Cuối đời Minh, dân nghèo dưới đáy xã hội, mỗi ngày lo đủ hai bữa đã khó.
Nhưng ở những vùng trù phú, người ta thường ăn ba bữa. Dẫu trong nhà chẳng còn gì, có phải nấu nước trắng với đá thì cũng phải để khói bếp bay lên, kẻo bị bà con lối xóm chê cười.
Thời khóa biểu ở trường tư thục Hàm Châu đại khái như sau:
Buổi sáng đọc sách: thầy dẫn đọc, cả lớp đọc theo, rồi gọi từng người đứng lên đọc.
Ăn sáng.
Tập viết: luyện một trăm chữ chân phương.
Giảng kinh nghĩa: học Tứ Thư, Ngũ Kinh.
Ăn trưa.
Học thuộc: ôn bài, đọc thuộc từng câu từng đoạn.
Làm văn: giảng thơ, câu đối, văn cổ và những bài văn theo lối thi cử.
Ăn tối.
Buổi tối tự học: ôn bài trong ngày, thỉnh thoảng thầy giảng cách làm văn.
…
- Thưa thầy!
- Vào đi.
Máu mũi của Phí Như Hạc đã cầm. Được thầy cho phép, hắn nghênh ngang bước vào lớp.
Phí Thuần thì mặt mũi sưng tím, lấy tay áo che mặt, rón rén theo sau, chỉ sợ người khác trông thấy bộ dạng thảm hại của mình.
Trái lại, Triệu Hãn chẳng hề hấn gì. Hắn thong thả bước vào, ngồi cạnh Phí Thuần.
Thầy dạy tên Bàng Xuân Lai, là một ông đồ già. Trông lão như bị cận, lúc này đang giảng kinh. Lão chẳng buồn ngó xem học trò làm gì, chỉ ghé sách sát mắt, cách mặt chừng hai tấc, ngồi trên bục giảng lắc lư đầu đọc:
- Khổng Tử nói: Người quân tử có ba điều phải răn. Lúc trẻ, khí huyết chưa ổn định, phải răn lòng ham mê sắc dục. Đến tuổi tráng niên, khí huyết hăng hái, phải răn thói tranh đấu. Khi về già, khí huyết đã suy, phải răn lòng tham được.
Rồi lão giảng tiếp:
- Khí huyết là gì? Đó là hai thứ làm nên sự sống của con người, huyết thuộc âm, khí thuộc dương. Nói nôm na, muốn sống thì phải có khí có huyết, âm dương điều hòa…
Bỗng một học trò giơ tay:
- Thưa thầy, răn sắc dục là gì ạ?
- Ha ha ha!
Đám trẻ cười ầm lên.
Phí Như Hạc cũng hùa theo:
- Ta biết! Răn sắc dục tức là tránh xa đàn bà!
- Ha ha ha ha ha!
Cả lớp càng cười to hơn, không khí vui như hội.
Triệu Hãn khẽ hỏi Phí Thuần:
- Kẻ gây chuyện kia là ai?
Phí Thuần cũng hạ giọng đáp:
- Phí Nguyên Giám, người bên Hoành Lâm. Xét theo vai vế, hắn là ông chú của tiểu thiếu gia chúng ta, cùng hàng anh em họ với lão thái gia.
Ra thế, vai vế cao thật. Hắn thuộc hàng chú của Phí Ánh Hoàn.
Bị học trò cắt ngang, Bàng Xuân Lai không giận. Lão vuốt râu, nói:
- Các ngươi đều còn nhỏ, khí huyết chưa định, chớ để lòng vướng vào sắc dục. Phải răn mình!
Phí Nguyên Giám chừng mười hai, mười ba tuổi, cũng là kẻ lưu ban lâu năm. Hắn tiếp tục phá đám:
- Trẻ tuổi mà không gần đàn bà, chẳng phải sẽ không sinh được con sao? Trong ba điều bất hiếu, không có người nối dõi là lớn nhất. Thầy nói vậy hẳn là sai rồi!
- Đúng, thầy nói sai rồi! Phí Như Hạc cũng hùa theo.
Lớp này có hơn hai mươi học trò. Phí Nguyên Giám với Phí Như Hạc, một kẻ vai vế cao, một kẻ là thiếu gia, xem ra đều thuộc hạng cầm đầu đám học trò quậy phá.
Hai người phá thầy, đám đàn em cũng nhao nhao phụ họa.
Chỉ trong chớp mắt, lớp học ồn ào như cái chợ.
Bốp, bốp, bốp!
Bàng Xuân Lai rốt cuộc không nhịn được nữa, lấy thước đập bàn, trợn mắt quát:
- Im lặng! Im lặng! Răn sắc dục ở đây là không được đắm chìm trong sắc dục. Ăn uống nam nữ vốn là lẽ tự nhiên. Ăn để no bụng, cưới vợ sinh con, đều là bản tính con người, sao có thể dứt bỏ hẳn? Nhưng ăn uống vô độ, ham mê sắc dục, chỉ biết hưởng lạc, ấy là lòng tham. Răn sắc dục không phải răn bản tính, mà là răn lòng ham muốn!
Phí Nguyên Giám vẫn cãi bướng:
- Thầy nói bậy. Trong sách chú giải của Chu Tử đâu có nói vậy.
- Đúng đó! Chu Tử không nói thì chính là thầy nói bậy! Phí Như Hạc tiếp lời.
Kẻ xướng người họa, lớp học càng thêm náo nhiệt.
Triệu Hãn nhìn quanh, thấy cả lớp đều hùa theo quậy phá. Chỉ có một học trò ngồi bàn đầu vẫn cúi đầu đọc sách, từ nãy đến giờ chẳng nói câu nào. Áo quần cậu ta mỏng manh, nhìn là biết nhà nghèo.
Bốp, bốp, bốp, bốp, bốp!
Bàng Xuân Lai ra sức đập thước, nhưng lớp học đã ồn như vỡ chợ. Hết cách, lão đành bảo:
- Tự học đi. Không được chạy lung tung, chờ tan học!
- Oa… a a a!
Đám học trò đồng loạt reo hò, như thể vừa thắng trận, rồi lại quay sang đùa nghịch.
Bàng Xuân Lai mặc kệ đám quỷ sứ ấy. Lão đổi sang vẻ mặt hiền từ, gọi học trò nghèo ở bàn đầu:
- Từ Dĩnh, lên đây.
Cậu học trò tên Từ Dĩnh lập tức bước tới, lễ phép hỏi:
- Thầy có điều gì dạy bảo?
Bàng Xuân Lai ân cần hỏi:
- Những điều hôm nay thầy giảng, con hiểu cả chứ?
- Con hiểu ạ.
Từ Dĩnh gật đầu.
Bàng Xuân Lai nhắc nhở:
- Khổng phu tử nói răn sắc dục, răn tranh đấu, không phải chỉ là tránh đàn bà hay tránh đánh nhau. Điều cốt yếu là kiềm chế ham muốn trong lòng. Khí huyết khơi dậy điều gì, lòng ham muốn sẽ hướng về điều ấy. Bậc thánh nhân giống người thường ở khí huyết, khác người thường ở chí khí. Con nên noi gương thánh nhân, nuôi chí khí, khắc chế dục vọng. Có vậy mai sau mới làm nên nghiệp lớn.
Từ Dĩnh ngẫm nghĩ một lát rồi hỏi:
- Nhưng trước đây thầy từng nói, bậc đại trượng phu không thể thiếu khí huyết.
Bàng Xuân Lai giải thích:
- Khí huyết ở đây là lòng ham muốn của con người. Khắc chế khí huyết tức là khắc chế ham muốn. Còn nói đại trượng phu không thể thiếu khí huyết, ấy là phải có máu nóng, có cốt cách. Tự dưng tranh đấu với người ta chỉ là hơn thua nhất thời, không phải khí phách của bậc nam nhi.
Lão chỉ xuống lớp:
- Đám học trò hư đốn kia, lòng ham muốn thì quá đầy, nhưng khí phách chẳng có bao nhiêu. Con cứ chăm chỉ đọc sách, đừng tranh chấp với chúng, chớ phụ tài năng của mình. Nhưng cũng không được đánh mất khí phách, không được thiếu cốt cách.
Từ Dĩnh vội chắp tay:
- Đa tạ thầy chỉ bảo.
Trong lớp, đám học trò vẫn đánh lộn, còn thầy chỉ mặc kệ, tranh thủ giảng riêng cho cậu học trò nghèo.
Đang lúc ấy, chuông tan học vang lên.
Học trò reo hò, ùn ùn kéo ra khỏi lớp. Nhà gần thì chạy về ăn cơm, học trò ở trọ thì kéo nhau đến nhà ăn. Những người nhà xa nhà gần, không tiện chạy về cũng chẳng ở trọ, lấy hộp cơm mang theo ra ăn ngay trong lớp.
Phí Như Hạc như vừa được mãn hạn, hớn hở chạy ra ngoài. Bỗng hắn quay lại, chỉ vào Triệu Hãn:
- Cái… cái người kia…
- Triệu Hãn. Hắn cười đáp.
- Đúng, Triệu Hãn. Đi ăn cùng ta.
Trong lúc họ bước ra khỏi lớp, Từ Dĩnh, cậu học trò nhà nghèo, cũng ôm khư khư một gói nhỏ, vội vã đi ra.
Tiếc rằng cậu chạy không đủ nhanh. Vừa đứng dậy đã bị người ta chặn đường. Bốn, năm kẻ vây kín cậu, cố ý không cho thầy đang thu dọn đồ đạc trông thấy.
Kẻ cầm đầu chẳng ai khác ngoài Phí Nguyên Giám.
Từ Dĩnh không muốn gây chuyện, cúi đầu quay đi. Lập tức có người đẩy cậu trở lại.
Phí Như Hạc bất ngờ kéo Triệu Hãn, cười nói:
- Khoan đi ăn, xem kịch hay trước đã.
Bàng Xuân Lai kẹp sách với thước dưới nách, tay chống gậy, run rẩy đi khỏi lớp.
Thấy thầy đã đi xa, Phí Nguyên Giám cất giọng chế giễu:
- Từ đại tài tử, hôm nay ăn món gì vậy?
Từ Dĩnh che gói cơm trưa, cúi đầu đáp:
- Bánh bột mì.
- Nhà ngươi còn nợ tiền thuê ruộng, vậy mà ăn nổi bánh bột mì sao? Mau mở ra cho ta xem!
Phí Nguyên Giám cười càng đắc ý, đưa tay chộp lấy.
Từ Dĩnh lắc đầu liên hồi, ôm gói đồ ngồi thụp xuống, chờ bị đánh.
Thấy cậu chỉ ngồi im chờ ăn đòn, Phí Nguyên Giám lập tức mất hứng, quay người bỏ đi:
- Chán thật!
Những học trò khác đấm đá Từ Dĩnh mỗi đứa vài cái rồi cũng lần lượt rời lớp.
Bị đánh xong, Từ Dĩnh trái lại thở phào nhẹ nhõm. Cậu ôm đồ chạy biến ra ngoài.
Triệu Hãn chứng kiến từ đầu đến cuối mà chẳng ra tay giúp. Hắn hỏi:
- Thiếu gia, sao ngài không thấy chuyện bất bình thì rút đao tương trợ?
- Tương trợ cái khỉ! Phí Như Hạc bực bội nói. - Thằng ngốc ấy cùng hàng với ông nội ta, chẳng lẽ ta lại đánh bậc trưởng bối? Nhưng mà, thiếu gia ta đúng là ngứa mắt hắn. Đợi hôm nào hắn làm chuyện lớn, chẳng hạn đánh người ta đến gần chết, ta ra tay cũng phải lẽ.
Phí Thuần lập tức nịnh:
- Thiếu gia vừa có dũng, vừa có mưu, lại giàu lòng nghĩa hiệp. Sau này nhất định sẽ thành đại hiệp lừng danh.
- Ha ha ha! Phí Như Hạc nghe mà khoan khoái cả người. - Nói hay lắm. Sau này thiếu gia ta nhất định sẽ thành đại hiệp!
Triệu Hãn cạn lời. Đã là con cháu dòng chính của nhà quyền quý, không nghĩ đến chuyện thi cử làm quan thì thôi, ít ra cũng phải nuôi chí làm tướng. Mơ làm hiệp khách là thế nào?
Chắc đọc Thủy Hử nhiều quá rồi!
Ba người cùng đi đến nhà ăn. Đi được mấy chục bước, họ thấp thoáng trông thấy Từ Dĩnh đang ngồi thu mình dưới lan can đình nghỉ mát.
Triệu Hãn nói:
- Thiếu gia, ta qua xem thử.
- Có gì mà xem? Chắc lại đang khóc. Mỗi lần bị bắt nạt, tên ấy chẳng biết đánh trả, chỉ trốn một mình mà khóc. Phí Như Hạc bĩu môi.
Phí Thuần giải thích:
- Thiếu gia từng giúp cậu ta rồi. Thằng nhóc ấy không biết điều, sống chết cũng không chịu nhận.
Triệu Hãn rón rén bước lại gần, quả nhiên nghe thấy tiếng nức nở.
Từ Dĩnh ngồi thu mình bên ngoài lan can đình, vừa lau nước mắt vừa gặm bánh cám. Nhà cậu thuộc loại nông dân có ít ruộng riêng nhưng vẫn phải thuê thêm đất cày. Cả nhà chỉ có vài mẫu ruộng, làm gì cũng chẳng đủ ăn. Họ còn phải nhận việc làm thuê lúc nông nhàn thì mới sống nổi.
Những gia đình nửa làm ruộng nhà, nửa cày thuê như thế, chỉ cần gặp năm đói kém là chút ruộng ít ỏi cũng khó giữ, sớm muộn sẽ bị nhà giàu thâu tóm.
Nghe tiếng người phía sau, Từ Dĩnh không dám quay đầu, cũng chẳng dám đứng lên. Cậu nhét nốt nửa miếng bánh vào miệng, nuốt vội vàng, rồi ôm đầu, chuẩn bị chịu đòn.
Triệu Hãn động lòng thương, lấy mấy đồng tiền ra, nói:
- Tuổi này còn đang lớn, chỉ ăn bánh cám thì không đủ. Cầm lấy, mua chút gì ăn đi.
Thấy mấy đồng tiền được đưa tới, Từ Dĩnh mới chậm rãi ngẩng đầu. Cậu không biết Triệu Hãn là ai, bèn đứng dậy chắp tay:
- Xin nhận tấm lòng tốt của huynh đài. Nhưng một chiếc bánh cũng đủ no rồi.
Quả nhiên cậu cứng cỏi. Triệu Hãn chắp tay đáp lễ rồi quay đi, nhanh chân đuổi theo Phí Như Hạc.
- Thế nào? Phí Như Hạc cười hỏi.
- Là người có cốt khí.