Sau khi Đạo luật Tổ chức Chính quyền Ấn Độ được sửa đổi và ban hành năm 1935, ngân khố của toàn cõi Ấn Độ thuộc Anh mới giữ lại được một phần tài sản. Nói cách khác, từ đó Ấn Độ thuộc Anh có thêm một mức độ tự chủ nhất định.
Trước kia, toàn bộ của cải ở Ấn Độ thuộc Anh đều phải nộp về London. Từ sau năm ấy, một phần tài sản mới được giữ lại tại chỗ. Dĩ nhiên, thời chiến là chuyện khác. Trong những năm ấy, Ấn Độ thuộc Anh đừng mong tích cóp được gì.
Nhưng chiến tranh nay đã kết thúc, ngân khố Ấn Độ thuộc Anh vẫn còn khá dư dả. Suy cho cùng, đây là cái lợi của một vùng đất nơi quyền lợi con người bị xem nhẹ: có thể bất chấp phần nào những quy luật kinh tế khách quan.
Của cải dễ khiến người ta động lòng. Tình hình ở chính quốc lúc này rối ren, còn chưa có phương án khả thi nào dành cho Ấn Độ thuộc Anh. Năm hết Tết đến nơi, bảo các quý ông cứ ngồi trông khoản thuế khóa ở đây, ai nấy đều thấy áp lực nặng nề.
Một bên là tương lai bất định, bên kia là món của cải khổng lồ đối với bất cứ ai.
Thế khó xử vô cùng. Mọi người vẫn có thể làm như thường lệ, chỉ lấy phần mình cần. Dù sao, tất cả đều đang phục vụ Đế quốc Anh, cũng không thể vét ao bắt sạch cá.
Nhưng tương lai của Ấn Độ thuộc Anh vẫn chưa rõ ràng. Nếu cứ cố sức giữ thể diện cho Đế quốc Anh, đến cuối cùng rất có thể sẽ mất cả người lẫn của. Nên để của cải sinh sôi lâu dài, hay mau chóng thu tiền bỏ túi? Trước tương lai mịt mờ, nhiều người nghiêng về vế sau.
Alan Wilson vẫn phản đối ý định chia tiền rồi cùng nhau bỏ chạy. Đó rõ rành rành là phạm pháp.
Đây là tham ô trắng trợn. Dẫu mỗi người ngồi đây có bị xử bắn mười lần cũng chẳng oan, nhưng ít ra họ vẫn còn hoạt động trong khuôn khổ được phép. Còn nếu chia nhau số của cải Ấn Độ thuộc Anh tích cóp được, mọi người sẽ phải tính đến chuyện bỏ xứ mà đi.
Alan Wilson nói rõ, mọi người vẫn phải phục vụ đế quốc, nhưng cần biết cách làm cho khéo. Có thể tính đến lợi ích riêng, song tuyệt đối không được quên lợi ích của Đế quốc Anh.
Sau chuyến về chính quốc tu nghiệp, Alan nay đã trở lại, trên tay còn phất phơ tờ chứng nhận tiền gửi của Ngân hàng Hoàng gia Scotland. Hắn không tỏ vẻ hơn người, chỉ khiêm tốn bảo mình đã nghĩ ra một phương án khả thi: xây dựng thật nhiều…
- Thưa các quý ông, cơ hội này qua rồi sẽ chẳng trở lại. Chúng ta phải nghĩ cách, liệu có phương án nào trong thời gian ngắn khiến các chỉ số đều đẹp mắt, nhưng không thể duy trì lâu dài hay không? Dù sao, nếu một ngày Ấn Độ thật sự giành được độc lập, điều chúng ta mong thấy đương nhiên là Ấn Độ sau khi độc lập không bằng Ấn Độ thuộc Anh.
Alan Wilson nói lên nỗi lo của mình:
- Chẳng ai muốn thấy thuộc địa sau khi độc lập lại sống ngày một khá hơn, phải không? Nếu Ấn Độ phát triển quá tốt sau khi độc lập, chẳng phải sẽ chứng minh các quý ông đã cai trị nơi này quá tệ hay sao?
- Xi măng với thép đều là vật liệu tiêu hao, vàng thì không. Còn đồng rupee ư? Xét cho cùng cũng chỉ là giấy lộn. Vùng Bengal chúng tôi hiện chia làm hai phần, mỗi bên có một tôn giáo chiếm đa số. Phía tây Đại Bengal là vùng trồng đay quan trọng, còn Đông Bengal lại là trung tâm dệt may của Ấn Độ thuộc Anh. Bởi vậy, tỉnh Bengal và tỉnh Assam chỉ có thể đầu tư vào giao thông.
Alan Wilson gật đầu. Vùng Đại Bengal là khu vực kinh tế quan trọng nhất Ấn Độ thuộc Anh. Calcutta từ lâu đã là trung tâm hành chính, nay vẫn là một thành phố trọng yếu. Không thể nói nơi này chưa phát triển, chỉ là tầm quan trọng của Delhi khiến nó bị lu mờ.
Calcutta, thành phố trung tâm của vùng, từng được chọn làm thủ đô lâm thời của Ấn Độ thuộc Anh. Về sau, nơi này dần trở thành đầu mối thương mại của cả Ấn Độ. Cú đánh chí mạng giáng xuống Calcutta chính là cuộc chia cắt Ấn Độ và Pakistan sau này. Đại Bengal không còn nguyên vẹn, mà bị chia thành hai quốc gia thù địch, khác nhau về tôn giáo.
Vùng trồng đay và trung tâm chế biến bị xẻ đôi, thuộc về hai nước. Mountbatten từng nói, một khi cuộc chia cắt Ấn Độ và Pakistan bắt đầu, Đông Pakistan sẽ biến thành một trong những khu ổ chuột lớn nhất thế giới.
Thế nhưng, vùng đất người Bengal sinh sống vốn là nơi có tổng sản lượng kinh tế lớn nhất toàn tiểu lục địa, đương nhiên có những thế mạnh riêng. Sau khi Ấn Độ và Pakistan chia cắt, Tây Pakistan gần như chỉ dựa vào hàng nhập khẩu. Tiền ở đâu ra? Chính là nhờ Đông Pakistan, tức Bangladesh về sau, xuất khẩu hàng hóa để thu ngoại tệ.
Đông Pakistan cứ làm lụng mà chẳng giữ lại được của cải. Bất công kéo dài, cuối cùng trở thành ngòi nổ cho cuộc xung đột nội bộ Pakistan.
Bengal vốn luôn là trung tâm dệt may của Nam Á, đồng thời cũng là vùng trồng đay quan trọng. Alan Wilson hỏi viên đứng đầu tỉnh Bengal:
- Thưa ngài Andrew, tôi muốn biết tỷ lệ dân số theo tôn giáo ở Đại Bengal.
- Tín đồ Hồi giáo đông hơn một chút, nhưng xét cho cùng, người Bengal là một dân tộc, chỉ khác nhau về tôn giáo. Ai cũng biết điều đó.
Nửa năm không gặp, Ấn Độ thuộc Anh cũng đã có vài thay đổi. Chẳng hạn, viên đứng đầu tỉnh Bengal đã được thay người. Sau chiến tranh, một số quan chức đứng đầu các tỉnh chọn rời khỏi Ấn Độ thuộc Anh.
Lần này trở về, Alan Wilson nhận ra ít nhất năm sáu vị đứng đầu tỉnh đã đổi khác. Một số đã rời khỏi Ấn Độ thuộc Anh, số khác chuyển sang nơi khác, không còn ở tỉnh cũ.
Chuyện xây dựng quy mô lớn không thể bàn xong trong ngày một ngày hai. Mọi người cần thảo luận một thời gian, sau đó mới lập được kế hoạch chín chắn.
Nếu ở chính quốc, Alan Wilson đoán một kế hoạch được gọi là chín chắn phải mất cả năm rưỡi mới thẩm định xong. Nhưng ở Ấn Độ thuộc Anh thì khác. Các vị đứng đầu tỉnh và viên chức chuyên trách đang hăm hở bắt tay vào việc, chắc chắn không cần lâu đến vậy.
Dẫu thế, hôm nay cũng chưa thể đi đến kết quả. Trái lại, những kế hoạch liên quan đến nông nghiệp lại dễ bàn hơn nhiều.
Nhờ ngài nam tước chuẩn bị chu đáo, đội ngũ công chức Ấn Độ thuộc Anh vốn đoàn kết và ổn định quyết định vừa ăn vừa bàn. Dù sao chuyện đang nói đến kế sinh nhai của tất cả mọi người, không ăn thì sao được?
Chuyện nông nghiệp tuy không phức tạp bằng, nhưng lại liên quan đến miếng ăn, nên các quý ông khi ấy càng phải thận trọng.
Chính quốc muốn đáp ứng nhu cầu của ngành dệt, nên dự định đến đầu xuân sẽ đẩy mạnh trồng bông. Dẫu vậy, không phải ai cũng tán thành. Viên đứng đầu tỉnh Miền Trung tỏ vẻ lo ngại:
- Alan, năm nay sản lượng lương thực của Ấn Độ thuộc Anh thật ra không mấy khả quan. Hạn hán tuy không kéo dài, nhưng chúng ta đã ưu tiên chuyển lương thực về chính quốc, kho dự trữ ở khắp nơi hiện đều trống rỗng. Nếu thời tiết xấu đi, khủng hoảng lương thực có thể dẫn đến nạn đói. Nạn đói Bengal mới qua chưa được mấy năm, liệu người Ấn có phản ứng dữ dội không?
- Phản ứng dữ dội ư? Nông nghiệp vốn trông cả vào trời. Người Ấn không trách thời tiết, không trách mình lười biếng, lại đi trách chúng ta hay sao? Thật vô lý! Với lại, có biết bao kho lương ở kia, ai bảo là trống? Người Ấn đâu biết. Cứ nói kho đầy, thì nó sẽ đầy. Ấn Độ thuộc Anh có đủ lương thực để vượt qua mọi thiên tai.
- Đầy ư?
Gritt sững người. Chuyện này từ đâu mà ra? Chỉ tuyên bố suông thì chẳng ích gì. Một khi nạn đói xảy đến, họ nhất định phải đem lương thực ra để ổn định giá cả. Đến lúc ấy lấy đâu ra lương thực?
- Thật đến bước đó, cứ tìm vài người đốt kho dự trữ, rồi nói lương thực bị kẻ xấu cố ý phá hoại. Chẳng hạn, bọn phản Anh đồng tình với Quân đội Quốc dân Ấn Độ. Không được nữa thì đổ cho Liên đoàn Hồi giáo.
Nói đến đây, Alan Wilson thầm khen ý hay, rồi ngửa cổ uống cạn ly whisky như để tự thưởng.
Còn đổ cho những người đồng tình với Quân đội Quốc dân Ấn Độ hay Liên đoàn Hồi giáo thì phải tùy tình hình mà liệu. Thậm chí có thể tung tin cùng lúc, nói với tín đồ Ấn Độ giáo rằng thủ phạm là Liên đoàn Hồi giáo, còn với tầng lớp tinh hoa thì bảo đó là những người đồng tình với Quân đội Quốc dân.
Mỗi nhóm người đứng ở một lập trường khác nhau, tự khắc sẽ tin điều họ muốn tin.
Chuyện ấy chẳng có gì to tát. Alan Wilson còn nói thêm:
- Tỉnh Punjab không nên tham gia kế hoạch trồng bông. Làm vậy kho lương sẽ được giữ ổn định, mọi người khỏi phải lo.
Gritt nghe vậy cũng thấy có lý, bèn gật đầu:
- Nói phải. Theo lẽ thường, thiên tai đâu thể ập đến hai năm liền.
- Nghe rất có lý. Tôi cũng nghĩ vậy, không thể liên tiếp gặp hai năm mất mùa. Nếu thật sự xảy ra, người Ấn cũng nên tự xét lại xem vì sao thần Shiva của họ lại trừng phạt họ. Chắc chắn là vì lòng tin của họ không đủ vững.
Alan Wilson cười, trêu các đồng nghiệp quanh mình.
- Ha ha!
Các vị đứng đầu tỉnh và viên chức chuyên trách đều bật cười vui vẻ. Bữa tiệc cuối cùng này quả là ngon miệng.
Alan Wilson nghĩ mình đã cố hết sức tìm ra phương án dung hòa, nên mới vì có lòng tốt mà không để tỉnh Punjab, vựa lúa của Ấn Độ thuộc Anh, tham gia kế hoạch.
Đó đã là nhượng bộ lớn nhất rồi. Nếu chẳng may có chuyện gì xảy ra, lỗi ấy cũng là của Thượng đế. Thiên tai đâu thể nào liên quan đến mình?
Còn nếu lương thực của tỉnh Punjab nhất định phải xuất khẩu để đổi lấy ngoại tệ, chuyện đó càng chẳng liên quan đến hắn. Đấy là quyết định của London, công chức Ấn Độ thuộc Anh chỉ làm theo lệnh.
Chính sách nông nghiệp năm tới cứ thế được vui vẻ quyết định tại buổi tiệc. Họ sẽ trồng cây công nghiệp, tìm cách giúp nông dân Ấn Độ khá lên trước. Nông dân giàu có thì Ấn Độ thuộc Anh mới phát triển tốt hơn.
Xét về lợi nhuận, quyết định ấy chẳng có gì sai. Chỉ cần không gặp thiên tai là ổn.
Buổi tiệc công chức đầu tiên kể từ khi trở lại Ấn Độ thuộc Anh, Alan Wilson được đông đảo đồng nghiệp đón tiếp nồng hậu. Khởi đầu vui vẻ, khách chủ đều hân hoan, ai nấy bật cười từ tận đáy lòng.
Chỉ trong thời gian một buổi tiệc, mọi người đã chốt xong chính sách nông nghiệp năm tới của Ấn Độ thuộc Anh. Hiệu quả làm việc quả thật đáng nể. Nếu chuyện này truyền về London, hẳn các đồng nghiệp suốt ngày ngồi không ăn lương ở chính quốc sẽ phải xấu hổ.
Kế hoạch nông nghiệp chỉ là món khai vị, ngành ấy chẳng kiếm được bao nhiêu. Điều các công chức quan tâm nhất vẫn là những công trình xây dựng quy mô lớn.