Đến tuổi rồi người ta mới hiểu, đôi khi đi ngoài được một bãi thật đẹp cũng là chuyện đáng đem ra khoe.
Năm 1979, ấy là một mùa xuân.
Trần Kỳ kéo lại quần, bước ra khỏi nhà xí công cộng trong con ngõ Môn Khung. Hắn khoan khoái vẽ một vòng tròn dưới đất.
Vừa rồi hắn đi ngoài một bãi thật đã đời. Bụng dạ thông suốt, tinh thần sảng khoái. Trái tim mười chín tuổi đập mạnh, từng nhịp máu dồn khắp cơ thể. Thứ vẫn chưa một lần được dùng đến trong người hắn, nhờ áp lực trong bụng mà cũng rục rịch ngóc đầu. Cảm giác này lâu lắm rồi mới có!
Chín giờ sáng.
Giờ làm việc đã qua, con ngõ vắng lặng như tờ.
Con ngõ dài chừng một trăm mét, rộng ba mét, nép mình kín đáo bên trong khu Đại Sách Lan. Nhưng ba mươi năm trước, nơi đây từng là phố ăn vặt lừng danh. Thịt bò kho tương của Phục Thuận Trai, bánh mì áp chảo túi đeo của Thụy Tân Lâu, đậu phụ già nhà họ Khang, rồi bánh nếp Tiền, lòng non Phùng, bánh bao Dương… Tất cả cùng khu Đại Sách Lan làm nên chốn phồn hoa bậc nhất kinh thành.
Trần Kỳ đi thêm mấy bước, tới trước cổng viện số mười hai. Trên cửa đóng một tấm biển: Khu tập thể Nhà sách Tân Hoa.
Trước kia, Trương Hận Thủy từng sống ở đây. Trong ngoài có tới bảy lớp sân, rộng rãi khác thường. Ông ở suốt ba năm, viết nên bộ Kim Phấn thế gia, sau đó chuyển tới Nam Kinh. Khu viện trải qua mấy lần sang tay, cuối cùng biến thành nhà tập thể.
Đã là nhà tập thể thì đương nhiên chẳng thể ngăn nắp.
Mấy chục hộ dùng chung nguồn nước. Khắp nơi là mái che chứa than cùng những gian kho dựng tạm. Xoong nồi, bát đũa, đủ thứ lặt vặt trong nhà ngày nào cũng va chạm ầm ĩ. Người ta thường khen đó là hơi thở khói lửa nhân gian. Nhưng lời khen ấy chỉ có thể thốt ra khi bản thân đứng trên cao, có tiền bạc làm chỗ dựa. Còn nếu đang ngụp lặn giữa đám khói lửa ấy, chẳng ai thấy nó đẹp đẽ gì…
Trần Kỳ ở mãi không quen nơi tồi tàn này. Cha mẹ đều đã đi làm. Hắn bước vào nhà, rửa tay rồi vốc nước lau mặt. Trong chiếc gương có hình ngôi sao đỏ Đông Phương Hồng, một gương mặt thanh niên hiện ra.
Tóc hắn không chải ngôi giữa theo mốt đương thời mà cắt rất ngắn, từng sợi dựng lên như gai nhọn. Đôi mắt sáng, môi hơi mỏng, khiến gương mặt tuấn tú có thêm vẻ ngang tàng. Hắn cao khoảng một mét bảy tám, vào thời này đã là rất cao.
Cao đến mức nào ư?
Quách Phú Thành cao chừng một mét sáu lăm, Lưu Đức Hoa một mét sáu chín, Trương Học Hữu một mét bảy ba. Lê Minh cao một mét bảy chín mới thật sự được xem là người khổng lồ. Nếu bạn thấy ba người kia cũng khá cao, đó là vì trong giày của họ quanh năm đều lót đế tăng chiều cao đặc chế…
- Trần Kỳ?
- Trần Kỳ?
Ngoài cửa bỗng vang lên tiếng gọi. Một cô gái chạy vào, tóc ngắn chấm tai, khuôn mặt tròn như quả táo, làn da thô ráp, thân hình cao lớn. Nàng mặc nguyên bộ quần áo vải bông cũ màu xám, chân đi đôi giày vải đế đỏ, mặt đen. Bàn chân ấy ít nhất cũng phải cỡ bốn mốt.
- Sao cậu còn lề mề thế? Mau đi họp!
- Tôi không muốn đi.
Hắn uể oải, chỉ muốn nằm thêm một lát.
- Cậu còn thế nữa là tôi phê bình cậu đấy! Sao trở về thành phố rồi, cậu lại biến thành phần tử lạc hậu tiêu cực, chán chường thế này? Đồng chí Trần Kỳ, phấn chấn lên! Đừng vì gặp khó khăn nhất thời mà buông xuôi. Tổ chức sẽ sắp xếp việc làm cho chúng ta!
- Đồng chí Hoàng Chiếm Anh, cô đừng bận tâm đến tình nghĩa cách mạng của chúng ta. Cứ để tôi sa đọa đi…
- Bớt nói nhảm! Đi mau, đi mau!
Giọng Hoàng Chiếm Anh đã lớn, sức lại càng khỏe. Nàng túm cổ áo kéo hắn đứng dậy.
Trần Kỳ không còn cách nào, đành chậm chạp mặc áo khoác, xỏ cùng một đôi giày vải mặt đen đế đỏ.
Hai người lần lượt đạp xe nam loại hai tám, ra khỏi con ngõ. Vừa ngẩng đầu, trước mắt đã là khu Đại Sách Lan đang dần khôi phục sức sống. Họ rẽ ngoặt mấy lần, tới phố Châu Thị Khẩu, rồi đi thẳng về phía đông. Kinh thành năm 1979 chậm rãi lướt qua bên cạnh, hệt từng khuôn ảnh cũ.
Bầu trời phủ một màu xám đục. Đường phố vì xe cộ thưa thớt mà trông rộng mênh mông. Xe đạp cứ thế chạy giữa lòng đường, chẳng ai buồn tránh né. Hai bên là những dãy nhà thấp bé, cũ kỹ, dây điện cùng cột điện giăng chi chít. Đám đông cũng mang một màu tối sẫm, xanh lam, xám tro, xanh quân đội. Chỉ có bộ đồng phục trắng của cảnh sát mới điểm vào khung cảnh ấy một vệt sáng.
Hai bên đường, cách một quãng lại có người đang trồng cây.
Hai năm trước, Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc tuyên bố kinh thành là thành phố nằm bên rìa sa mạc hóa của thế giới.
Đó là sự thật. Bão cát mùa xuân ở đây dữ dội vô cùng. Năm nay lại vừa có một trận cát vàng ngập trời. Tân Hoa xã đặc biệt đăng bài “Gió cát áp sát kinh thành”. Đúng lúc cả nước sắp tổ chức Hội nghị Cán bộ cấp cao lần thứ năm, vì thế ngày mười hai tháng ba được chọn làm Ngày Tết trồng cây.
Năm nay là năm đầu tiên. Toàn thành phố đều trồng cây dương. Từ đó về sau, mùa xuân nơi đây không chỉ có bão cát, mà còn có thêm cả lông dương, lông liễu bay mù trời…
Hai người đạp khoảng năm cây số thì tới phía đông Thiên Đàn. Trước mắt họ sừng sững một tòa nhà:
Câu lạc bộ Công nhân quận Sùng Văn!
- Đông người thế?
- Đám thanh niên không có việc làm đợt này chắc đều tới cả rồi!
- Phải gọi là thanh niên chờ việc!
- Ừ ừ, chờ việc, chờ việc… Hóa ra thời này đã bắt đầu đẻ ra những cách gọi mới rồi.
Trần Kỳ lẩm bẩm trong bụng. Trước mặt hắn là biển người chen chúc, gần như không có chỗ đặt chân. Nam nữ đều còn rất trẻ, vẻ mặt ai nấy ủ ê hơn nhau, quần áo quê mùa hơn nhau. Thỉnh thoảng lại có người ngó nghiêng, chờ câu lạc bộ mở cửa.
Hoàng Chiếm Anh thuộc kiểu người hướng ngoại, chẳng biết sợ giao tiếp là gì. Nàng kéo một thanh niên gầy gò đeo kính lại, hỏi:
- Đồng chí, bọn tôi vừa tới. Cậu đã nghe ngóng được tin gì chưa?
- Tôi đúng là nghe được đôi chút…
Người kia cũng nhiệt tình, hạ giọng nói:
- Nghe đâu đợt chúng ta là đợt thí điểm. Người ta định lấy chúng ta ra làm trước, mở rộng hợp tác xã sản xuất và phục vụ.
- Hợp tác xã? Đó là đơn vị tập thể!
Hoàng Chiếm Anh trợn tròn mắt. Vốn mắt nàng đã to, giờ gần như muốn lồi ra ngoài. Nàng cũng hạ giọng:
- Không được đâu! Đơn vị tập thể lương thấp, chế độ kém, chẳng có phúc lợi gì, ra ngoài còn bị người ta chê cười.
- Này này, ở nhà tôi cô còn nói năng đầy vẻ chính nghĩa cách mạng, sao chớp mắt đã thực tế thế?
Trần Kỳ không nhịn được, lên tiếng.
- Nếu là đơn vị chính thức, dù bảo tôi đi quét nhà xí tôi cũng chịu. Nhưng đơn vị tập thể đâu được xem là chính thức. Cậu đừng cười tôi, cậu cũng thế thôi. Cha mẹ cậu chịu nổi cảnh mất mặt ấy chắc?
- Tôi thì chẳng sao cả…
Đúng lúc ấy, đám đông bắt đầu nhốn nháo. Từng lớp người dồn về phía trước. Có người lớn tiếng hô hào giữ trật tự. Câu lạc bộ đã mở cửa.
Hoàng Chiếm Anh kéo hắn xông vào. Nàng khỏe như Trương Phi, chen giữa biển người mà vẫn không để tụt lại. Hai người vất vả lắm mới vào được bên trong. Đó là một đại sảnh có thể chứa cả nghìn người, gồm hai tầng. Phía trước là sân khấu, vừa có thể tổ chức hoạt động, vừa có thể chiếu phim.
Một biểu ngữ được kéo ngang sân khấu:
“Buổi thuyết minh tại chỗ về việc chính quyền giải quyết công ăn việc làm cho thanh niên chờ việc!”
Hai người tìm chỗ ngồi xuống.
Chẳng bao lâu sau, mấy vị lãnh đạo bước lên sân khấu. Cuộc họp chính thức bắt đầu.
Đầu năm 1979, cả nước có hai mươi triệu người đang chờ được bố trí việc làm. Trong đó, hơn mười triệu là thanh niên trí thức, hai triệu ba trăm nghìn lao động nhàn rỗi ở thành thị, một triệu linh năm vạn người tốt nghiệp các trường trung cấp, cao đẳng cùng bộ đội xuất ngũ…
Tình hình ở kinh thành đặc biệt khó khăn. Có tới bốn trăm nghìn thanh niên chờ việc, bình quân cứ hai phẩy bảy hộ lại có một người chưa có việc.
Tỷ lệ ấy đáng sợ đến mức nào!
Còn đáng sợ hơn cả thời kỳ sau đại dịch.
Nhiều người thường có một ấn tượng cứng nhắc về thời đại này: học hành tử tế, tốt nghiệp trung cấp là có thể tha hồ tung hoành, được nhà nước phân công việc làm…
Đúng là có phân công. Nhưng điều kiện trước hết là phải có đủ chỗ làm.
Phong trào thanh niên lên núi xuống nông thôn bắt đầu từ thập niên năm mươi. Về bản chất, đó là cách giảm bớt áp lực việc làm do đợt bùng nổ dân số đầu tiên gây ra.
Sau làn sóng thanh niên trí thức lần lượt trở về thành phố, họ lại chồng lên đợt bùng nổ dân số thứ hai, khiến số thanh niên chờ việc tăng vọt. Đám người này tuổi trẻ khí thịnh, không có việc làm, suốt ngày lang thang trong thành phố, đánh nhau gây sự, trở thành một nhân tố cực kỳ bất ổn.
Bởi vậy, bố trí việc làm là nhiệm vụ hàng đầu của đất nước trong năm nay.
Vị lãnh đạo trên sân khấu thao thao bất tuyệt hồi lâu. Trần Kỳ nghe một lát, rút lại chỉ có ba điểm.
Cho phép cha mẹ nghỉ hưu trước tuổi, để con cái tiếp nhận công việc.
Mỗi cơ quan, đơn vị phải nhận một số lượng nhất định thanh niên chờ việc. Có thể tuyển lao động tạm thời dài hạn, khuyến khích một người làm phần việc của hai người, ba người ăn suất cơm của năm người.
Phát triển nền kinh tế tập thể, mở rộng đường lối, nới lỏng điều kiện tìm việc.
- Con cái tiếp nhận công việc, lao động tạm thời, đi làm rồi ngồi chơi, việc làm linh hoạt… Thì ra nguồn gốc đều từ đây!
- Ngành dịch vụ cả nước gần như đã tê liệt, đương nhiên chẳng còn mấy chỗ làm. Muốn có thêm việc thì phải khôi phục ngành dịch vụ thôi!
- Đến cuối thập niên chín mươi, đợt bùng nổ dân số thứ ba lại tới, sau đó các trường đại học bắt đầu mở rộng tuyển sinh… Vẫn là thời hậu thế đơn giản hơn. Phát sóng trực tiếp, giao đồ ăn, gọi xe qua mạng, tất cả đều có sẵn.
Trần Kỳ bật cười. Nhưng nghĩ đến thời hậu thế, sắc mặt hắn lại ảm đạm, buồn bã thở dài.
- Ôi, làm phim ngắn lỗ vốn rồi!
- Một người thành đạt có tài sản mấy chục triệu như tôi, vậy mà lại chạy tới cái ngõ tồi tàn này đổ bô. Biết kêu ai đây?
Không sai, hắn đương nhiên là kẻ từ thời đại sau xuyên tới.
Nói thật, hắn chẳng muốn tới đây chút nào. Thời hậu thế tốt biết bao! Có mạng không dây, có Bilibili, có TikTok, có đồ ăn giao tận cửa, có tàu cao tốc. Đến chuyện mua vui cũng chẳng cần bước ra ngoài, chỉ cần cầm điện thoại đặt một đơn là người từ khắp nơi có thể bay tới tận cửa. Ngay cả Tiểu Mễ cũng chế tạo xe hơi rồi, Lôi Quân còn tự tay mở cửa xe cho khách…
Kiếp trước, Trần Kỳ sống tới hơn bốn mươi tuổi. Hắn là một cư dân mạng lão làng, từ thời diễn đàn BBS đã nổi tiếng với những màn tranh luận nảy lửa trên mạng. Thời trẻ hắn đi làm thuê, về sau tự mình khởi nghiệp. Trên Weibo, hắn cũng là nhân vật có tiếng. Lượng người theo dõi cộng lại từ các kênh video ngắn đã vượt mười triệu. Hắn từng đầu tư phim truyền hình, từng livestream bán hàng, từng ngủ với người nổi tiếng trên mạng và các cô gái cosplay. So với người giỏi hơn thì hắn chưa bằng, nhưng so với người kém hơn lại dư dả. Quan trọng nhất là hắn không phải làm trâu làm ngựa cho kẻ khác.
Con đường đời cũng xem như trải qua đủ nhọc nhằn. Khó khăn lắm hắn mới vượt qua được đại dịch. Tình hình chung khi ấy chẳng tốt đẹp gì, đến mức Giả Linh giảm cân thôi mà cả nước cũng biết sạch.
Hắn kiếm tiền bất chính, nhưng người khác còn kiếm bẩn hơn. Đã bẩn lại còn có thế lực tư bản chống lưng.
Tóm lại, các tập đoàn lớn thì độc quyền, tiền của công ty nhỏ ngày càng khó kiếm. Cổ phiếu của hắn trên sàn Thượng Hải, Thâm Quyến cũng chìm nghỉm. Hắn đem hết vốn liếng lao vào phim ngắn rồi thất bại. Sau một bữa rượu trong cơn phiền muộn, tỉnh dậy, hắn đã tới nơi này.
Cha mẹ hắn đều là nhân viên Nhà sách Tân Hoa. Vốn dĩ hắn còn một cô em gái nhưng con bé đã chết yểu. Nguyên chủ tốt nghiệp trung học liền lên nông thôn tham gia lao động. Hoàng Chiếm Anh là bạn chiến đấu cách mạng của hắn, cha mẹ nàng cũng làm việc tại Nhà sách Tân Hoa, hai nhà sống chung một khu viện. Bên dưới nàng còn một cậu em trai.
Sau khi trở về thành phố, nguyên chủ đã thi rất nhiều lần nhưng lần nào cũng thất bại, vẻ vang trở thành một thanh niên chờ việc.
- Phải ưu tiên những người lớn tuổi hơn, thời gian chờ việc lâu hơn!
- Sau cuộc họp hôm nay, cán bộ khu phố sẽ tới từng nhà thăm hỏi, thành lập hợp tác xã sản xuất và phục vụ, bảo đảm mỗi thanh niên chờ việc đều có thể tìm được một công việc!
- Mong mọi người tin tưởng tổ chức. Đồng thời, bản thân cũng phải thay đổi tư tưởng. Thời đại đang đổi thay, chúng ta và nước Mỹ còn thiết lập quan hệ ngoại giao rồi! Hơn nữa, công việc không phân cao thấp, lao động không chia sang hèn. Ở đâu cũng có thể cống hiến cho Tổ quốc, góp gạch xây dựng công cuộc bốn hiện đại hóa!
Vị lãnh đạo trên sân khấu nói từng lời vang như tiếng chuông. Người bên dưới lại ngơ ngác, chẳng biết phải làm sao.
Trần Kỳ ngáp một cái.