Một vị giáo tập lớn tuổi trong thư viện bật cười:
- Chu bác sĩ, ông làm khó người ta quá rồi. Đám học trò này tuy học chưa tinh, nhưng cũng có chút hiểu biết. Sao một nha dịch lại hiểu được những điều ấy?
Chu Nguyên Hạo lắc đầu:
- Không, không. Chẳng lẽ các vị chưa nghe câu trông mặt mà bắt hình dong, người hiền kẻ dở khó lòng phân biệt?
- Chúng ta đọc sách học đạo, không thể chỉ biết nhai đi nhai lại sách vở. Phải nhìn cho rộng, nghe cho nhiều; trên hiểu lòng trời, dưới thấu tình dân. Ngay cả kẻ chạy việc ngoài chợ, dân quê, đàn bà nhà nông, đôi khi cũng nói được những lời lẽ mộc mạc mà chí lý.
Lời ông nói rất phải. Có điều trong bụng, ông vẫn xem Giang Chu như phường chạy việc ngoài chợ, dân quê, đàn bà nhà nông.
Nghe Chu Nguyên Hạo nói vậy, đám học trò đồng loạt cúi người, miệng thưa đã được dạy bảo.
Yến Tiểu Ngũ sốt ruột lên tiếng:
- Ta nói, các người mỗi người một câu, có để người ta nói nữa không?
Hắn lại hất hàm:
- Sao? Sợ đấu không lại huynh đệ ta chứ gì?
Đám học trò trừng mắt nhìn hắn.
Chu Nguyên Hạo chẳng giận, chỉ cười:
- Ha ha, tiểu sai gia cứ nói, không ngại đâu.
Giang Chu vỗ vỗ Yến Tiểu Ngũ, ra hiệu cho hắn yên phận.
Men rượu khiến giọng hắn cao hơn thường ngày đôi chút:
- Các vị vừa rồi nói dài dòng lắm, nhưng gói gọn lại cũng chỉ có bốn chữ. Việc gì phải phí lời đến thế?
- Vô lễ!
Đám học trò đồng thanh quát. Chu Nguyên Hạo giơ tay ngăn họ, cau mày hỏi Giang Chu:
- Bốn chữ nào?
Giang Chu hơi khinh khỉnh:
- Trong thánh ngoài vương.
Mấy vị lớn tuổi nghe vậy, ánh mắt thoáng sáng lên.
Chu Nguyên Hạo thăm dò:
- Trong thánh ngoài vương là thế nào?
- Lấy nhân đức làm đạo thánh, lấy lễ trị làm phép tắc của bậc vương.
Giang Chu cười nhạt:
- Lời ấy cũng có lý, chỉ tiếc là quá một chiều. Ai thật lòng cho rằng cứ theo bốn chữ ấy thì thiên hạ sẽ thái bình, hẳn là kẻ ngồi tít trên cao, chẳng biết dân gian khổ sở ra sao, chỉ biết mơ mộng viển vông.
- Láo xược!
- Một tên nha dịch hèn mọn, chữ nghĩa chẳng biết được mấy chữ, nghe đâu ra những tà thuyết này? Ngươi hiểu gì về nhân nghĩa?
Nhân nghĩa lễ trị là những điều Nho môn tôn làm lẽ sống. Lời Giang Chu chẳng khác nào mắng cả Nho môn.
Đám học trò thư viện Bạch Lộc chưa lập tức rút kiếm, là bởi Lý Đông Dương đã đứng lên.
Ông ngăn những người sắp nổi nóng, nghiêm mặt hỏi Giang Chu:
- Tiểu sai gia nói vậy là có ý gì?
Giang Chu liếc vị lão nhân râu dài, dường như có uy vọng rất cao kia, rồi bĩu môi cười:
- May mà trong số các vị vẫn còn người sáng suốt.
Hắn đưa mắt nhìn khắp đám học trò đang trợn trừng, cất giọng mỉa mai:
- Nếu ta còn chẳng hiểu nhân nghĩa, vậy trên đời này ai hiểu nữa?
- Người nhân là lòng người, là cái tính vốn có của con người. Lễ là lẽ trời, nghĩa đất, là phép tắc trong cách sống của dân.
- Lấy nhân làm gốc, lấy lễ, nghĩa, liêm, sỉ làm giềng mối. Đó là bốn trụ cột của một nước.
- Mất gốc, đứt giềng mối, con người chẳng thể đứng vững. Bốn trụ cột không còn, nước ắt diệt vong.
Men rượu bốc lên, Giang Chu nói liền một mạch, khiến đám học trò thư viện Bạch Lộc sững sờ.
Từ Văn Khanh và vị công tử quý phái đều lộ vẻ khó tin. Lý Đông Dương, Đái Ấu Công, Chu Nguyên Hạo cũng ngẩn người. Ngay cả Yến Tiểu Ngũ đứng sau hắn cũng trợn tròn mắt.
Không ai ngờ một tên tuần yêu vệ nhỏ bé lại có thể nói ra những lời văn vẻ như thế.
Mà những lời ấy lọt vào tai Lý, Đái, Chu, chẳng khác nào tiếng sét thức tỉnh lòng người.
Người nhân là lòng người, là cái tính vốn có của con người.
Lễ là lẽ trời, nghĩa đất, phép tắc trong cách sống của dân.
Nhân làm gốc, lễ làm giềng. Lễ, nghĩa, liêm, sỉ là bốn trụ cột của nước.
Mấy câu ngắn ngủi mà ý nghĩa sâu xa. Ba người nhìn nhau, đều thấy rõ vẻ kinh ngạc trong mắt đối phương.
Chu Nguyên Hạo đứng phắt dậy, chắp tay trước ngực, nghiêm chỉnh thi lễ:
- Tiểu huynh đài có điều gì muốn chỉ giáo chăng?
Cách gọi của ông đã đổi khác. Một nha dịch tầm thường tuyệt đối không thể nói ra những lời vừa rồi.
Lý Đông Dương và Đái Ấu Công tuy vẫn ngồi yên, nhưng nét mặt đã nghiêm trang.
- Không dám.
Giang Chu vốn chẳng phải kẻ ngang ngược. Ban nãy hắn chỉ tức đám học trò vô lễ, nhân men rượu mà đáp trả vài câu. Người ta lấy lễ đối đãi, hắn cũng đáp lễ.
Với một kẻ hễ rảnh là ngâm mình trong các thư viện, lại từng tôi luyện tài đấu khẩu trên mạng, cảnh này chỉ gói gọn trong một câu:
Đánh nhau, ta không giỏi.
Cãi nhau, các ngươi không có cửa!
Giang Chu thong thả nói:
- Lấy nhân làm gốc, lấy lễ làm giềng, vốn chẳng sai.
- Người nhân thương người, người đời cũng thương lại. Triều đình đặt ra lễ phép để răn dạy, dẫn dắt tính nết và cách hành xử của dân. Nếu thiên hạ ai ai cũng giữ lòng nhân, biết giữ lễ, thì tự nhiên thái bình.
Lý, Đái, Chu đều gật đầu, cho là phải.
Một thư sinh không phục:
- Đó vốn là điều chúng ta theo đuổi. Cần gì phải chờ ngươi nói?
- Ha ha.
Giang Chu cười:
- Lẽ ấy đúng là như vậy. Nhưng nếu thật sự lấy nhân nghĩa, lễ phép làm khuôn vàng thước ngọc để trị nước, trị dân, e rằng…
Hắn nhìn khắp đám học trò, chậm rãi buông mấy chữ:
- Nước ắt sắp mất.
- To gan!
- Im miệng!
- Hoang đường hết sức!
Quả nhiên, lời ấy khiến đám học trò mắng ầm lên. Mấy vị giáo tập lớn tuổi cũng chẳng thể ngồi yên.
Giang Chu không vội, cũng chẳng sợ, chỉ lặng lẽ nhìn họ mắng.
- Đủ rồi!
Cuối cùng, trước ánh mắt không vui của Lý Đông Dương và Đái Ấu Công, Chu Nguyên Hạo nghiêm giọng quát ngăn.
Mọi người hậm hực im miệng, nhưng vẫn trừng trừng nhìn Giang Chu.
Chu Nguyên Hạo lạnh lùng quét mắt qua đám đông, rồi nói:
- Mời tiểu huynh đài nói tiếp.
Giang Chu cười:
- Điều các vị mong cầu chẳng ngoài chuyện ai nấy đều làm điều thiện. Nếu người tốt đông như nước lũ, còn kẻ ác chỉ đếm trên đầu ngón tay,
- thì người trên chẳng cần nhọc lòng lo liệu. Chỉ ban xuống một mệnh lệnh rõ ràng, đám người làm ác ít ỏi kia ắt sẽ bị dòng người lương thiện cuồn cuộn nhấn chìm, quét sạch. Nước nhà tự nhiên thái bình.
- Tài học của tại hạ nông cạn, chẳng hay nói có đúng không?
Vị công tử quý phái đáp:
- Đúng. Tên nha dịch nhà ngươi tuy ăn nói thô thiển, nhưng cũng hiểu được vài phần đạo lý.
- Hai chữ nhân, lễ chính là đạo lớn của Nho môn chúng ta. Nếu thiên hạ đều theo đạo Nho, giữ lòng nhân, biết giữ lễ, còn lo gì tai họa loạn lạc?
Giang Chu thở dài, chỉ hỏi ba chữ:
- Có thể sao?
Vị thư sinh quý phái đứng bật dậy, đường hoàng nói:
- Sao lại không thể? Chỉ cần chúng ta đọc sách thánh hiền, thông suốt kinh nghĩa, giữ vững lòng ban đầu. Mai sau bước vào triều đình, tự nhiên có thể khiến đạo lớn này lan khắp thiên hạ. Đến lúc ấy, ai nấy đều được hưởng lòng nhân của quân vương, hiểu lễ phép của bậc thánh vương, chẳng phải sẽ thành hay sao?
Lý Đông Dương vẫn vuốt râu, ngồi yên nghe từ nãy đến giờ, chợt ngẩng đầu:
- Nghe ý các hạ, dường như ông không tán thành việc trị nước bằng nhân nghĩa lễ phép.
- Tuy trong lời ông chưa nhắc đến, nhưng lão già này cũng đoán được đôi phần. Điều ông đề cao, chẳng lẽ là chữ “pháp”?
Lúc ấy Giang Chu mới nhìn thẳng vào vị lão nhân râu dài vẫn luôn im lặng kia.
Hắn nói bao nhiêu điều, nhưng chưa hề nhắc đến nửa chữ liên quan đến “pháp”.
Có những lời đâu thể nói ra miệng.
Giang Chu ngập ngừng một chút. Đã nói ngông cuồng nhiều như vậy, hắn cũng chẳng ngại nói thêm.
Hắn lên tiếng:
- Trong thánh ngoài vương, lấy nhân đức làm đạo thánh, theo lễ phép làm phép tắc của bậc vương, quả là một con đường lớn. Nhưng con đường ấy không thông.
Đám học trò giận dữ, định lên tiếng mắng, nhưng Lý Đông Dương giơ tay ngăn lại, nghiêm nghị nhìn Giang Chu.
Giang Chu chẳng hề nao núng:
- Thiên hạ rộng lớn, chẳng thể chỉ dùng lời của một nhà mà cai trị được.
- Tại hạ cũng không đề cao việc trị nước bằng pháp luật, nhưng muốn trị quốc thì không thể thiếu một phép luật thống nhất.
- Nếu không có luật pháp, giết người rồi cười trừ cũng chẳng sao. Dân chúng chẳng biết phải trái đúng sai, cuối cùng chỉ còn chuyện nắm đấm ai cứng hơn.
Lý Đông Dương vuốt bộ râu dài, hứng thú hỏi:
- Lời các hạ có lý. Nhưng nước Đại Tắc ta đâu phải không có luật. Trái lại, từ khi bệ hạ lên ngôi, luật pháp nghiêm khắc hơn mọi triều đại xưa nay. Vì sao thiên hạ vẫn loạn lạc liên miên?
- Bao nhiêu người bất chấp phép nước nghiêm ngặt, liều thân phạm tội. Vậy xem ra chữ “pháp” cũng chẳng có tác dụng. Chẳng phải vì kẻ làm bậy không biết nhân, chẳng hiểu lễ đó sao?
Giang Chu thong thả cười:
- Lão tiên sinh, tiểu tử nói “một phép luật”, chứ không phải nói pháp luật nói chung.
Mắt Lý Đông Dương sáng lên:
- Ồ? Có gì khác nhau?
- Hừ, làm ra vẻ huyền bí…
Trong đám học trò có người lẩm bẩm. Chu Nguyên Hạo nghiêm khắc liếc hắn ta.
Giang Chu nói nhanh, giọng lên xuống rõ ràng:
- Luật pháp cốt ở thống nhất và vững bền. Dùng thế để lập uy, dùng mưu mà chế ngự quan lại, dùng luật trị dân. Pháp luật không thiên vị nhà quyền quý, phép đo dây mực không uốn theo chỗ cong. Quan lớn phạm tội cũng phải chịu phạt, dân thường làm điều tốt cũng không bị bỏ quên. Đặc biệt, điều mới ban không được trái điều cũ, trước sau không được mâu thuẫn, sáng ban chiều sửa.
Hắn chẳng cần biết người khác có hiểu hay không. Hắn cũng không định giải thích, chẳng cần thiết, mà cũng chẳng dám.
Hắn ở Ty Túc Tĩnh chưa lâu, nhưng từng ấy thời gian cũng đủ để nhìn thấy nhiều chuyện.
Nước Đại Tắc quả có luật pháp nghiêm khắc, song tệ nạn vẫn chẳng thiếu.
Thói “hình phạt không chạm đến quan lớn, lễ nghi chẳng dành cho dân thường” cũng tồn tại ở thế giới này, thậm chí còn nặng nề hơn.
Luật hình đặt ra để trị dân đen.
Lễ nghi lại dành cho nhà quyền quý.
Dân thường phạm tội thì đáng bị chém đầu. Làm được việc tốt, lập công, ấy cũng là điều họ nên làm, chẳng đáng nhắc đến.
Ngược lại, kẻ quyền quý phạm tội mà chẳng bị phạt, dù chẳng làm gì cũng có người ca tụng công đức.
Đa số học trò lộ vẻ ngơ ngác. Chỉ một vài người trầm tư suy nghĩ, trong đó có Từ Văn Khanh.
Lý Đông Dương, Đái Ấu Công và mấy người kia lại càng nghe càng sáng mắt.