Những người tiên phong thuở đầu dần trở thành dòng chủ lưu, rồi lại bị một thế hệ cách tân mới thay thế. Cứ thế, chiến thuật bóng đá không ngừng đổi thay.
Những năm giao thời giữa hai thế kỷ, nhiều người hâm mộ sẽ nhớ Bundesliga cuồng nhiệt, nhớ con tàu Ngân Hà của Florentino Pérez, nhớ cú ăn ba hào hùng của Manchester United, cũng nhớ ánh hoàng hôn của giải đấu được mệnh danh là “Tiểu World Cup” Serie A.
Nhưng ít ai còn nhớ có một đội bóng nhỏ bé, chẳng mấy nổi bật, hai mùa liên tiếp đều lọt vào chung kết Champions League.
Cả hai lần, họ đều gục ngã trước những ông lớn, trở thành hình ảnh tiêu biểu cho nỗi cay đắng. Thế nhưng, trong những năm tháng giao thời ấy, đội bóng này vẫn là một trong những cái tên để lại ấn tượng sâu đậm nhất, đồng thời giữ vai trò tiên phong đổi mới chiến thuật ở châu Âu.
Đội bóng ấy đến từ La Liga, mang tên Valencia.
Đầu tiên, huấn luyện viên người Ý Ranieri dẫn dắt Valencia, đem đến cho đội bóng bộ khung phòng ngự kiểu Ý. Sau đó, người kế nhiệm ông, huấn luyện viên Argentina Héctor Cúper, còn đưa thành tích của Valencia tiến xa hơn nữa.
Nhiều người hâm mộ nhớ đến Cúper vì quãng thời gian ông dẫn dắt Inter Milan, nhất là mối bất hòa giữa ông với Ronaldo.
Bảo thủ, cố chấp, lạnh lùng. Đó hẳn là ấn tượng sẵn có của phần đông người hâm mộ về Cúper.
Trước kia, mỗi lần Cao Thâm tìm tên Cúper trên mạng, hắn đều thấy hiện ra bức ảnh một ông già tóc bạc, đeo kính gọng đen, vẻ mặt cứng nhắc và ngang bướng. Hình ảnh ấy càng khiến người đời sau tin chắc ông đúng là con người như vậy.
Nhưng trên thực tế, dù dẫn dắt Mallorca hay Valencia, Cúper đều là một nhà cách tân chiến thuật thực thụ.
Dựa trên nền tảng mà Agnelli đã xây dựng, ông tạo cho Valencia sơ đồ 4-4-2 với hàng tiền vệ hình kim cương. Cách bố trí ấy thúc đẩy chiến thuật bóng đá châu Âu phát triển mạnh mẽ. Ngay cả Ferguson cũng học theo hàng tiền vệ kim cương của Valencia.
Lối chơi ấy không chỉ giúp Valencia hai mùa liền vào chung kết Champions League, mà còn đào tạo nên một loạt ngôi sao xuất sắc như Gerard, Mendieta.
Cúper cũng nhờ triết lý này mà lọt vào mắt xanh của Chủ tịch Inter Milan, Moratti. Từ đó mới có chuyện ông và Ronaldo nảy sinh ân oán.
Vậy cải cách chiến thuật của Cúper chỉ đơn thuần là điều chỉnh vị trí cầu thủ?
Người hâm mộ bình thường có thể nghĩ vậy. Nhưng trên thực tế, đó là một cuộc cách mạng trong tư duy chiến thuật. Bóng đá châu Âu bắt đầu rời xa lối chơi libero và kèm người, tiến một bước dài về phía phòng ngự khu vực do Sacchi vạch ra.
Trước đây, chiến thuật bóng đá chủ yếu xoay quanh bóng và con người. Nay, yếu tố thứ ba cũng được đưa vào: không gian.
Khi có bóng, làm sao kéo giãn sân đấu hết mức, buộc đối thủ xê dịch hàng phòng ngự để tạo thêm khoảng trống tấn công? Khi mất bóng, làm sao thu hẹp không gian, giữ hàng thủ chặt chẽ và hạn chế để lộ sơ hở?
Gerard trưởng thành trong hệ thống của Cúper với vai trò tiền vệ trụ đơn, rồi được Barcelona chú ý và bỏ ra khoản tiền lớn để chiêu mộ. Chẳng ngờ, anh lại lạc lối giữa cơn mơ hồ ở Nou Camp.
Mendieta sau đó cũng chuyển đến Lazio, nhưng không thể thích nghi. Sự nghiệp của anh từ đó tụt dốc không phanh.
Đây tuyệt đối không phải chuyện ngẫu nhiên.
Nếu Cúper đã dẫn dắt cuộc cách mạng chiến thuật ở châu Âu trong thời gian cầm quân tại Valencia, thì người kế nhiệm ông, Benítez, còn đẩy cuộc cải cách ấy tiến xa hơn, biến nó thành điều được cả châu Âu, thậm chí cả thế giới, công nhận.
4-2-3-1, hai tiền vệ trụ, pressing tầm cao!
Benítez nhận ra rất rõ rằng hàng tiền vệ kim cương 4-4-2 với một tiền vệ trụ không đủ sức che chắn hai khoảng trống giữa trung vệ và hậu vệ biên. Mà khi ấy, bóng đá châu Âu có không ít tiền vệ cánh bó vào trong như Zidane hay Nedvěd, những người đặc biệt nguy hiểm khi đánh vào các khoảng trống đó.
Vì thế, ông rút một tiền đạo xuống, chuyển sang dùng hai tiền vệ trụ. Valencia vừa bán Gerard, lại chiêu mộ Baraja. Cộng thêm Albelda do đội nhà đào tạo, Benítez vừa hay có trong tay bộ đôi tiền vệ trụ kinh điển nhất châu Âu suốt mười năm qua.
Bốn tuyến kiểm soát không gian ở một tầm cao mới. Khi cần có thể dâng lên tấn công, lúc cần cũng đủ sức lùi về phòng ngự. Nhờ lối chơi ấy, Benítez đưa Valencia vô địch La Liga, rồi dẫn Liverpool làm nên kỳ tích Istanbul trong trận chung kết Champions League.
Thậm chí sang năm, tức năm 2007, Liverpool còn một lần nữa vào chung kết Champions League.
Có thể nói, 4-2-3-1 hiện giờ là một chiến thuật rất tiên tiến.
Nhìn từ năm 2006, sơ đồ 4-3-3 mà Mourinho đang dùng ở Chelsea quả thực đi trước thời đại, nhưng đòi hỏi cầu thủ quá cao, không phù hợp với phần đông các đội bóng. Thông thường, chỉ những đội mạnh mới đủ sức áp dụng. Còn 4-2-3-1 thì khác, tính phổ biến cao hơn nhiều.
Ít nhất, Real Madrid hiện giờ chưa đá được 4-3-3.
Đã có lúc Real Madrid cũng muốn dùng hai tiền vệ trụ.
Từ chuyện Florentino Pérez từng một lúc chiêu mộ ba tiền vệ trụ đang chơi rất hay ở La Liga là Makelele, Flávio và Celades, cho đến những danh thủ về sau như Gravesen hay Pablo García, tất cả đều cho thấy Real không phải không nhìn ra xu thế. Vậy tại sao hàng thủ của họ vẫn tệ hại?
Đáp án rất đơn giản: các siêu sao.
Vậy tại sao các siêu sao lại ảnh hưởng lớn đến chiến thuật của Real đến thế?
Chỉ vì họ không chịu tích cực phòng ngự sao?
Đúng, nhưng chưa đủ.
Hiện giờ là năm 2006, World Cup ở Đức sắp khởi tranh.
Hẳn nhiều người hâm mộ sẽ thắc mắc: tại sao Zidane chơi xuất sắc đến vậy ở World Cup, nhưng tại Real Madrid lại không mấy nổi bật?
Có phải hắn cố tình giữ sức ở câu lạc bộ không?
Zidane có chủ ý giữ sức hay không, có lẽ chỉ mình hắn biết. Nhưng ở Real Madrid và đội tuyển Pháp, vai trò của hắn hoàn toàn khác nhau.
Tại World Cup ở Đức, Pháp dùng sơ đồ 4-2-3-1. Hai tiền vệ trụ là Makelele và Vieira. Zidane không đá cánh trái trên hàng công, mà chơi hộ công.
4-2-3-1 là một sơ đồ cân bằng, đặc biệt có thể phát huy vai trò của hộ công. Trong hệ thống ấy, Zidane chơi như cá gặp nước, thậm chí chẳng cần bận tâm đến phòng ngự, bởi phía sau đã có hai tiền vệ trụ trấn giữ.
Có thể nói, lối chơi này đã giúp Zidane phát huy hết thực lực.
Vậy Real Madrid có đá được không?
So với đội hình Pháp ở World Cup, tiền đạo Real là Ronaldo, còn bên kia là Henry; cánh trái là Raúl, bên kia là Malouda; cánh phải là Robinho, bên kia là Ribéry. Xét qua thì cũng đâu phải không thể so sánh, đúng không?
Đến vị trí tiền vệ trụ, Gravesen là danh thủ ở Ngoại hạng Anh, Pablo García là danh thủ ở La Liga, lại còn có Beckham, một chân chuyền dài rất cừ dù chỉ đá trái sở trường. Nhìn đâu cũng thấy có thể thử sức.
Vậy sao Real Madrid không thử?
Đáp án vẫn rất đơn giản: siêu sao!
Trước hết, tầm hoạt động và năng lực cá nhân của Ronaldo đã không còn như trước, hắn chẳng thể tạo ra mối đe dọa như Henry. Kế đó, Roberto Carlos mê dâng cao tấn công, sở trường là một mình dẫn bóng dọc biên. Ai cũng biết muốn Carlos phát huy sức mạnh, phải chừa cho hắn khoảng trống ở phía trước.
Thế là nảy sinh vấn đề. Khi Carlos dâng lên, cầu thủ cánh trái phía trên sẽ bó vào trung lộ, chiếm mất khu vực hoạt động của hộ công. Nếu chỉ có vậy thì chưa đáng ngại. Mấu chốt là một khi Carlos dâng cao mà đợt tấn công không thành, để đối thủ phản công, Real rất khó lập tức dựng nên một hệ thống phòng ngự hữu hiệu.
Bởi Real vẫn chơi kiểu kèm người theo khu vực cũ kỹ. Phòng ngự chủ yếu dựa vào khả năng riêng của từng cầu thủ, chứ không phải cả đội vận hành như một khối thống nhất. Carlos không kịp lùi về, còn Ronaldo, Zidane, Robinho và những ngôi sao khác lại chẳng tích cực lui xuống phòng ngự.
Một hai người không lùi về, đội bóng vẫn có cách bù đắp. Nhưng nếu cả hàng công đều không chịu phòng ngự, thì lấy gì mà vá?
Vì thế, mấy năm qua, hàng thủ Real Madrid thủng lỗ chỗ. Hậu vệ hết lớp này đến lớp khác bị thay, tiền vệ trụ chuyên phòng ngự cũng được mua hết người này đến người khác, nhưng kết quả vẫn vậy, chẳng cải thiện được bao nhiêu.
Không đổi hệ thống phòng ngự, không đổi tư duy chiến thuật tổng thể, đổi người nào cũng vô ích.
…
Cao Thâm hiểu rất rõ những vấn đề Real Madrid đang đối mặt.
Trước khi xuyên không, hắn chỉ là người hâm mộ. Hắn biết vấn đề nằm ở các siêu sao, nhưng vì sao lại nằm ở họ thì hắn chẳng hiểu.
Giờ đây, hắn đã hiểu ra đôi chút, và bắt đầu tìm cách giải quyết.
Hắn chọn đọc loạt sách về Benítez trước tiên. Những cuốn sách bàn về chiến thuật và cách xây dựng đội hình của ông, nhất là những cải tiến khi tiếp quản Valencia và cuộc cải tổ sau khi chuyển sang Liverpool, đều rất có ích với Cao Thâm lúc này.
Cao Thâm thức trắng trong thư viện, đọc xong hai trường hợp ấy rồi nghiền ngẫm đi nghiền ngẫm lại. Tuy vẫn còn nhiều chỗ chưa thấu, trình độ chiến thuật của hắn đã tiến thêm một bậc, còn vấn đề của Real Madrid cũng hiện ra rõ ràng hơn.
Real Madrid mắc bệnh, lại bệnh đã nguy kịch.
Tình trạng này không thể chữa khỏi chỉ bằng thuốc thang hay tiêm vài mũi. Phải tiến hành một cuộc đại phẫu, động đến tận gân cốt.
Đặc biệt là khâu phòng ngự, nhất định phải đổi mới toàn bộ hệ thống.
Không đổi hệ thống phòng ngự thì có đưa về thêm bao nhiêu siêu sao cũng vô ích.
Từ Samuel đến Woodgate, rồi đến Cannavaro, người sau đó sẽ giành danh hiệu Cầu thủ xuất sắc nhất thế giới, Real thậm chí còn mời Capello, vị huấn luyện viên người Ý nổi tiếng bảo thủ, về cầm quân. Hàng thủ quả có khá hơn, giúp đội bóng đoạt chức vô địch La Liga, nhưng vẫn chưa vững vàng.
Mà thành công của Capello ở Real Madrid lại chính là nhờ ông dùng hai tiền vệ trụ.
Đó cũng là điều Cao Thâm muốn làm.
Vấn đề của Real chưa bao giờ nằm ở hàng công, mà ở hàng thủ.
Nói chính xác hơn, là làm sao vẫn giữ được sức uy hiếp khi tấn công, đồng thời tổ chức phòng ngự cho tốt hơn.
Real cũng chẳng thiếu cầu thủ giỏi. Như Gravesen chẳng hạn, hắn là trụ cột tuyến giữa của Everton. Nhiều người cho rằng hắn chỉ là gã võ biền. Đúng là trông hắn khá hung hãn, nhưng thực ra hắn có khả năng chuyền bóng và tổ chức rất tốt.
Pablo García cũng là danh thủ ở La Liga. Được Real để mắt đến đã là bằng chứng cho thấy thực lực của hắn.
Việc Cao Thâm cần làm lúc này là dựng nên một chiến thuật phù hợp, kết nối những cầu thủ ấy thành một tập thể có sức chiến đấu.
4-2-3-1 chính là sơ đồ Cao Thâm muốn dùng. Hắn tin đây cũng là chiến thuật phù hợp nhất với Real Madrid lúc này.
Dù phải hy sinh một phần sức tấn công để đổi lấy hàng thủ vững chắc, Real vẫn sẽ trở nên cạnh tranh hơn.
Hơn nữa, Cao Thâm đã quyết định đối đầu đến cùng với các siêu sao đứng đầu phe Brazil. Sức tấn công của đội bóng đằng nào cũng sẽ bị ảnh hưởng. Đã vậy, chi bằng chủ động giảm bớt sức tấn công, dồn sức củng cố phòng ngự.
Chiến thuật đã định, tiếp theo là chọn người xếp vào đội hình.