Trong khi nguyên thủ và ngoại trưởng các nước tản bộ trong vườn, tỏ vẻ thân thiện với nhau, đại diện các đoàn lại tất bật chuẩn bị chương trình nghị sự và tài liệu đàm phán. Bề ngoài, hội nghị mang danh nghĩa tái thiết kinh tế, khôi phục châu Âu sau chiến tranh.
Thực chất, đó là những đế quốc thuộc địa còn sót lại đang tụ họp để nương tựa vào nhau, cùng bảo vệ lợi ích chung.
Nhưng thuộc địa của mỗi nước nằm ở những nơi khác nhau, mối đe dọa phải đối mặt cũng nặng nhẹ chẳng đồng. Xét đại thể, các nước tham dự hẳn cùng một hướng, song trong hội nghị, tranh luận là điều khó tránh.
Chỉ xét Anh và Pháp lúc này cũng đủ thấy hai nước hoàn toàn khác biệt trong cách đối đãi với các thuộc địa.
Sau chiến tranh, Pháp dĩ nhiên chủ trương dùng vũ lực đàn áp. Ngay trước hội nghị, quân Pháp đã lại lên đường sang châu Á. Chỉ riêng điều đó cũng đủ cho thấy từ trên xuống dưới, kể cả de Gaulle, đều quyết giữ cho bằng được toàn bộ thuộc địa.
Còn nước Anh thì khác. Thủ tướng Attlee đã không muốn phí thêm thời gian ở Ấn Độ thuộc Anh. Một khi giới tinh hoa bản xứ mất kiên nhẫn, nổi dậy chống lại chính quyền, với năng lực hiện tại của Anh, nếu không định buông xuôi tất cả, tiếp tục áp dụng chế độ phân phối lương thực thời chiến để duy trì cai trị, thì chẳng thể nào ngăn nổi họ.
Điều đáng ngại nhất là, ngay cả khi vẫn duy trì chế độ phân phối thời chiến, Anh cũng chưa chắc dẹp yên được cuộc kháng cự ở Ấn Độ thuộc Anh.
Thật ra, vấn đề này đã manh nha từ lâu, chứ chẳng phải mới xuất hiện trong những năm gần đây.
Trong Thế chiến thứ hai, Anh phải cùng lúc đối phó với quân Pháp ở Tây Phi, Syria và Madagascar; chống quân Đức, Ý tại Ai Cập; đương đầu với quân Nhật ở Australia và Miến Điện. Cùng lúc ấy, nước Anh còn phải bảo vệ các tuyến hàng hải ở Bắc Hải, Bắc Đại Tây Dương, Nam Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương, rồi tiếp tế cho Malta. Đó gần như là một nhiệm vụ bất khả thi.
Đế quốc thuộc địa vốn chẳng phải một khối đất liền rộng lớn liền khoảnh. Nó gồm những vùng đất rải rác ngoài biển khơi, phải dựa vào nhau để chống chọi với kẻ thù bốn bề. Bảo vệ một đế quốc như thế đồng nghĩa với việc phải cùng lúc đánh nhau với nhiều kẻ địch trên khắp các mặt trận. Xét về địa thế, đó là tình thế tệ hại đến cùng cực.
Khi Đức tuyên chiến, Anh và Pháp còn đủ sức tập hợp lực lượng ngang ngửa quân Đức để đối đầu. Nhưng Ý tuyên chiến, Pháp lại đầu hàng thì quân Anh đã xoay xở không xuể. Đến khi Nhật cũng tham chiến, lực lượng càng thêm thiếu trước hụt sau.
Đế quốc Anh chưa bao giờ đủ sức cùng lúc giao chiến với nhiều đối thủ lớn trên nhiều mặt trận trọng yếu. An nguy của đế quốc hoàn toàn trông vào lời hứa giúp đỡ giữa các vùng thuộc địa, nhờ đó mới có thể gom quân khi cần. Ấn Độ và Afghanistan nổ ra chiến tranh thì điều quân từ Anh sang. Bắc Phi nguy cấp thì điều quân từ Australia và New Zealand tới.
Cố gắng chỉ đối đầu với một kẻ thù mỗi lần, đó là điều người Đức nghĩ đến khi phải đánh hai mặt trận. Nước Anh cũng nào khác gì? Vừa phải dẹp các cuộc nổi dậy ở thuộc địa, vừa phải đề phòng cường quốc khác nhòm ngó; đối đầu với Nga ở châu Á, đấu trí với Mỹ ở châu Mỹ, tranh giành với Pháp tại châu Phi.
Sau hai cuộc đại chiến, London cuối cùng cũng nhận ra với quốc lực hiện tại, đế quốc đã quá sức gồng gánh. Thủ tướng Attlee cho rằng phải thu hẹp lại, gạt bỏ những thuộc địa bỏ ra nhiều hơn thu về, dồn sức cai quản những nơi ít có lực lượng kháng cự.
Ấn Độ thuộc Anh chính là gánh nặng mà Attlee muốn vứt bỏ, để đế quốc thu mình lại và có thời gian thở.
Alan Wilson chỉ mong nước Anh thu hẹp đế quốc, chứ đừng để việc ấy biến thành đế quốc sụp đổ, rốt cuộc co lại đến tận quần đảo Anh. Hắn chẳng hề xem chuyện để nước Anh làm kẻ theo đuôi Mỹ là lẽ sống của mình.
Nếu tình hình sẽ thành ra như vậy, chi bằng từ chức, ra ngoài làm một thương gia giàu có. Làm thế còn tự do hơn, khỏi bị thân phận công chức trói buộc, đến cả chuyện làm nhân vật có thế lực trong khu chiếm đóng của Anh cũng phải nơm nớp lo sợ.
Trong cuộc họp nội bộ của đoàn đại biểu Anh, Alan Wilson cũng hăng hái công kích Liên Xô. Nhưng luận điểm chính của hắn là Liên Xô không đủ sức phát động một cuộc đại chiến nữa.
- Theo tin tôi thu thập được ở khu chiếm đóng của Anh, những vị tướng Đức từng tham chiến trên đất Liên Xô đều nói rằng quân Đức đã gây ra tổn thất cực kỳ nghiêm trọng cho nước này. Mức độ tàn phá chẳng kém gì tình cảnh nước Đức hiện giờ. Các quý ông hẳn cũng đã đọc báo gần đây, biết tỷ lệ nam nữ ở Đức chênh lệch đến mức nào.
Trong cuộc họp do Alexander Cadogan chủ trì, Alan Wilson nói liền một mạch. Hắn cho rằng có thể dựa vào những tổn thất Đức phải gánh chịu để suy ra thiệt hại của Liên Xô. Số người Liên Xô chết trận hẳn đã vượt quá mười lăm triệu; mà trong chiến tranh, phần lớn người tử trận tất nhiên là đàn ông.
- Cựu Thủ tướng Churchill từng nói, chúng ta muốn thấy người Đức nằm dưới mồ, nhưng còn muốn thấy người Nga nằm trên bàn mổ hơn. Có thể khẳng định, đó chính là tình cảnh hiện giờ.
- Cho đến nay, Liên Xô vẫn chưa công bố tổn thất trong chiến tranh. Chẳng phải chúng ta đang đánh giá họ quá lạc quan sao?
Một nhà ngoại giao trung niên lên tiếng.
- Chính chỗ đó mới cho thấy người Liên Xô đang chột dạ. Không thống kê được ư? Không thể nào. Moscow đâu thể không nắm rõ dân số trong nước. Họ từng ba lần tiến hành tổng điều tra dân số, chẳng lẽ bây giờ lại không thể đưa ra con số? Vậy chỉ có thể là cố ý che giấu. Hơn nữa, nhìn cung cách tham lam của người Liên Xô tại Hội nghị Potsdam, có thể thấy con gấu Bắc Cực ấy hẳn đang lâm vào cảnh rất tồi tệ. Bởi thế, thứ gì của Đức họ cũng vét sạch.
Các nhà ngoại giao trong phòng đều gật đầu tán thành. Thứ trưởng thường trực Bộ Ngoại giao Alexander Cadogan cũng đồng ý. Alan Wilson hẳn là công chức đủ tư cách nhất để chất vấn Liên Xô. Chính hắn từng thay mặt nước Anh bí mật dàn xếp với phía Liên Xô tại Hội nghị Potsdam.
- Ước tính của Alan có phần lạc quan, lại chưa có bằng chứng trực tiếp. Nhưng gom những dấu hiệu lại, ta vẫn có thể thấy được đôi điều. Quân Đức tàn nhẫn, gây ra tổn thất khổng lồ trên đất Liên Xô, đó là sự thật. Nếu mức độ tàn phá hai nước phải hứng chịu ngang nhau, thì chuyện Liên Xô mất mười lăm triệu thanh niên trong độ tuổi nhập ngũ là hoàn toàn có lý.
- Đúng vậy, ngài Alexander. Liên Xô hẳn chẳng khá hơn Đức là bao. Nếu ta cử một phái đoàn sang thăm họ, chọn vài thành phố lớn để ghé qua, trò chuyện với dân thường, nhắc đến cuộc xâm lược của Đức, hỏi xem họ có căm ghét quân Đức không, có người thân chết trong chiến tranh không, rồi tổng hợp những câu trả lời ấy lại, ta sẽ ước lượng được phần nào.
- À phải, trước khi đến đây, Bộ Ngoại giao nhận được tin từ Moscow. Liên Xô muốn cử một đoàn nghệ thuật sang London giao lưu với dân chúng. Hình như họ định phái sang đội mang tên Đoàn ca múa Cờ Đỏ.
Nghe Alan Wilson nói, Alexander Cadogan gật đầu.
- Ngoại trưởng muốn hoan nghênh cuộc giao lưu này. Câu trả lời của chúng ta là có thể tổ chức một chuyến thăm đáp lễ, làm ra vẻ Đế quốc Anh không có ý thù địch với Liên Xô, để tỏ lòng đoàn kết hữu nghị. Đã gọi là giao lưu nhân dân, đoàn đáp lễ cũng có thể trò chuyện với dân thường Liên Xô. Như vậy, ta sẽ biết liệu Liên Xô có thật sự chưa đủ sức phát động đại chiến trong thời gian ngắn hay không.
- Thế thì tuyệt quá!
Alan Wilson không giấu nổi vẻ phấn khởi. Hắn tin những tay ứng đối lão luyện của Anh trong đoàn sẽ moi được tin cần biết từ dân thường.
Đoàn ca múa Cờ Đỏ chính là ban hợp xướng nam nổi tiếng ấy phải không? Nếu còn kịp, hắn cũng muốn đi nghe thử. Cơ hội hiếm có thế này, bỏ lỡ rồi sẽ chẳng còn dịp nào nữa.
Vì sao phải công kích Liên Xô là ngoài mạnh trong yếu, biến suy nghĩ ấy thành điều ai cũng tin? Lý do thật ra rất đơn giản. Nếu Anh giao chiến với Liên Xô, theo kinh nghiệm từ hai cuộc chiến trước, chỉ vài năm là cả Đế quốc Anh sẽ chẳng còn một thanh niên nào.
Cũng như Liên Xô tin rằng phe đế quốc sẽ châm ngòi chiến tranh thế giới, nước Anh cũng sợ Liên Xô. Hai bên đều nghĩ như nhau: trong lúc khó khăn này, nhất định phải khiến đối phương không dám nảy ý định gây chiến.
Liên Xô dựng vùng đệm ở Đông Âu để ngăn Anh, Mỹ, nhất là Mỹ, xâm lược. Còn nước Anh thì giữ quân Mỹ ở lại châu Âu để phòng Liên Xô tiến quân.
Nếu có thể xác định Liên Xô không đủ sức khơi mào chiến tranh thế giới, hiện đang nằm trên bàn mổ dưỡng thương, Đế quốc Anh sẽ không cần tỏ vẻ hoan nghênh để Mỹ đưa quân vào châu Âu nữa. Ít nhất cũng có thể giới hạn quyền đóng quân của họ trong lãnh thổ Tây Đức.
Phải biết rằng, chính Anh và Pháp là những nước đầu tiên thuyết phục Mỹ thành lập NATO. Chỉ có điều, chuyện nước Anh chủ động đề xuất thành lập NATO thuở ấy chẳng mấy ai biết.
Một chuyện khác cũng ít người hay: sau khi Liên Xô tan rã, bản năng giữ thế cân bằng ở châu Âu của Anh trỗi dậy. Nước này từng đề nghị Nga gia nhập NATO. Nhưng khi ấy, Mỹ đã vượt xa các nước khác về thực lực, lại quá hiểu thói quen pháo đài từ bên trong của Anh, nên coi như chưa từng nghe lời đề nghị ấy.
Trước khi hội nghị chính thức khai mạc, cuộc họp nội bộ của đoàn đại biểu Anh đã thống nhất rằng Liên Xô tuy bề ngoài mạnh mẽ nhưng bên trong suy yếu. Mỹ có bom nguyên tử, Liên Xô sẽ không dám liều lĩnh châm ngòi chiến tranh thế giới.
Còn trong vấn đề thuộc địa, chủ đề chính của hội nghị, tình hình mới thật sự cấp bách. Tin từ Viễn Đông truyền về cho hay Sukarno đã tuyên bố Indonesia độc lập tại Jakarta. Quân Hà Lan vẫn còn trên đường, nghe tin liền giận dữ không thôi.
Lúc này, Hà Lan là nước nóng lòng mong hội nghị khai mạc nhất. Dẫu vậy, đoàn đại biểu Anh lại chủ động tiếp xúc với người Pháp trước.
Khi gặp nhà ngoại giao Nino Bertrand thuộc đoàn đại biểu Pháp, Alexander Cadogan chủ động dang tay ôm đối phương, mở đầu Hội nghị Brussels bằng bầu không khí đoàn kết.
- Quân Pháp hành động nhanh thật. Việt Nam đâu phải thuộc địa của Đế quốc Anh, chúng tôi chẳng có lý do gì để ở đó lâu dài.
Alexander Cadogan chủ động tỏ thiện chí.
- Châu Âu đoàn kết hay không là ở quan hệ giữa Anh và Pháp.
Nino Bertrand đáp lời đầy thiện chí.
- Muốn bảo vệ lợi ích của đại châu Âu, hai nước chúng ta phải cùng nhau nỗ lực. À phải, về vấn đề vùng Saar, chúng tôi cho rằng cũng nên giải quyết ngay trong hội nghị lần này.
- Về nguyên tắc, London sẽ không phản đối.
Alexander Cadogan đáp bằng giọng ngoại giao.
- Ai bảo Anh và Pháp là đồng minh với nhau chứ.