Không, chẳng vất vả chút nào. Chu Nguyên Chương nghĩ mình có thể viết suốt cả đêm… Thật tình cũng hết cách. Kiệt tác của lão tiên sinh Cao Minh đúng là đầy rẫy chỗ đáng chê, câu nào cũng gượng gạo. Cái kiểu cố tình tẩy trắng nhân vật ấy khiến người ta buồn nôn. Ngay cả hạng viết lách tầm thường như Thanh Khôi cũng chẳng dám xây dựng nhân vật kiểu này.
Vậy ta thử xem kiệt tác của lão tiên sinh Cao Minh cao minh đến đâu nhé!
Trước đó đã nói, vở Tỳ Bà Ký này không phải do Cao Minh tự sáng tác, mà dựa trên những vở kịch đã có để cải biên… Thật ra, những vở tuồng nổi tiếng và tiểu thuyết kinh điển đời sau được lưu truyền đến nay, hầu như đều như vậy. Trải qua hết triều đại này đến triều đại khác, người ta không ngừng sửa sang, hoàn thiện, cuối cùng mới chốt lại thành văn bản.
Câu chuyện ban đầu kể rằng nhân vật chính Thái Bá Giai vào kinh dự thi, bám víu quyền quý, ruồng bỏ cha mẹ và vợ. Khi người vợ lên kinh tìm chồng, hắn còn cho ngựa giẫm lên nàng, khiến trời xanh nổi giận, giáng sét đánh chết.
Rõ ràng phiên bản này chẳng mấy lọt tai.
Để Thái Bá Giai bớt đáng ghét, thậm chí còn có vẻ dễ mến, lão tiên sinh Cao Minh đã sửa lại tính cách nhân vật… Ông ta nói Thái Bá Giai là một người con hiếu thảo, không muốn lên kinh dự thi, chỉ mong ở nhà phụng dưỡng cha mẹ, gánh vác gia đình. Cha mẹ hắn cũng lo hắn ra đi rồi, trong nhà chẳng còn chỗ dựa. Bởi vậy Thái Bá Giai vốn không muốn lên kinh.
Khổ nỗi triều đình dán bảng chiêu tài, nha môn trong huyện lại phái người đến, cứ thế cưỡng ép lôi Thái Bá Giai đi…
Khi ấy hắn mới cưới vợ được hai tháng, để lại người vợ là Triệu Ngũ Nương chăm sóc cha mẹ già. Quả nhiên, sau khi lên kinh, hắn thi đỗ. Triều đình bổ nhiệm hắn làm quan, còn thừa tướng họ Ngưu muốn kén hắn làm con rể ở rể.
Thái Bá Giai lấy cớ phải phụng dưỡng cha mẹ, xin về quê nhà, nhưng triều đình không chuẩn, thừa tướng họ Ngưu cũng không chịu thả người. Dù biết ở nhà hắn đã có vợ, ông ta vẫn ép hắn cưới con gái mình.
Đọc đến đây, Chu Nguyên Chương đã không nhịn được mà bật cười khẩy. Câu chuyện này gượng gạo quá đỗi!
Thử hỏi kẻ đọc sách nào chẳng mong bước chân vào hoạn lộ, thi đỗ công danh, làm rạng danh tổ tiên? Thái Bá Giai chỉ là người con hiếu thảo, chứ đâu phải kẻ cầu tiên học đạo, chẳng màng danh lợi. Vậy cớ gì hắn không muốn lên kinh dự thi, chỉ vì muốn phụng dưỡng cha mẹ?
Thế nhưng cha mẹ hắn cũng lo trong nhà mất chỗ dựa, không chịu để hắn đi?
Nếu con trai thật sự có tài, thi đỗ tiến sĩ, làm quan lớn, chẳng phải sẽ càng có thể chăm lo cho gia đình hay sao?
Còn chuyện quan lại chọn rể ngay dưới bảng vàng, rồi từ quan không làm, lại càng hoang đường.
Lão tiên sinh Cao Minh dùng ba lần “không được như ý” để khái quát nỗi bất lực của Thái Bá Giai: từ chối dự thi không xong, từ quan không được, từ hôn cũng chẳng thành.
Hắn không thể chống lại tờ chiếu tuyển người của triều đình, đành lên kinh dự thi; không thể trái thánh chỉ của hoàng đế, đành nhận chức làm quan; rồi lại không ngăn nổi thừa tướng họ Ngưu ép buộc, đành bỏ vợ cũ mà cưới vợ mới.
Nhưng thật ra, nếu một người con hiếu thảo thi đỗ tiến sĩ rồi xin về phụng dưỡng cha mẹ, phần lớn sẽ được cho nghỉ phép. Hơn nữa, việc ấy còn được xem là không ham vinh hoa, chẳng màng công danh. Đợi hắn trở về, triều đình còn có thể thăng chức trọng dụng.
Còn chuyện chọn rể ngay dưới bảng vàng, hắn đã có vợ rồi mà còn cưới người khác, bỏ vợ cũ lấy vợ mới đâu phải chuyện nhỏ. Chẳng lẽ không có ngự sử nào giám sát hay sao?
Với lại, đầu óc thừa tướng họ Ngưu có vấn đề à?
Hắn gả con gái mình cho một người đàn ông đã có vợ, vậy mà chẳng tìm cách giải quyết chuyện nhà của chàng rể. Hắn chỉ giữ người ta lại trong phủ ở kinh thành, còn cấm về quê thăm nhà.
Đây là phủ thừa tướng, hay là trại Lương Sơn vậy?
Vở diễn mới xem chưa được nửa chừng, Chu Nguyên Chương đã muốn tức đến chết vì trúng độc.
Tuồng tích có thể bay bổng, tưởng tượng thả sức, nhưng suy cho cùng vẫn phải hợp tình hợp lý, khiến người xem bị cuốn hút. Đằng này, Cao Minh viết chuyện tình giữa một thư sinh và vợ mình, từ lai lịch nhân vật đến tình tiết, chỗ nào cũng kỳ quặc, chẳng hợp phép nước, cũng trái lẽ thường tình.
Hắn cố ý hành hạ khán giả đấy à?
Sau bao năm tôi luyện, Chu Nguyên Chương đã có kinh nghiệm nhìn thấu sự đời. Chẳng mấy chốc, hắn hiểu ra đầu đuôi câu chuyện. Những chỗ trái lẽ kia, xét cho cùng đều bắt nguồn từ cảnh ngộ bất đắc dĩ của kẻ sĩ dưới triều Nguyên.
Họ chẳng muốn làm quan cho người Mông Cổ, nhưng triều đình đã dán bảng chiêu hiền, họ vẫn phải vào kinh dự thi, rồi bước chân vào chốn quan trường. Họ đã có vợ, thừa tướng lại lựa rể ngay sau kỳ thi, bắt về làm rể nhà mình. Dẫu lòng chẳng muốn, nhưng vì thế lực bên kia quá mạnh, họ đành miễn cưỡng nhận lời.
Nếu ở triều Tống, phần lớn kẻ sĩ hẳn đã mắng thẳng đám quyền quý, thà chết chứ không chịu khuất phục, để tỏ rõ khí tiết hơn người.
Tiếc rằng đây là triều Nguyên. Hoàng đế Mông Cổ chẳng đời nào chịu nghe những lời ấy.
Bởi vậy, kẻ sĩ chỉ còn biết miễn cưỡng, tủi hờn mà nhận lấy số phận đã định.
Ngẫm kỹ, trong đó còn có một điểm thú vị: thư sinh Sái Bá Giai dễ dàng đỗ Trạng nguyên, vừa đỗ xong đã được thừa tướng để mắt tới.
Bản thân hắn chẳng muốn, nhưng người ta cứ ra sức nhét chức quan lẫn mỹ nhân vào tay hắn.
Có lẽ đây là giấc mộng ban ngày của văn nhân, khi cái tôi phình to đến mức tưởng mình tài giỏi lắm, ai nấy đều không thể thiếu mình!
Chu Nguyên Chương thấy cốt truyện gượng gạo, nhân vật làm bộ làm tịch, căn nguyên chính là ở chỗ ấy.
Sái Bá Giai này chẳng khác nào hình bóng thật của đám văn nhân Cao Minh.
Câu chuyện lần theo nhân vật nam chính đến đây. Tiếp theo là phần của nữ chính. Sau khi chồng đi, nàng một lòng phụng dưỡng cha mẹ chồng. Muốn hai cụ được ăn ngon hơn, nàng đem đồ trang sức đi cầm, mua gạo cho cha mẹ chồng, còn mình ăn cám.
Sau đó, cha mẹ chồng lần lượt qua đời. Triệu Ngũ Nương bán tóc để đổi lấy quan tài.
Người xưa cũng bán tóc ư?
Chuyện ấy quả thật không phải bịa đặt. Người đàn ông coi trọng thân thể tóc da, đâu thể tùy tiện đem bán. Nhưng đến lúc nguy cấp, phụ nữ vẫn có thể làm vậy.
Chẳng hạn trong tuồng tích, Tần Hương Liên từng bán tóc. Ngoài đời, ông nội của Đào Uyên Minh là Đào Khản thuở hàn vi. Mẹ ông từng cắt tóc đãi khách quý, giúp Đào Khản đổi đời, làm nên nghiệp lớn.
Bán tóc vốn là một màn quen thuộc trong tuồng tích. Chỉ không biết thời xưa cũng lắm người hói cần tóc đến thế sao? Nghe chừng khi ấy còn chưa có nghề lập trình viên nhỉ…
Nhắc lại chuyện Triệu Ngũ Nương. Sau khi chôn cất cha mẹ chồng, nàng quyết định lên kinh tìm chồng. Nàng đeo cây tỳ bà sau lưng, vừa gảy đàn vừa hát rong dọc đường, xin cơm ăn, cứ thế lên kinh thành.
Không cần phải nói, Triệu Ngũ Nương đúng là người vợ hiền thục mẫu mực. Nàng chăm nom cha mẹ chồng, mình thì ăn cám, một lòng son sắt, chịu thương chịu khó. Nàng gần như thỏa mãn hết thảy những điều đàn ông muốn tưởng tượng và đòi hỏi ở vợ mình.
Cốt truyện đến đây, nữ chính lên kinh, đôi bên gặp nhau như sấm vang chớp giật, thế nào cũng phải có một kết cục rồi chứ!
Vậy thì cứ xem lão Cao Minh, hiệu Tắc Thành, đã viết ra sao. Triệu Ngũ Nương lên kinh rồi đi hát rong trong chùa, mong tìm được chồng. Nàng còn treo chân dung cha mẹ chồng lên, chờ hắn nhận ra.
Thật khéo, Thái Bá Giai trông thấy bức họa, liền mang đi. Triệu Ngũ Nương đuổi theo, tìm đến phủ thừa tướng, tại đó nàng gặp cả Ngưu tiểu thư. Tình địch chạm mặt nhau rồi!
Giây phút gay cấn sắp đến. Là chính thất đại chiến tiểu tam, hay tiểu tam cậy thế bắt nạt người?
Màn đại hí luân lý gia đình này sẽ diễn ra thế nào đây?
Chú ý, phía trước… có cảnh dở tệ!
Triệu Ngũ Nương và Ngưu tiểu thư lại thấu hiểu, cảm thông cho nhau. Hai người kể rõ đầu đuôi câu chuyện. Ngưu tiểu thư biết được nguyên do, chẳng những thương xót Triệu Ngũ Nương mà còn thấy mình đã gây nên họa lớn.
Thế là nàng thu xếp cho chồng gặp lại vợ cũ. Hai người cũng gỡ bỏ hiểu lầm. Đến lúc này, Ngưu thừa tướng chẳng còn nổi cơn ngang ngạnh nữa, đồng ý để con rể đưa Triệu Ngũ Nương cùng con gái mình về quê, chịu tang cha mẹ.
Rồi cả ba sống chung dưới một mái nhà, ngày tháng chẳng biết thẹn là gì. Ngưu thừa tướng còn xin vua ban thưởng cho nhà họ Thái!
Vở kịch khép lại, Chu Nguyên Chương tức đến nỗi phun ra một ngụm máu nóng!
Người ta thường bảo chưa đem ra so sánh thì chưa biết, so rồi mới giật mình. Dẫu văn chương Cao Minh có trau chuốt đến đâu, lời lẽ hoa mỹ nhường nào, gói ghém kiểu gì thì thứ này cũng chỉ là một đống rác!
Cha con Ngưu thừa tướng đúng là hết thuốc chữa. Trước đó họ ép Thái Bá Giai làm rể nhà mình, vô lý đủ điều, gần như là đầu sỏ gây nên mọi chuyện.
Vậy mà vừa nghe Triệu Ngũ Nương kể lể, họ lập tức đổi sang thấu tình đạt lý.
Thậm chí nhận làm thiếp cũng cam lòng, còn giúp xin vua ban thưởng. Thưởng cái quái gì chứ!
Không thấy nhục hay sao?
Còn Thái Bá Giai, đúng là đồ bất tài vô dụng. Trước thì chẳng làm nên chuyện gì, sau cũng chẳng làm được gì, mọi việc đều nhờ nhạc phụ đứng ra thu xếp. Một kẻ như thế mà cuối cùng lại được ôm cả vợ lẫn thiếp.
Nhưng vì hiểu lầm này mà cha mẹ hắn đã chết. Mối thù của cha mẹ, hắn thật sự chẳng để bụng chút nào ư?
Cuối cùng là Triệu Ngũ Nương. Nàng đúng là người vợ hiền, nhưng hiền đến mức chẳng giống người sống. Chuyện gì cũng nhẫn nhịn, chịu khổ thì khỏi phải nói, lại còn chấp nhận Ngưu tiểu thư, để cả ba cùng nhau trông mộ. Hai người không sợ cha mẹ già dưới mồ tức đến bật nắp quan tài sống dậy hay sao?
Chu Nguyên Chương viết gần hết đêm, rốt cuộc cũng trút hết những điều muốn phê phán lên giấy.
Sáng hôm sau, hắn triệu tập văn quan võ tướng đang ở Trường Hưng, trong đó có Chu Thăng vừa từ Kim Lăng tới, Hồ Duy Dung vừa được trọng dụng, cùng cả Đường Túc và những người khác.
Mọi người chuyền tay nhau đọc vở Tỳ Bà Ký, thưởng thức kiệt tác của lão Cao.
Sau đó, họ lại đọc bài phê bình của lão Chu, ai nấy đều gật gù. Chúa công quả là có con mắt! Trương Hy Mạnh càng thấy mừng, xem ra mình làm thầy cũng không uổng công.
Lão Chu nói thẳng:
- Vở tạp kịch này từ đầu đến cuối đều kể về một tên nô tài tự đắc, dưới quyền cai trị của nhà Nguyên thì vẫy đuôi cầu xin, chẳng biết liêm sỉ, không cốt cách, không khí tiết, chỉ biết hưởng vinh hoa phú quý, quên cả cha mẹ mình! Ta nói xong rồi. Các ngươi ai đồng tình, ai phản đối?
Mọi người đều chấn động. Ai dám nói phản đối? Huống chi lão Chu nói quá đúng, lột phăng từng lớp mặt nạ, phơi trần cả bộ xương bên trong.
Lúc ấy, Chu Thăng ho khẽ rồi nói:
- Thưa chúa công, theo ý lão thần, trong vở này, cha mẹ Thái Bá Giai đau ốm rồi chết, hắn lại nhận giặc làm cha, coi Ngưu thừa tướng như cha mình, cuối cùng còn đưa họ Ngưu về quê, thay cha mẹ giữ linh cữu. Chẳng lẽ chuyện ấy ngầm báo trước nhà Tống mất nước, đổi họ đổi tên, chạy theo nhà Nguyên, đến cả đất tổ nơi chôn cất ông bà cũng giao cho nhà Nguyên hay sao?
Mọi người ngẩn ra, rồi ai nấy đều giơ ngón tay cái lên!
Đúng là một cách hiểu sâu sắc!
Trương Hy Mạnh cũng nói:
- Tiên sinh Phong Lâm, có lẽ còn một cách hiểu khác. Họ sẵn lòng nhường đất tổ cho người ngoài, chỉ mong đừng bị lấy hết, còn chừa lại cho họ một nửa!
- Phải! Nhưng nói thế nào thì gom lại cũng chỉ có hai chữ.
- Hèn hạ!
Trương Hy Mạnh và Chu Thăng đồng thanh nói. Mọi người không nhịn được, cùng bật cười.
Cười xong, Đường Túc lấy hết can đảm, lên tiếng:
- Tể tướng Trương, tiên sinh Phong Lâm, vở Tỳ Bà Ký này vẫn ra sức ca tụng Triệu Ngũ Nương. Nàng ấy có tình có nghĩa, hiểu lễ nghĩa, quả là người vợ hiền giúp chồng!
Trương Hy Mạnh mỉm cười:
- Chỗ dụng tâm thâm độc của vở kịch nằm ở đó. Chúng ta chủ trương nam nữ bình đẳng, còn hắn ngoài mặt thì khen ngợi, bên trong lại muốn thuần hóa phụ nữ. Nếu người vợ có thể không giữ lại chút gì, chấp nhận hết thảy mọi chuyện của chồng, hắn làm gì cũng nhẫn nhịn, chịu bao nhiêu khổ cũng chẳng bận lòng, thì… đó còn là một con người bằng xương bằng thịt hay không?
Đường Túc sững người. Nghĩ đến bà vợ dữ dằn ở nhà, hắn lập tức ngậm miệng.
Đến cả Chu Nguyên Chương cũng không còn lời nào để nói. Mã thị tuy hiền thục, nhưng đến lúc ghen thì cũng chẳng thể thờ ơ.
- Giờ nhìn lại, lão già tên Cao Minh này quả thực chẳng cao minh chút nào. Chúng ta nên đáp trả thế nào đây? Phải vạch trần cái bụng dạ đê hèn của lão già ấy cho thiên hạ biết!
Trương Hy Mạnh nói:
- Chúa công, nếu chúng ta gấp rút chuẩn bị, có lẽ còn kịp dựng ngay một vở đối đáp ở thành Tô Châu. Vở này chẳng phải tên là Tỳ Bà Ký sao? Vậy vở mới của chúng ta sẽ gọi là Nô Tài Ký!