cũng chẳng phải chuyện dễ dàng gì.
Alan Wilson tay vẫn cầm tờ báo cáo, gật đầu với ngài Barron:
- Xem ra mục tiêu công tác giai đoạn tới của phủ toàn quyền, là soạn ra một đạo luật vệ sinh toàn diện.
Nói rồi hắn rời khỏi văn phòng chuyên viên.
Nhà dột lại gặp mưa đêm. Đúng lúc Ấn Độ thuộc Anh đang đoàn kết dưới sự lãnh đạo của phủ toàn quyền, đảng Quốc Đại cùng Liên đoàn Hồi giáo đều gác lại bất đồng, ngoan ngoãn im thin thít, thì một trận dịch ập tới, khiến Ấn Độ thuộc Anh vốn đã nghiến răng chịu đựng lại càng thêm tuyết phủ sương sa.
Trận dịch hạch này đến đột ngột, đến dữ dội, đến nỗi mấy chục năm sau, ngay cả ở vùng từng được ghi là bùng dịch hạch, các cụ già cũng chẳng còn nhớ gì về trận dịch ấy, chỉ nhớ cái đói cồn cào năm đó.
Vừa chống hạn vừa phải chống dịch hạch, vậy là xin thêm một khoản chi cho chống dịch là chuyện hết sức thường tình. Nay Ấn Độ thuộc Anh vừa phải cung ứng nhu cầu cho chính quốc, vừa phải chống thiên tai chống dịch bệnh, tài chính liền sinh ra đôi phần eo hẹp.
Vài ngày sau, Alan Wilson, người vừa bắt mấy viên chức vệ sinh chẳng còn mấy mống soạn thảo luật vệ sinh, lại quay về văn phòng ngài Barron, trình bày rằng vừa chuyển lợi ích về chính quốc, vừa làm công tác chống dịch, thì tiền bạc sẽ gặp đôi phần khó khăn.
Ngài Barron cười thầm trong bụng:
- Dịch hạch vốn không hề tồn tại, cần gì cấp phát. Còn soạn luật vệ sinh nào nữa. Độc lập xong cứ để Nehru bọn họ soạn.
Đây chỉ là chuyện ghi thêm trên bảng thống kê, vậy mà Alan Wilson lại làm như thật.
Alan Wilson cúi đầu, khẽ thưa:
- Kính thưa ngài, làm vậy cũng là nghĩ cho di sản của Đế quốc Anh. Thật ra mọi người đều không sợ có việc để làm, chỉ sợ không có chuyện gì xảy ra.
Nghe ra ý ngoài lời, ngài Barron liền ngả người ra sau theo thế thủ, gật đầu ra hiệu cho hắn nói tiếp.
Alan Wilson lựa lời, nghĩ xem nên mở đầu cuộc thuyết phục thế nào:
- Thưa ngài, thật ra chuyện cấp phát tài chính cũng không phải không có cách.
Ngài Barron cau mày:
- Phát hành công trái ư. Đây là thuộc địa, không phải chính quốc.
Ông ta hiểu lòng cầu tiến muốn có việc làm của công chức, nhưng chuyện này thì thật khó xoay.
Phát hành công trái ở Ấn Độ thuộc Anh, cần London chuẩn y. Mà dù London có chuẩn y, trong thân phận một đám người đi cai trị, lúc độc lập đã thành điều ai cũng ngầm hiểu, chỉ vì nạn hạn ép phải đoàn kết với phủ toàn quyền, thì có ai chịu mua công trái hay không vẫn còn là ẩn số.
Alan Wilson cho thấy sếp trực tiếp đã nghĩ đi đâu mất, xưởng in tiền ở ngoại ô còn đang chạy máy, hắn đã tới tận nơi xem rồi, thậm chí tiền tiêu xài gần đây ở New Delhi, cũng là tiền mang ra từ lần trước:
- Thật ra ta có thể in thêm một ít.
Hắn cũng góp một phần công sức vào đà tăng của kim loại quý, nhưng hắn xưa nay không phải kẻ tham lam, còn chia cho thuộc cấp ở Hyderabad ít tiền giấy để thử thị trường.
Ngài Barron giật mình:
- In tiền ư. Cậu có biết in tiền không hạn chế, cuối cùng đều dẫn tới sụp đổ kinh tế hay không. Một khi xảy chuyện lớn, London nhất định truy cứu trách nhiệm.
Alan Wilson bị bác bỏ thẳng thừng vẫn kiên trì thuyết phục, giải thích thế nào là nới lỏng định lượng:
- Thưa ngài, ngài nói là in tiền không hạn chế. Ta chỉ muốn qua cơn khó trước mắt, là in tiền có hạn chế. Chỉ cần cân bằng được khoản chi cho luật vệ sinh là xong. Với đất đai và dân số mênh mông của Ấn Độ thuộc Anh, một khoản cấp phát chẳng qua ba nghìn vạn rupee, không khiến tình hình xấu đi đâu được, chẳng phải còn có nạn đói che chắn đó sao.
- Nay vì hạn hán, dòng tiền trong dân gần như đông cứng. Làm vậy cũng là để tăng sức sống kinh tế cho Ấn Độ thuộc Anh. Không phải đơn thuần in tiền giấy, gọi là nới lỏng định lượng thì hợp hơn.
Tính bằng rupee, thu thuế một năm của Ấn Độ thuộc Anh đã gần hai mươi ức, khoản chi vệ sinh vỏn vẹn ba nghìn vạn, sẽ chẳng ai phát hiện, ít nhất người Ấn Độ không phát hiện nổi.
Chính sách nới lỏng định lượng là tăng cung tiền cơ sở, rót một lượng lớn tiền lưu động vào thị trường để can thiệp, lấy khuyến khích chi tiêu và vay mượn làm mục đích. Định lượng là mở rộng phát hành tiền tệ ở một số lượng nhất định, nới lỏng là giảm áp lực tiền vốn cho ngân hàng.
Khi chứng khoán có giá của ngân hàng và cơ quan tài chính bị thu mua, tiền mới phát hành liền được đưa thành công vào hệ thống ngân hàng tư nhân.
Alan Wilson vốn là bậc quý ông biết tiết chế, chẳng bao giờ tát cạn đầm. Lần trước dùng cho bản thân cũng chỉ bảy triệu rupee, lần này phục vụ đạo luật vệ sinh cho cả Ấn Độ thuộc Anh, điều mong muốn chẳng qua khoản cấp phát vệ sinh ba nghìn vạn.
Ngài Barron vốn định bác đi, nhưng nghĩ viên trợ thủ này cũng coi là đắc lực, chủ yếu còn nể mặt con gái tướng quân Mountbatten, lời từ chối ra đến miệng lại nuốt xuống, chỉ nêu rõ mức nghiêm trọng:
- Alan, đây đúng là chuyện lớn.
Alan Wilson không nhắc tới nới lỏng định lượng nữa, chỉ mở miệng bảo đảm:
- Đương nhiên, thưa ngài. Công chức của đế quốc chúng ta, khi bảo vệ lợi ích quốc gia, xưa nay đều dám gánh vác.
Ngài Barron nghĩ ngợi hồi lâu rồi gật đầu, dặn hắn chú ý chừng mực mà làm:
- Nhất định phải tiết chế.
Alan Wilson gật đầu, rồi rời phủ toàn quyền. Hắn đến xưởng in của công ty De La Rue ở New Delhi nào phải lần đầu, đường đi lối lại đã quá quen.
Lần thứ hai tới đây, Alan Wilson vẫn xúc động, hơi thở cũng dồn dập hơn, tựa như trong không khí cũng thoảng mùi tiền. Dù sao Ấn Độ độc lập xong sẽ thu lại quyền in tiền, bây giờ không dùng, sau này chẳng còn mà dùng.
Lần in tiền này coi như thử nước cho đợt nới lỏng định lượng chính thức về sau, Alan Wilson tự nhiên sẽ như đã cam đoan, dùng cách này một cách tuyệt đối tiết chế, dồn toàn bộ số tiền vào đạo luật vệ sinh.
Chỉ cần lần này không xảy ra chuyện gì, về sau lúc dùng tới thứ vũ khí này, tiếng phản đối sẽ ít đi nhiều.