Sáng ngày 17 tháng 10.
Tòa sở hữu trí tuệ, Tòa án Trung cấp thành phố.
Mấy hôm trước, hai chữ “trợ lý” trước chức danh thẩm phán của Phan Tiểu Đình vừa được bỏ đi. Hôm nay, cuối cùng cô cũng sắp xử vụ án đầu tiên với tư cách thẩm phán độc lập.
Chỉ tiếc rằng việc cô chủ trì hôm nay mới là buổi hòa giải trước phiên tòa. Niềm háo hức chờ đợi một thành tích đầu đời vì thế cũng vơi đi đôi chút.
Phan Tiểu Đình là lứa sinh viên cuối cùng được nhà nước phân công việc làm trên diện rộng. Cô vào trường năm 1995, tốt nghiệp Đại học Chính trị và Pháp luật Hoa Đông ở Ma Đô năm 1999, rồi được điều về Tòa án Trung cấp thành phố Phương Châu. Cô làm thư ký tòa một năm, sau đó làm thẩm phán trợ lý hai năm.
Năm nay là năm đầu tiên kỳ thi cấp chứng chỉ hành nghề luật sư được đổi thành kỳ thi tư pháp. Theo quy định, từ nay về sau, thẩm phán và kiểm sát viên đều phải vượt qua kỳ thi mới được nhận chức.
Phan Tiểu Đình cũng khá có bản lĩnh. Tháng trước, cô thi một lần đã đỗ. Có kết quả rồi, chánh án thuận đà bỏ luôn chữ “trợ lý” trong chức danh của cô.
Thật ra, đến tận năm 2010, trong ngành vẫn còn một số thẩm phán thuộc lớp cũ chưa thi đỗ, phần lớn ở vùng sâu vùng xa. Các tỉnh ven biển thì gần như đến năm 2006, 2007 đã thi xong hết; những người không đỗ cũng chuyển sang vị trí khác. Trước năm 2002, thẩm phán không cần thi, chỉ có luật sư phải thi.
Đây cũng là hình ảnh thu nhỏ của thời đại. Từ nay, tỷ lệ phụ nữ trong hệ thống tòa án trong nước sẽ ngày càng tăng. Cũng phải thừa nhận, khi học thuộc lòng và làm bài thi các môn xã hội, phụ nữ quả thật có phần nhỉnh hơn.
Lúc này, Phan Tiểu Đình đang ngồi trong phòng nghỉ, xem hồ sơ vụ án và chuẩn bị những việc cuối cùng trước buổi hòa giải.
Một đồng nghiệp trẻ hơn cô vài tuổi đi giày đế thấp, bước nhanh vào phòng. Cô đặt mấy trang hồ sơ bổ sung lên bàn, rồi thuận miệng hỏi:
- Chị Phan, vụ chiều nay có phải dễ xử lắm không? Em thấy hình như là một sinh viên đang đi học kiện một công ty đồ gia dụng nhà bếp với nhân viên nghiên cứu của họ vì xâm phạm bằng sáng chế. Sao số tiền liên quan nhỏ thế, chỉ mấy nghìn tệ, tiền đòi bồi thường lại có mấy trăm?
Phan Tiểu Đình thở dài:
- Đúng là chẳng có gì đáng trông đợi, coi như ôn lại kiến thức thôi. Nhưng Tiểu Tần, em cũng đừng lơ là. Ghi biên bản cho cẩn thận, lát nữa nội dung đó sẽ được đưa vào văn bản hòa giải.
- Vâng, chị cứ yên tâm.
Cô gái được gọi là Tiểu Tần tên là Tần Noãn, vào ngành sau Phan Tiểu Đình hai khóa, mới đến làm từ năm ngoái. Chỉ kém nhau hai khóa mà chế độ phân công việc làm đã không còn, con đường phía trước của Tần Noãn có lẽ cũng khó khăn hơn nhiều. Khi mới vào làm, cô chỉ là thư ký tòa. Dù có thi đỗ kỳ thi tư pháp, cô cũng chưa thể chuyển sang làm thẩm phán trợ lý.
Thấy Tần Noãn đáp lời rất nghiêm túc, Phan Tiểu Đình tiện thể giảng giải thêm cho cô vài câu:
- Số tiền trong vụ này nhỏ như vậy là vì kiện xâm phạm bằng sáng chế thì phải chỉ rõ người ta đã xâm phạm bao nhiêu quyền lợi, ở quy mô nào. Cần chứng minh bị cáo “vì mục đích sản xuất, kinh doanh mà thực sự thực hiện hành vi xâm phạm cụ thể”.
- Nhưng tài liệu nguyên đơn đưa ra chỉ cho thấy bị cáo có thể đã lợi dụng thông tin có được từ quan hệ hợp tác trước kia, định nghiên cứu rồi nộp đơn xin cấp một bằng sáng chế trùng với của nguyên đơn, sau đó bị bác đơn. Chỉ có vậy thôi.
- Sản xuất đâu? Bán hàng đâu? Trước khi được cấp phép, bên kia không liều lĩnh đưa sản phẩm vào sản xuất, tiêu thụ trên quy mô lớn. Vậy lấy gì xác định thiệt hại do xâm phạm? Chị nghĩ nguyên đơn chẳng kiếm được lợi gì đâu.
Dựa vào ba năm kinh nghiệm xét xử các vụ sở hữu trí tuệ, Phan Tiểu Đình đưa ra nhận định rất chuyên môn.
Cũng phải thôi. Đồng Song Khánh, người đã đối đầu với Cố Triệt, ngay từ đầu chỉ định ăn cắp ý tưởng để đăng ký bằng sáng chế, chứ chẳng hề có ý đưa sản phẩm vào sản xuất. Công ty cũng chưa từng quyết định thương mại hóa công nghệ chẳng mấy quan trọng ấy.
Ở điểm này, tố tụng dân sự khác tố tụng hình sự rất nhiều. Luật hình sự coi trọng việc ý định và hành vi có ăn khớp với nhau hay không, đặc biệt chú ý đến động cơ xấu. Chỉ cần đã có hành động thực hiện, dù chưa thành, người ta vẫn có thể bị kết án.
Còn trong tố tụng dân sự thì không có khái niệm “phạm tội chưa thành”, nhất là các vụ việc thương mại. Bên kia có muốn xâm phạm quyền lợi của anh đến đâu, dù đã chuẩn bị đủ mọi thứ, nhưng đến phút chót vẫn chưa làm, chưa gây ra thiệt hại gì, vậy còn có gì để kiện?
Nghe đàn chị phân tích, Tần Noãn cuối cùng cũng hiểu điểm mấu chốt. Nhưng ngay sau đó, cô lại nảy ra một thắc mắc:
- Nếu công ty bị đơn vốn chẳng hề sản xuất, bán hàng trên quy mô lớn, sao đơn kiện của nguyên đơn vẫn được tòa thụ lý?
Phan Tiểu Đình lắc đầu, thở dài:
- Nói sao nhỉ, nguyên đơn này đúng là biết tính toán từng đồng, rất rành việc bới móc. Công ty bị đơn tuy không bán hàng, thậm chí cũng không có chứng cứ chứng minh họ từng định bán, nhưng quả thật đã sản xuất một số mẫu thử, dù số lượng rất ít. Dẫu chỉ chất trong kho, vẫn có thể căn cứ vào lượng hàng tồn liên quan để xác định quy mô xâm phạm.
- Chắc quy trình quản lý nghiên cứu của công ty bị đơn vô tình khiến họ mắc bẫy. Có lẽ bộ phận nghiên cứu làm mẫu thử, chẳng hiểu sao lại để nguyên đơn tên Cố Triệt thu thập được chứng cứ. Anh ta lấy chuyện đó làm căn cứ để tính số tiền khởi kiện. Dĩ nhiên cũng có thể chứng cứ chưa đủ, phải đợi ra tòa mới biết.
- Bởi vậy, số tiền trong vụ này mới thấp đến thế. Chẳng biết anh ta nghĩ gì. Có lẽ người trẻ bây giờ ý thức pháp luật cao hơn rồi, không tranh được miếng ăn thì cũng phải tranh lấy tiếng.
- Chắc anh ta tự đi kiện, đến luật sư cũng không mời nổi. Nếu có một luật sư lâu năm chỉ điểm, hẳn sẽ khuyên anh ta cứ thả dây câu cá lớn, đợi thiệt hại rõ ràng hơn, số tiền liên quan cao hơn rồi mới ra tay.
- Nhưng chị thấy nguyên đơn gần như chẳng có cơ hội kéo công ty bị đơn xuống nước. Dù có lý, anh ta cùng lắm cũng cầm mấy trăm tệ rồi về. Nếu bị đơn cãi rằng hành vi của nhân viên nghiên cứu không phải việc công ty giao, nguyên đơn hẳn chẳng có chứng cứ để buộc tội công ty.
- Hơn nữa, em cũng biết rồi đấy, ngày 26 tháng trước, Tòa án Nhân dân Tối cao cùng Bộ Tư pháp vừa ban hành “Một số quy định về công tác hòa giải nhân dân”. Bây giờ quy định ấy đang được bàn tán khắp nơi, các cấp đều rất coi trọng tỷ lệ hòa giải.
- Nếu chúng ta hòa giải được trước phiên tòa, chánh án cũng dễ ăn nói hơn. Quy định vừa ban hành chưa đầy hai mươi ngày làm việc, vụ này có khi lại là vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đầu tiên trong toàn tòa được hòa giải thành sau khi quy định có hiệu lực.
Tần Noãn nghe rất chăm chú. Những kinh nghiệm phân tích như thế này sẽ giúp ích nhiều cho cô khi tham gia kỳ thi tư pháp năm sau.
Lát nữa nhất định phải quan sát kỹ từ đầu đến cuối, xem cậu sinh viên kia có thể làm nên kỳ tích gì không.
…
Chẳng bao lâu, giờ hòa giải đã đến. Tần Noãn vào phòng trước, xác nhận danh tính hai bên nguyên đơn và bị đơn, sau đó mới mời Phan Tiểu Đình vào chỗ.
Theo quy trình tố tụng dân sự, thư ký thường vào phòng xử trước, xác nhận tình hình rồi mới mời chủ tọa vào. Hòa giải không có quy định riêng, nhưng thường vẫn làm theo khuôn phép của phiên tòa.
Mấy năm gần đây, các phiên xử đều chuyển sang ghi hình. Luật sư mới vào nghề hoặc người xem video phiên tòa trên mạng có lẽ chẳng còn thấy thư ký đâu nữa. Máy quay đã thay vị trí ấy, nên vừa bắt đầu là chủ tọa ngồi ngay chính giữa.
Cả nguyên đơn lẫn bị đơn đều không mời luật sư chuyên nghiệp. Phía nguyên đơn chỉ có một mình Cố Triệt.
Theo lý, phía bị đơn phải có Đồng Song Khánh tham dự, vì hắn là một trong các bị đơn, còn công ty cũng phải cử người đại diện.
Nhưng trên thực tế, công ty không để Đồng Song Khánh ra mặt. Họ chỉ cử Trần Thanh Phong, phụ trách bộ phận nghiên cứu, làm đại diện công ty, rồi phái thêm một nhân viên pháp chế tên Phùng Vân đến.
Ý kiến của Đồng Song Khánh sẽ do Phùng Vân thay mặt trình bày. Dĩ nhiên, giấy ủy quyền và các tài liệu liên quan đều đã chuẩn bị đầy đủ.
Công ty cũng tính rằng số tiền liên quan trong vụ này quá thấp. Nếu mời luật sư, phí luật sư ít nhất cũng cao gấp mấy chục lần số tiền bị đòi bồi thường, chẳng đáng chút nào.
Thái độ của công ty chỉ có một: muốn bồi thường thì để Đồng Song Khánh tự bỏ tiền giải quyết, nhưng phải đứng tên hắn, đừng lôi công ty vào. Công ty không thừa nhận đây là việc công.
Sau đó, công ty có lén đưa tiền bù lại cho Đồng Song Khánh cũng được, miễn đừng công khai ra ngoài. Họ chỉ muốn giữ thể diện.
Với suy nghĩ của hai bên như vậy, buổi hòa giải quả nhiên diễn ra đúng như dự đoán của Phan Tiểu Đình.
Những chuyện lặt vặt khác, hai bên nhanh chóng thống nhất rồi bỏ qua. Cuối cùng, cuộc tranh luận chỉ xoay quanh việc hành vi của Đồng Song Khánh có phải việc công hay không, có phải là hành động do công ty bị đơn sắp đặt từ trước hay không, và công ty có phải chịu trách nhiệm liên đới hay không.
Ngay cả thư ký Tần Noãn đang ghi chép cũng thoáng nảy ra một ý nghĩ: “Nguyên đơn này không phải đến đây để ăn vạ đấy chứ? Anh ta chẳng bận tâm đến quyền lợi thiết thực nào, chỉ chăm chăm bôi nhọ công ty bị đơn, kéo công ty xuống nước. Chẳng lẽ là người của đối thủ cạnh tranh phái tới?
Nhưng vụ này đâu thể gây ảnh hưởng lớn đến xã hội, cũng chẳng khiến truyền thông đưa tin. Hơn nữa, truyền thông vốn không được phép đưa tin về những vụ án chưa xét xử xong.”
Sau một hồi hòa giải, xem ra hai bên không thể đi đến thỏa thuận. Đến phút cuối, Cố Triệt lên tiếng:
- Thưa thẩm phán chủ tọa, tôi có chứng cứ chứng minh hành vi của bên kia là việc công, đã được sắp đặt từ trước. Nếu phía bị đơn không chịu thừa nhận, tôi muốn đưa chứng cứ liên quan cho họ xem.
Phan Tiểu Đình day trán, nhíu mày:
- Đề nghị nguyên đơn lưu ý trình tự tố tụng. Việc hai bên đưa ra chứng cứ để đối chất được tiến hành trong phiên tòa. Nếu xác định sẽ mở phiên xét xử, trước đó còn có bước trao đổi chứng cứ.
- Mục đích của buổi hòa giải hôm nay là xác định liệu hai bên có thể thống nhất trước những bước ấy hay không.
Cố Triệt mỉm cười:
- Cảm ơn thẩm phán đã nhắc nhở. Vậy tôi xin kết thúc buổi hòa giải hiện tại, rồi đưa chứng cứ cho phía bên kia xem trước.
Phan Tiểu Đình hỏi:
- Anh không cần chờ thông báo để cả hai bên có thời gian thu thập chứng cứ sao? Đề nghị nguyên đơn lưu ý, nội dung ghi trên giấy triệu tập hôm nay chỉ là hòa giải trước phiên tòa. Có lẽ anh đã bắt đầu thu thập chứng cứ, nhưng phía bên kia thì chưa chắc.
- Dù hôm nay anh có yêu cầu đưa chứng cứ ra hay không, tòa cũng sẽ dành cho bên kia đủ thời gian thu thập chứng cứ. Sau khi trao đổi chứng cứ, họ còn cần thời gian tìm chứng cứ phản bác và sắp xếp tài liệu.
- Vì vậy, tôi buộc phải nhắc anh rằng nếu nhất quyết đưa chứng cứ ra hôm nay, anh sẽ rơi vào thế bất lợi vì để lộ chứng cứ của mình quá sớm. Nguyên đơn vẫn muốn làm vậy chứ?
Người không hiểu luật tố tụng dân sự có lẽ sẽ thấy những lời Phan Tiểu Đình nói hơi khó hiểu. Theo thủ tục dân sự, nếu buổi hòa giải đầu tiên không thành trước khi hai bên trao đổi chứng cứ, tòa sẽ gửi giấy triệu tập lần thứ hai để hai bên trao đổi chứng cứ. Sau đó còn phải chờ thêm một thời gian mới mở phiên xét xử chính thức đầu tiên.
Nói cách khác, trong đa số trường hợp, đối phương sẽ biết trước anh định đưa ra chứng cứ gì. Chuyện bất ngờ tung chứng cứ ra phút chót chỉ có trong phim hài của Châu Tinh Trì hoặc mấy bộ phim luật sư Hong Kong sơ sài mà thôi.
Kế hoạch ban đầu của Phan Tiểu Đình trong vụ này là: nếu hòa giải lần đầu không thành, tòa sẽ thông báo để hai bên trao đổi chứng cứ sau mười lăm ngày. Trao đổi xong, lại cho mỗi bên mười lăm ngày chuẩn bị cách phản bác chứng cứ của đối phương, rồi mới mở phiên tòa.
Nếu Cố Triệt đưa chứng cứ cho bên kia xem ngay lúc này, kết quả duy nhất là họ sẽ biết trước ba mươi ngày anh định nộp chứng cứ gì. Trong khi đó, Cố Triệt vẫn chỉ có mười lăm ngày để biết phía bên kia sẽ nộp những chứng cứ nào.
Nói cách khác, anh sẽ tặng không cho họ thêm mười lăm ngày để chuẩn bị và nghiên cứu mình. Chuyện này chẳng khác nào trong một cuộc thi, anh tự tin mình có ưu thế vượt trội nên mặc cho đối thủ tìm hiểu mình thêm nửa tháng, đến lúc thi vẫn tin mình có thể thắng áp đảo.
Với tư cách chủ tọa, Phan Tiểu Đình phải nhắc Cố Triệt về hậu quả pháp lý và những bất lợi anh có thể gặp. Nếu anh vẫn nhất quyết làm vậy, cô cũng đành để anh tự quyết.
Quyền lợi có thể từ bỏ, còn nghĩa vụ thì vẫn phải thực hiện.
Cố Triệt không chút do dự đáp:
- Tôi đã hiểu đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ tố tụng của mình trong khâu trao đổi chứng cứ và đối chất. Sau khi buổi hòa giải đầu tiên kết thúc, tôi vẫn kiên quyết đưa chứng cứ quan trọng của mình ra ngay lập tức.