Lại nói, văn thư về khoa thi ân được truyền đến Hồ Quảng, lập tức làm kinh động một bậc học rộng tài cao. Người ấy họ tên là gì? Chính là Phạm Trọng Vũ, ở thôn Nam An Thiện, huyện Giang Hạ, phủ Vũ Xương, Hồ Quảng. Vợ chàng là Bạch Ngọc Liên, con trai là Kim Ca, vừa tròn bảy tuổi. Cả nhà ba người nương tựa vào nhau mà sống.
Phạm Trọng Vũ tuy học rộng, từng được người đời gọi là danh sĩ, nhưng gia cảnh lại khốn khó vô cùng, chỉ đủ kiếm miếng ăn qua ngày. Một hôm, chàng từ buổi hội văn trở về, miệng thở dài, nét mặt ủ ê, lòng dạ chẳng vui.
Bạch thị vừa trông thấy đã lấy làm lạ. Chẳng rõ chồng gặp chuyện gì, hay có va chạm với ai, nàng bèn bước tới hỏi:
- Tướng công hôm nay đi hội văn về, cớ sao lại buồn bực như vậy?
Phạm Trọng Vũ đáp:
- Nàng chưa biết đó thôi. Hôm nay ta cùng các bạn đồng song hội văn, nhưng chưa kịp làm bài thì thấy ai nấy đều thu xếp hành lý, sửa soạn lên đường. Ta liền hỏi: “Mọi người vội vã như vậy, định đi đâu?” Các bạn bảo: “Phạm huynh còn chưa hay ư? Thánh thượng vừa ban một ơn lớn chưa từng có, mở thêm khoa thi ân. Văn thư đã truyền đến bản tỉnh từ lâu rồi. Chúng ta còn phải lên kinh dự thi, huống chi Phạm huynh! Nếu huynh lên kinh, phen này ắt sẽ đứng đầu bảng.” Nghe họ nói vậy, ta chẳng còn lòng dạ nào, đành buồn bã trở về. Nàng thử nhìn gia cảnh nhà ta xem, nghèo đến mức trong nhà chẳng có nổi một vật đáng giá. Ta lấy đâu ra tiền lên kinh dự thi?
Nói rồi, chàng buông một tiếng thở dài.
Bạch thị hiểu ra đầu đuôi, bèn dịu dàng khuyên nhủ:
- Tướng công, thì ra là vì chuyện ấy. Theo ý thiếp, cứ buồn rầu cũng chẳng ích gì. Thiếp vốn đã nghĩ đến việc này từ lâu. Từ ngày rời xa mẹ đến nay đã mấy năm. Trước kia, thiếp vẫn định chờ tướng công lên kinh dự thi thì cùng đi theo. Một là để tướng công dự thi, hai là tiện đường về thăm mẹ. Chỉ tiếc việc đời chẳng chiều lòng người, nhà ta lại quá đỗi khó khăn, đành gác chuyện ấy sang một bên vậy.
Bạch thị khuyên chồng thêm nhiều lời. Phạm Trọng Vũ nghĩ kỹ, thấy đúng là chuyện có lo cũng vô ích, đành tạm gác nỗi buồn sang bên.
Sáng hôm sau, chàng đang rửa mặt chải đầu thì chợt nghe có người gõ cửa. Phạm Trọng Vũ vội bước ra mở cửa, nhìn thấy người đứng ngoài là một lão bằng hữu chí thân: Lưu Hồng Nghĩa.
Hai người mừng rỡ nắm tay nhau bước vào căn nhà tranh. Lưu Hồng Nghĩa tuổi đã cao, tính tình ngay thẳng, từ trước đến nay Bạch thị vốn chẳng cần lui ra tránh mặt, nên nàng bước tới làm lễ chào bá bá. Kim Ca cũng chạy ra vái chào.
Lưu lão hết sức vui mừng. Mọi người nhường chỗ, pha trà mời khách. Lưu lão nói:
- Hôm nay ta đến đây vì có một việc muốn bàn với hiền đệ. Nay Thánh thượng ban ơn lớn, mở thêm khoa thi ân, hiền đệ đã nghe tin chưa?
Phạm Trọng Vũ đáp:
- Hôm qua tiểu đệ đi hội văn mới hay chuyện ấy.
- Hiền đệ đã biết rồi, vậy có tính toán gì chưa?
Phạm Trọng Vũ thở dài:
- Với người khác, tiểu đệ còn có thể giấu giếm, chứ trước mặt lão huynh thì nào dám nói dối. Huynh xem, nhà cửa trống không, nghèo đến mức chẳng có gì trong tay. Tiểu đệ biết phải làm thế nào?
Nói đến đó, sắc mặt chàng càng thêm buồn thảm.
Lưu lão thấy vậy, liền hỏi:
- Hiền đệ đừng quá sầu não. Chẳng hay chuyến lên kinh cần bao nhiêu lộ phí?
Phạm Trọng Vũ đáp:
- Nói đến chuyện ấy càng khiến người ta khó xử.
Rồi chàng kể lại chuyện Bạch thị muốn nhân dịp lên kinh mà về thăm mẹ.
Lưu lão nghe xong, liên tiếp gật đầu:
- Việc lớn nhất ở đời không gì hơn chữ hiếu. Đó cũng là chuyện nên làm. Vậy tính ra cần bao nhiêu bạc?
- Hôm qua tiểu đệ đã tính kỹ. Nếu cả ba người cùng lên kinh, tiền ăn ở, đi đường và mọi khoản chi tiêu ít nhất cũng phải bảy tám mươi lạng bạc. Trong lúc này, biết xoay xở ở đâu cho ra?
Nói rồi, chàng đành kết luận:
- Thôi thì bỏ qua vậy.
Lưu lão trầm ngâm hồi lâu, sau đó mới lên tiếng:
- Nếu vậy, để ta về tính cách lo liệu cùng hiền đệ. Nếu việc thành, chẳng phải quá tốt hay sao?
Phạm Trọng Vũ rối rít cảm tạ. Lưu lão đứng dậy định cáo từ, nhưng chàng nhất quyết giữ lại dùng bữa.
Lưu lão nói:
- Ăn một bữa chẳng phải chuyện gì lớn, chỉ sợ làm lỡ việc. Cho ta về sớm thu xếp mới là điều quan trọng.
Phạm Trọng Vũ thấy vậy cũng không dám níu kéo thêm, đành tiễn lão ra tận cổng rào. Lúc chia tay, Lưu lão dặn:
- Cứ đến ngày mai. Hiền đệ nhất định phải ở nhà chờ tin ta.
Dặn xong, lão quay gót ra về.
Phạm Trọng Vũ trở vào, lòng vừa mừng vừa ngậm ngùi. Mừng vì chuyện bỗng nhiên có đường xoay xở; ngậm ngùi vì thân mình đã nghèo túng, lại còn làm phiền đến bạn già. Chàng cùng Bạch thị ngồi tính đi tính lại, nhưng cũng chỉ là tính chuyện trên trời, chưa biết tiền bạc sẽ từ đâu mà có.
Sang hôm sau, Phạm Trọng Vũ đứng ngồi không yên, hết nhìn ra cửa lại ngóng vào sân. Đến gần giữa trưa, chàng chợt nghe tiếng gõ cửa, vội chạy ra mở. Chỉ thấy Lưu lão dắt theo một con lừa đen, mồ hôi nhễ nhại, thở hồng hộc bước vào.
Lão vừa lau mồ hôi vừa nói:
- Con lừa đen này thật chẳng ra sao! Bao lâu nay không cưỡi, hôm nay mới leo lên nó đã giở chứng làm loạn. Nó hành ta suốt dọc đường, mồ hôi ướt đẫm cả người.
Hai người vào nhà ngồi xuống. Lưu lão tươi cười nói:
- May thay, việc đã lo xong. Đúng là hiền đệ gặp vận may.
Vừa nói, lão vừa tháo một túi tiền buộc bên hông con lừa, đặt lên bàn. Sau đó, lão lấy ra hai gói bạc đặt lên giường rồi bảo:
- Đây là một trăm lạng bạc. Hiền đệ cứ đưa đệ phụ cùng cháu trai lên kinh.
Phạm Trọng Vũ mừng đến ngẩn người, vội nói:
- Nhiều bạc thế này, làm sao tiểu đệ dùng hết được? Hơn nữa, chẳng hay lão huynh đã vay ở đâu, xin nói rõ cho tiểu đệ biết.
Lưu lão bật cười:
- Hiền đệ không cần lo nghĩ. Số bạc này là ta mượn của một người bạn thân, không lấy lãi. Dẫu có tính lãi thì ta cũng đứng ra gánh thay. Bạc tuy nhiều, hiền đệ cứ cầm lấy. Người xưa nói rất đúng: nhà nghèo thì được, chứ đi đường phải có tiền trong tay. Ta nói thêm một câu chẳng lành, nếu hiền đệ chẳng may thi trượt thì cứ ở lại kinh thành, không cần vất vả quay về. Sang năm lại đến kỳ thi chính, chẳng phải đỡ tốn công đi lại hay sao? Có dư dả một chút vẫn hơn.
Phạm Trọng Vũ nghe có lý, lại biết Lưu lão vốn hào sảng, không câu nệ chuyện tiền nong, nên chẳng nói những lời khách sáo. Chàng chỉ âm thầm ghi lòng tạc dạ ân tình ấy.
Lưu lão lại nói:
- Hiền đệ cũng nên tính xem lên đường cần sắm sửa những gì.
- Nay đã có bạc, mọi việc sẽ dễ lo liệu hơn rồi.
- Nếu vậy, hiền đệ mau tính cho kỹ. Hôm nay ta cũng không về nữa, sẽ cùng hiền đệ ra phố mua sắm hành trang. Ngày mai là ngày lành, nên lên đường thì hơn.
Phạm Trọng Vũ liền cùng Lưu lão dắt con lừa đen ra khỏi nhà, đi thẳng đến phố mua sắm đồ đạc. Ở nhà, Bạch thị cũng thu xếp những thứ cần đem theo.
Đến tối, Lưu lão và Phạm Trọng Vũ trở về, hai người cùng nhau sắp xếp hành lý. Mãi đến canh ba, mọi việc mới tạm xong. Những vật dụng nặng nề cùng căn nhà đều giao cho Lưu lão trông nom.
Lưu lão tuổi đã cao, trong lòng còn vướng bao việc, làm sao ngủ được. Phạm Trọng Vũ lại nghĩ đến chuyến đi ngày mai, cũng chẳng thể chợp mắt. Hai người ngồi chuyện trò, Lưu lão dặn dò không biết bao nhiêu điều. Phạm Trọng Vũ ghi nhớ từng lời, không dám để sót.
Trời vừa hửng sáng, xe đã đến trước cửa. Mọi người vội vàng chất hành lý lên xe. Bạch thị làm lễ từ biệt Lưu bá bá, nước mắt chẳng biết từ lúc nào đã tuôn rơi. Hai mẹ con nàng lên xe.
Lưu lão chỉ con lừa đen rồi nói:
- Hiền đệ, ta có một lời muốn nói. Con lừa này ta đã nuôi nhiều năm. Nay ta đem tặng hiền đệ, cứ cưỡi nó lên kinh mà đi.
Phạm Trọng Vũ đáp:
- Đã được huynh ban tặng, tiểu đệ không dám từ chối.
Chàng dắt con lừa đen ra khỏi cổng rào. Hai người nắm chặt tay nhau, lưu luyến chẳng nỡ rời. Phạm Trọng Vũ khóc đến nghẹn lời.
Cuối cùng, Lưu lão đành cứng lòng, nói:
- Hiền đệ lên đường đi. Thứ lỗi cho ta không thể tiễn xa.
Nói xong, lão quay người bước thẳng vào nhà.
Phạm Trọng Vũ đành nuốt lệ, lên đường. Còn Lưu lão đóng cửa, khóa cổng, ở lại trông nom nhà cửa; chuyện ấy tạm thời không nhắc đến.
Chỉ nói chuyện Phạm Trọng Vũ một mình đưa vợ con lên kinh. Dọc đường, sáng đi tối nghỉ, đói thì ăn, khát thì uống. Nhờ trời phù hộ, cả nhà bình an đến được kinh thành. Chàng tìm một chỗ trọ, thu xếp cho vợ con đâu vào đấy.
Phạm Trọng Vũ định lập tức đến núi Vạn Toàn tìm mẹ vợ. Bạch thị vội ngăn lại:
- Tướng công không cần gấp gáp. Nhà ta lên kinh vốn là vì chuyện thi cử. Chi bằng đợi thi xong, mọi việc đã thu xếp ổn thỏa rồi hãy đi cũng chưa muộn. Một là chúng ta đã xa mẹ mấy năm, đến nơi ắt có nhiều chuyện phải thăm hỏi, tiếp đãi, tướng công lại bị phân tâm. Trước mắt cứ dưỡng sức, chờ thi xong, cả nhà chúng ta cùng đi. Hai là mẹ con đã xa nhau lâu như vậy, chậm thêm ít ngày thì có sao đâu?
Phạm Trọng Vũ nghe nàng nói có lý, đành gác chuyện tìm mẹ vợ sang một bên, chuyên tâm lo việc thi cử, nộp bài và làm các thủ tục cần thiết.
Ngày vào trường đã gần. Chẳng ngờ Thánh thượng lại nhận lệnh vua, sai tể tướng Bao Công làm chủ khảo. Bao Công vốn nổi tiếng chính trực, xét việc công minh, không thiên vị một ai, nên mọi kẻ gian lận đều không còn đường lách luật.
Phạm Trọng Vũ hoàn tất đủ ba kỳ thi, trong lòng rất đỗi đắc ý. Chàng chợt nghĩ:
“Vợ con theo ta lên kinh vốn là để thăm mẹ vợ. Trước khi vào trường, nàng đã hiểu cho ta, sợ ta vừa lo thi cử vừa phải bận lòng vì chuyện gia đình. Nay kỳ thi đã xong, nếu ta không nghĩ đến nàng, để mẹ con nàng xa cách bao năm mà nay chỉ cách nhau gang tấc vẫn chẳng được gặp mặt, chẳng phải ta sẽ mang tiếng bạc tình hay sao?”
Nghĩ vậy, chàng chuẩn bị con lừa đen, thuê thêm một cỗ xe, nói rõ với người đánh xe rằng chỉ đưa đến núi Vạn Toàn rồi quay về.
Vợ chồng con cái ba người khóa cửa phòng trọ, lập tức lên đường đến núi Vạn Toàn.
Đến nơi, Phạm Trọng Vũ cho xe quay về, rồi cùng Bạch thị vào núi tìm nhà mẹ nàng. Chàng cứ tưởng đã đến đúng nơi thì hỏi thăm một lát ắt tìm được, nào ngờ hỏi bao nhiêu người qua đường, chẳng một ai biết nhà họ Bạch ở đâu.
Phạm Trọng Vũ dần dần nóng ruột, trong lòng hối hận vì đã cho xe quay về quá sớm. Chàng vốn tính, nếu đến núi Vạn Toàn mà nhà mẹ vợ còn cách vài dặm thì Bạch thị có thể cưỡi lừa, bế Kim Ca đi, còn mình đi bộ cũng được. Nào ngờ tìm mãi vẫn chẳng thấy nơi nào gọi là nhà họ Bạch.
Chàng đành bảo vợ con ngồi nghỉ trên một tảng đá xanh, còn mình thả con lừa ra bãi cỏ cho nó ăn. Sau đó, chàng sải bước đi thẳng về phía cửa núi phía đông, gặp ai cũng hỏi thăm, nhưng không ai biết tung tích nhà họ Bạch.
Trong lòng vừa bực bội vừa buồn phiền, lại nhớ vợ con, đôi chân đi mãi cũng mỏi nhừ. Phạm Trọng Vũ đành chậm rãi quay về.
Nào ngờ khi trở lại chỗ tảng đá xanh, Bạch thị và Kim Ca đã biến mất.
Cơn kinh hãi ấy thật không sao kể xiết. Phạm Trọng Vũ mở to mắt, dáo dác nhìn khắp bốn phía, nhưng ngoài núi rừng vắng ngắt thì chẳng thấy một bóng người.
Đến lúc ấy, chàng mới hoảng hốt cất tiếng gọi. Tiếng gọi vang lên, dội vào khe núi, vọng ra từng hồi. Nhưng đáp lại chỉ là tiếng núi rừng vọng lại, tuyệt nhiên không có ai trả lời.
Chàng gọi mãi đến khản giọng khô môi, sức lực cạn kiệt, đành ngồi xuống tảng đá, ôm mặt khóc lớn.
Đang lúc vừa đau đớn vừa sợ hãi, chàng trông thấy một tiều phu già từ phía xa đi tới. Phạm Trọng Vũ vội bước lên hỏi:
- Cụ có trông thấy một người đàn bà dắt theo một đứa trẻ đi qua đây không?
Tiều phu đáp:
- Có thấy một người đàn bà, nhưng không thấy đứa trẻ nào đi cùng.
Phạm Trọng Vũ vội hỏi:
- Người đàn bà ấy đang ở đâu?
Tiều phu lắc đầu, vẻ mặt đầy sợ hãi:
- Nói ra thì thật đáng sợ. Cách ngọn núi này chừng năm dặm có một ngôi làng tên là Độc Hổ Trang. Trong làng có một kẻ được phong tước Uy Liệt hầu, tên là Cát Đăng Vân. Tên ấy hung hãn vô cùng, thường xuyên cướp đoạt đàn bà con gái trong dân gian. Vừa rồi, tôi trông thấy hắn đi săn trở về. Trên lưng ngựa có chở một người đàn bà đang khóc lóc, hắn cứ thế phi thẳng về trang trại của mình.
Phạm Trọng Vũ nghe xong, vội hỏi:
- Ngôi làng ấy ở hướng nào dưới chân núi?
Tiều phu đưa tay chỉ về phía đông nam:
- Ở ngay hướng ấy. Ông nhìn đám cây rừng ở đằng xa kia kìa, Độc Hổ Trang nằm tại đó.
Phạm Trọng Vũ nhìn theo, chẳng kịp nói thêm lời nào, lập tức lao xuống núi, chạy thẳng về phía ngôi làng.
Muốn biết Phạm Trọng Vũ có cứu được vợ con hay không, xin xem hồi sau phân giải.
Lại nói, vì sao Kim Ca bỗng dưng mất tích? Chuyện là Cát Đăng Vân dẫn theo một bọn gia nô hung hãn vào núi săn thú. Nào ngờ từ bụi cỏ rậm rạp, chúng đuổi bật ra một con hổ dữ.
Con hổ thấy người đông, ai nấy đều cầm binh khí, chẳng dám lên oai. Nó quay đầu chạy xuống núi. Đúng lúc đi ngang qua bãi đá xanh, nó há miệng ngoạm lấy Kim Ca, khiến Bạch thị sợ đến ngất lịm.
Cát Đăng Vân vừa hay đuổi theo con hổ xuống núi. Trông thấy Bạch thị, y lập tức sai người đặt nàng lên lưng ngựa, rồi áp giải về trang.
Con hổ tha Kim Ca chạy về phía tây, vượt liền hai ngọn đồi nhỏ. Chẳng ngờ trên một thân cây phía trước có người tiều phu đang đốn cành. Vừa nhìn thấy hổ dữ ngoạm một đứa trẻ chạy qua, anh ta liền nảy ra một kế. Anh vung chiếc rìu bản trong tay, nhằm thẳng đầu hổ mà ném xuống.
Chiếc rìu đập trúng sống lưng. Con hổ đau điếng, lưng khuỵu xuống, miệng há ra. Kim Ca lập tức rơi xuống đất.
Thấy hổ bị thương, người tiều phu vội tụt khỏi cây. Tay nhanh mắt lẹ, anh chộp lấy đòn gánh, quật mạnh một đòn vào hông sau của nó.
Chỉ nghe “gầm” một tiếng, con hổ dữ phóng qua đèo, chạy mất dạng.
Người tiều phu vội đỡ Kim Ca đứng dậy, ôm vào lòng. Thấy đứa trẻ vẫn còn hơi thở, trên người tuy có vài vết thương nhưng không nặng, anh gọi mãi hồi lâu. Một lát sau, Kim Ca dần dần tỉnh lại. Người tiều phu mừng rỡ khôn xiết.
Nhưng anh sợ trong núi lại gặp thú dữ, chuyện ấy chẳng phải trò đùa. Thế là anh vội ôm chặt đứa bé, tìm chiếc rìu giắt vào bên hông, rồi xách đòn gánh xuống núi. Anh đi thẳng về phía tây nam, vào thôn Bát Bảo.
Đi chưa được bao lâu, anh đã về tới trước cửa nhà mình, liền cất tiếng gọi:
- Mẹ mở cửa, con về rồi đây!
Chỉ thấy bên trong bước ra một bà mẹ tóc đã hoa râm. Bà mở cửa, vừa nhìn đã buột miệng kêu lên:
- Ôi chao! Con nhặt đâu ra một đứa trẻ mà bế về thế này?
Người tiều phu đáp:
- Mẹ, vào trong rồi con sẽ kể rõ đầu đuôi.
Bà mẹ đỡ lấy đòn gánh, đóng cửa lại. Người tiều phu bế Kim Ca vào nhà, nhẹ nhàng đặt lên giường. Anh tháo chiếc rìu bên hông xuống, rồi nói với mẹ:
- Mẹ lấy cho con ít nước nóng được không?
Bà vội rót một chén nước đưa sang. Người tiều phu đỡ Kim Ca ngồi dậy, cho cậu bé uống mấy ngụm. Một lát sau, hơi thở mới thông lại. Kim Ca thốt lên:
- Ôi, làm con sợ chết khiếp!
Bấy giờ bà mẹ cũng đến bên giường xem xét. Thấy đứa trẻ tuy mặt mũi lấm lem nhưng mày thanh mắt sáng, bà thương yêu vô cùng, chẳng biết phải làm sao cho hết.
Người tiều phu bèn kể lại chuyện mình cứu Kim Ca khỏi miệng hổ. Nghe xong, bà mẹ vừa kinh hãi vừa xót xa. Bà đưa tay vuốt ve đứa trẻ, dịu giọng bảo:
- Cháu vừa thoát chết trong miệng hổ, sau này ắt có phúc lớn, giàu sang lâu dài. Đừng sợ nữa. Từ từ kể cho mẹ nghe quê quán, nhà cửa của cháu ở đâu.
Kim Ca đáp:
- Cháu họ Phạm, tên Kim Ca, năm nay vừa tròn bảy tuổi.
Bà mẹ thấy cậu nói năng rành rọt, liền hỏi tiếp:
- Cháu còn cha mẹ không?
Kim Ca nói:
- Cha mẹ cháu đều còn. Cha cháu tên Trọng Vũ, mẹ cháu họ Bạch.
Bà mẹ nghe vậy, không khỏi ngạc nhiên:
- Nhà cháu ở nơi nào?
Kim Ca đáp:
- Cháu không phải người kinh đô. Nhà cháu ở thôn An Thiện, huyện Giang Hạ, phủ Vũ Xương, đất Hồ Quảng.
Bà mẹ nghe đến đó, vội hỏi:
- Mẹ cháu có phải tên ở nhà là Ngọc Liên không?
Kim Ca đáp:
- Đúng là mẹ cháu tên Ngọc Liên.
Bà mẹ vừa nghe xong, lập tức ôm chầm lấy Kim Ca, nghẹn ngào kêu lên:
- Ôi chao, cháu yêu của bà! Cháu làm bà đau lòng quá!
Nói rồi, bà bật khóc.
Kim Ca ngẩn người, chẳng hiểu vì sao bà lại khóc. Người tiều phu đứng bên cạnh liền nói:
- Cháu đừng ngơ ngác nữa, để chú nói cho cháu biết. Chú tên Bạch Hùng. Người mẹ cháu vừa nhắc đến, Ngọc Liên, chính là chị ruột của chú. Còn bà đây là mẹ của chú.
Kim Ca nghe xong, nói:
- Vậy thì bà là cậu ruột của cháu, còn bà đây chính là bà ngoại của cháu rồi!
Nói đoạn, cậu đưa đôi tay nhỏ ôm lấy bà mẹ, rồi cũng òa lên khóc nức nở.
Muốn biết chuyện về sau ra sao, xin xem hồi sau phân giải.