Theo sử liệu ghi lại, ở Trung Hoa, nghi thức lên xà khi dựng nhà đã có từ thời Ngụy Tấn, đến đời Minh Thanh thì phổ biến khắp các nơi. Trung Hoa từ xưa vẫn được gọi là nước của lễ nghĩa, việc gì cũng coi trọng nghi lễ. Dựng nhà là chuyện lớn trong đời sống và sản xuất, nên các nghi thức đi kèm đương nhiên không thể thiếu. Thực ra, lễ nghi trong việc dựng nhà chính là một loại nghi thức cầu phúc.
Người ta cử hành những nghi thức ấy nhằm cầu cho nhà cửa vững bền, cuộc sống viên mãn.
Tục dựng nhà dân gian thường gồm mấy bước: chọn đất, dựng cột giữa, lên xà, lắp cửa rồi hoàn công. Trong đó, lên xà được coi là bước quan trọng nhất. Xà là thanh gỗ ngang, bắc qua trên các cột trụ, là bộ phận quan trọng nhất trong khung gỗ phía trên. Người xưa cho rằng việc lên xà có thuận lợi hay không không chỉ quyết định kết cấu nhà có chắc chắn hay không, mà còn liên quan đến việc sau này người ở trong nhà có hưng vượng, phát đạt hay không. Ở nông thôn ngày trước có câu tục ngữ: "Đầu nhà có xà, trong nhà có gạo; đầu nhà không xà, lục súc chẳng thịnh." Có thể thấy xà nhà quan trọng thế nào trong lòng dân thường, nên mỗi lần lên xà đều phải làm nghi lễ long trọng. Có thể nói, toàn bộ nghi lễ lên xà đều xoay quanh chính lương, tức thanh xà chính giữa.
Trước khi lên xà, phải chọn và làm xà cho thật cẩn thận. Xà gỗ làm xong, chủ nhà bèn chọn ngày lành giờ tốt để lên xà. Theo tục lệ xưa, ngày lên xà không được xung khắc với bất kỳ ai trong gia đình chủ nhà, nếu không sẽ sinh ra điều bất lợi. Ngoài ra, nếu tuổi của người khác xung hoặc khắc với giờ lên xà thì cũng phải tránh mặt.
Tuy phong tục mỗi nơi một khác, nhưng nghi lễ lên xà đều hết sức trang trọng. Toàn bộ quá trình có thể chia thành các bước: tế xà, lên xà, nhận bọc, ném xà, đãi thợ.
Trước khi lên xà, tế xà là bước không thể thiếu. Người ta khiêng chính lương đã dán giấy đỏ hoặc buộc lụa đỏ vào nhà mới, đặt lên bàn thờ, bày heo, cá, gà, ngỗng, trứng, đậu phụ, hương nến cùng các lễ vật khác. Thợ nề, thợ mộc vừa nói lời tốt đẹp vừa rót rượu kính cáo.
Tế xong, thợ khiêng chính lương lên mái, hoặc dùng dây kéo lên. Khi khiêng hay kéo xà, pháo nổ rền vang. Thợ lên xà vừa hát bài lên xà vừa cao giọng hô: "Lên đi! Đại cát đại lợi!" Trong lúc ấy, có nơi yêu cầu khi xà đã đặt ngay ngắn, chủ nhà phải mang túi ngũ cốc do bà con bạn bè gửi tới lên mái, đặt ở chính giữa xà, rồi phủ vải đỏ lên xà, ngụ ý được mùa lúa đầy. Có nơi lại khâu một đôi đế giày vải vào mép dưới tấm vải đỏ, ngụ ý giúp chủ nhà mới đặt nền móng cho gia nghiệp. Có nơi treo giữa xà một túi vải đỏ đựng táo tàu, lạc, gạo, lúa mì và cây vạn niên thanh, ngụ ý "phúc, lộc, thọ, hỷ, muôn đời xanh tươi."
Sau đó, thợ dùng vải đỏ gói trái cây, thực phẩm, rồi vừa nói lời tốt đẹp vừa ném bọc xuống chiếc sọt do chủ nhà hai tay nâng lên. Bước này gọi là nhận bọc, ngụ ý đón lấy của quý.
Phần náo nhiệt nhất của lễ lên xà là ném xà. Khi chủ nhà đã nhận bọc, thợ từ trên xà ném kẹo, lạc, bánh màn thầu, đồng tiền, nguyên bảo vàng xuống bốn phía, để những người đến xem, già trẻ trai gái, tranh nhau. Càng đông người thì chủ nhà càng vui, hành động này có ý "tiền bạc cuồn cuộn kéo về". Trong lúc ném xà, thợ còn phải nói lời may mắn, thường nói: "Ném xà về đông, phương đông mặt trời rọi đỏ cả nhà; ném xà về tây, kỳ lân đưa con mang đôi hỷ; ném xà về nam, con cháu đời đời đỗ trạng nguyên; ném xà về bắc, kho lúa gạo trắng năm năm đầy."
Ném xong, mọi người rời khỏi nhà mới, để nắng phơi xà một lúc, gọi là phơi xà. Cuối cùng, chủ nhà bày tiệc đãi thợ, người giúp việc và bà con bạn bè, đồng thời phát bao lì xì, và lễ lên xà kết thúc.
Ngày nay, dẫu thi thoảng vẫn có lễ lên xà, trẻ con cũng chỉ đứng từ xa nhìn, quang cảnh phần nhiều trở nên vắng vẻ. Có lẽ đời sống người ta đã khá hơn, nhịp sống nhanh hơn, nên chẳng còn để tâm đến mấy viên kẹo, cũng chẳng còn hứng thú chen vào chỗ náo nhiệt ấy nữa. Có lẽ chỉ có chủ nhà mới biết, thứ họ ném xuống không phải kẹo, mà là nỗi cô quạnh…
Bạn bè nào có hứng thú với tục lệ này có thể để lại lời nhắn, cùng nhau bàn luận nhé!!! Tôi, Cửu Đăng, vốn rất say mê những tục lệ như thế này.