- Chuyện này dĩ nhiên là tốt. Hẳn Truman sẽ vui mừng lắm. Thủ tướng Attlee đáp bằng giọng bình thản, chẳng hề tỏ ra phấn khởi. - Biết đâu vị tiền nhiệm của chúng ta cũng mừng không kém. Nhưng chuyện ấy chẳng còn liên quan nhiều đến chúng ta nữa.
Rồi ông quay sang Alan Wilson, hỏi:
- Alan, nghe câu trả lời vừa rồi của cậu, có thể thấy chúng ta đã đem Đông Âu bán cho Liên Xô, có phải vậy không?
Alan Wilson giật mình, đầu óc xoay chuyển thật nhanh để tìm lời đáp:
- Thưa ngài Thủ tướng, Ngoại trưởng, gọi là “bán” chẳng qua chỉ là đổi chác lợi ích, cũng có thể xem như một cách nói khác của ngoại giao. Cứ khăng khăng bàn xem có phải bán hay không, thật ra chẳng có mấy ý nghĩa. Xét đến cùng, Đế quốc Anh là một đế quốc thuộc địa trải rộng toàn cầu. Chuyện châu Âu đương nhiên rất quan trọng, nhưng tình hình thực tế đang nhắc nhở chúng ta rằng Đông Âu đã nằm dưới sự kiểm soát của người Liên Xô. Chúng ta thừa nhận điều đó cũng là lẽ thường, chưa thể nói hoàn toàn là đem bán.
- Chắc chắn châu Âu hiện giờ đã lọt vào tầm ngắm của Liên Xô và Mỹ. Chúng ta phải nhìn nhận thực tế ấy. Xét trên lợi ích toàn cầu, điều cấp bách nhất của Đế quốc Anh lúc này là giữ vững thế đứng, bảo toàn lợi ích ở những nơi khác. Ít ra tại châu Âu, chúng ta còn có Mỹ và Pháp cùng đứng một phía. Nhưng nhìn trên phạm vi toàn cầu, mọi chuyện phức tạp hơn nhiều, bạn bè và kẻ thù rất có thể đổi vai cho nhau.
- Trong tương lai có thể đoán trước, Liên Xô sẽ gây rắc rối ở Đông Âu. Ngài Churchill cũng nhìn ra điều đó, nên sau khi cân nhắc toàn cục, ông ấy đã đem Ba Lan ra đổi. Nhưng xét trên phạm vi toàn cầu, hải lực Liên Xô có cũng như không. Trong mười năm tới, họ không thể đe dọa lợi ích của Đế quốc Anh trên khắp thế giới. Còn một nước khác thì chưa chắc.
Nước khác mà Alan Wilson nhắc đến, không cần nói cũng biết là Mỹ. Hiện giờ chỉ có Mỹ sở hữu hải lực mạnh hơn Đế quốc Anh, đủ sức len lỏi vào các thuộc địa của Anh nằm rải rác khắp thế giới.
Vấn đề lúc này là giữ Đông Âu hay giữ các thuộc địa? Chẳng cần hỏi cũng biết, nhiều người muốn giữ cả hai. Nhưng thực tế không cho phép.
- Vậy nghĩa là trong những cuộc đàm phán trước đây, Đế quốc Anh quả thật đã bán Đông Âu? Thủ tướng Attlee không mắc bẫy lời lẽ sơ đẳng của Alan Wilson, vẫn hỏi thẳng như cũ.
- Thưa ngài Thủ tướng, Ngoại trưởng, chữ “bán” nghe nặng nề quá. Ngoại giao vốn là như vậy. Về lý thuyết, ai cũng muốn có tất cả. Nhưng một khi đã bắt đầu đàm phán, ắt sẽ có bên được, bên mất. Alexander Cadogan lên tiếng giảng hòa. - Xét cho cùng, chúng ta không đủ sức ngăn Liên Xô làm gì. Nhưng tìm cách giới hạn phạm vi ảnh hưởng của họ thì vẫn có thể thử.
- Chẳng hạn? Liên Xô còn có thể đe dọa nơi nào? Ngoại trưởng Ernest Bevin hỏi.
- Thổ Nhĩ Kỳ ở vùng Cận Đông, Iran ở Trung Đông. Alan Wilson đã trả lời trước cả khi Alexander Cadogan kịp nghĩ xong. - Liên Xô là một cường quốc lục địa, từ trước đến nay vẫn luôn muốn có hải cảng không đóng băng. Chuyện ấy chẳng phải bí mật. Nhưng cả Liên Xô lẫn đế quốc Nga trước kia đều chưa đạt được mục đích. Vì thế, trong chuyện tham chiến chống Nhật vừa rồi, chúng ta mới đồng ý giúp Mỹ, hy vọng Liên Xô tìm được cảng ở Viễn Đông rồi biết kiềm chế đôi chút.
- Với Thổ Nhĩ Kỳ, vấn đề nằm ở quyền đi lại qua các eo biển Hắc Hải. Dù chúng ta không lên tiếng, Mỹ cũng sẽ giúp. Điều quan trọng nhất là Iran. Giữ nguyên tình hình hiện tại đã là mức tốt nhất chúng ta có thể làm được. Nếu Iran khơi dậy lòng tham của Liên Xô, chúng ta không thể ngăn cản. Vì vậy, trong những cuộc trao đổi kín giữa Anh và Liên Xô, chúng ta nhất định phải buộc họ cam kết bảo đảm an ninh cho Iran.
Trong thời chiến, Thổ Nhĩ Kỳ giữ chính sách trung lập, xoay xở giữa ba thế lực lớn là Anh, Mỹ, Liên Xô và Đức, Ý. Họ vừa tìm cách bảo vệ lợi ích của mình, vừa tránh đắc tội với bất kỳ cường quốc nào.
Thế nhưng, vì bất đồng ngày càng sâu sắc với phe Đồng Minh trong chuyện chống Đức và vấn đề eo biển Hắc Hải, quan hệ Thổ Nhĩ Kỳ với Liên Xô đặc biệt xấu đi. Mối bất hòa Anh, Xô, Thổ vào cuối chiến tranh trở thành một trong những ngòi nổ quan trọng dẫn tới Chiến tranh Lạnh.
Trong Thế chiến thứ hai, Anh từng lôi kéo Thổ Nhĩ Kỳ tham gia kế hoạch vùng Balkan của Đế quốc Anh. Người Anh hy vọng Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tham chiến, nhờ vậy sau chiến tranh không bị Liên Xô trả đũa. Kế hoạch ấy do chính Churchill, người vừa rời ghế thủ tướng, đề xướng.
Rốt cuộc, Churchill vẫn bị người Thổ Nhĩ Kỳ qua mặt. Họ nhận vũ khí và viện trợ của Đế quốc Anh, nhưng lại từ chối tuyên chiến với Đức. Phải nói rằng, riêng với Churchill, Thổ Nhĩ Kỳ đúng là món nợ chính trị khó đòi.
Ngay từ Thế chiến thứ nhất, Churchill khi ấy còn là Bộ trưởng Hải quân, đã đẩy Đế quốc Ottoman vào phe Liên minh Trung tâm chỉ vì hai chiếc thiết giáp hạm. Hậu quả là đế quốc Nga, đồng minh của phe Hiệp Ước, bị vây hãm hoàn toàn ở mặt trận phía đông, rồi kiệt quệ và sụp đổ trước tiên.
Đến Thế chiến thứ hai, có lẽ Churchill đã rút kinh nghiệm từ cuộc chiến trước, nên hết sức mong Thổ Nhĩ Kỳ tham chiến. Ông nhiều lần cử phái đoàn sang đó, không ít lần chịu thiệt. Ngay cả Robert Eden, nhân vật số hai của Đảng Bảo thủ và là Ngoại trưởng, cũng kinh ngạc trước sự một lòng một dạ của Churchill.
Mấy ngày trước, khi Alan Wilson tới khu vực do Anh chiếm đóng, Liên Xô đã liên tục gây sức ép về vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ. Thủ tướng Churchill trước kia giữ thái độ dè dặt, còn Tổng thống Mỹ Truman thì càng mập mờ hơn. Trước đó, vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ vốn do Anh và Liên Xô bàn bạc, Mỹ chỉ đóng vai phụ.
Truman cũng chẳng buồn giúp Anh, coi đó là dịp trút giận vì những màn đấu đá giữa Anh và Mỹ trong Thế chiến thứ hai.
- Vấn đề Áo phải được giải quyết ngay. Có thể đem ra đổi lấy nhượng bộ của Liên Xô trong chuyện eo biển Dardanelles. Ngoại trưởng Ernest Bevin nghe Alan Wilson báo cáo xong, im lặng hồi lâu rồi mới lên tiếng. - Còn Iran, dù phải làm gì cũng phải kiên quyết giữ lấy lợi ích của Đế quốc Anh. Clement, cậu thấy sao?
- Cam kết bằng văn bản thì không được. Liên Xô phải công khai tuyên bố sẽ không làm thay đổi hiện trạng của Iran, tuyên bố với cả thế giới rằng họ sẽ không dùng bất kỳ biện pháp nào để lật đổ chính quyền Iran. Thủ tướng Attlee đứng dậy, đi đi lại lại mấy bước rồi nhấn mạnh. - Quân Liên Xô đồn trú ở miền bắc Iran phải rút bớt. Quy mô quân đồn trú phải do Anh và Liên Xô đàm phán song phương.
Có thể đem vấn đề eo biển Thổ Nhĩ Kỳ ra thương lượng, đổi lấy việc đàm phán rút quân khỏi Iran và chấm dứt chế độ quân quản của Hồng quân Liên Xô ở Áo ư?
Alan Wilson kinh ngạc. Theo lịch sử hắn biết, trong chuyện eo biển Dardanelles, cuối cùng Liên Xô đã phải rút lui. Còn lợi ích của Anh ở Iran thì lại rơi vào tay Mỹ.
Quả nhiên, quan chức bán nước chỉ bàn cho vui. Muốn bán nước thật, phải để thủ tướng tự mình ra tay! Hắn đã có thể hình dung ra những câu chuyện Đảng Lao động làm hỏng việc nước rồi.
“Chuyện này tuyệt đối không phải do người ta xúi giục. Chính thủ tướng đã quyết định như vậy.” Alan Wilson thầm nhủ.